Əsas menyunu aç

Liviya (ərəb. ‏ليبيا‎‎) — Şimali Afrikanın Məğrib hissəsində yerləşən dövlət. Şimalda Aralıq dənizi, şərqdə Misir, cənub-şərdə Sudan, cənubda ÇadNiger, qərbdə Əlcəzairvə Tunis ilə həmsərhəddir.

ərəb. ‏الجمهورية الليبية ‎‎
Liviya Dövləti
Liviya
Liviya gerbi
Gerbi
Himn: ليبيا ليبيا ليبيا
"Libya, Libya, Libya"
Liviya xəritədə yeri
Paytaxt Tripoli
Ən böyük şəhər Tripoli-1 125 min(2015-cu il), Benqazi- 631 min (2011-ci il), Misurata-259 min (2010-cu il)
Rəsmi dillər Ərəb
Etnik qruplar ərəblər və bərbərlər= 97%
Hökumət Parlamentli respublika
• Baş Milli Konqresin prezidenti
Aqilah Salah İsa[5.VIII.2014 ]
• Baş Nazir
Abdulla al-Tini[11.III.2014 ]
Yaranması
• İtaliya işğalının sona çatması
10 fevral 1947
• BMT himayəsində FransaBöyük Britaniya idarəetməsinin ləğvi
24 dekabr 1951
Sahəsi
• Ümumi
1,759,541 km2 (679,363 sq mi) (17-ci yer)
• Su (%)
Cüzi
Əhali
• Təxmini  (2015)
6 480 min (108-ci yer)
• Siyahıya alma (15.04.2006)
5 673 031
• Sıxlıq
36/km2 (93.2/sq mi) (218-ci)
ÜDM (AQP) 2014 təxmini
• Ümumi
$97,6 milyard (83-cü)
• Adambaşına
15 700 (95-ci)
ÜDM (nominal) 2008 təxmini
• Ümumi
$100,07 milyard
• Adambaşına
$16 114 (43-cü)
İİİ (2013) 0.769
yüksək · 64-cü
Valyuta Dinar (LYD)
Saat qurşağı ŞAT (UTC+1)
• Yay (DST)
+2 (UTC)
Yolun hərəkət istiqaməti sağ
Telefon kodu 218
ISO 3166 kodu LY
İnternet domeni .ly
Liviya

Liviya vətəndaş müharibəsinə görə Liviyada "de-yure" Müəmmər Qəzzafi[1] və onun rəhbərlik etdiyi Böyük Xalq Sosialist Liviya Ərəb Cəmariyyəti var.[2][3] Eyni zamanda bütün ölkə ərazisinə "de-fakto" hakimiyyət olan Mustafa Abdul Cəlilin rəhbərlik etdiyi Liviya Milli Keçid Şurası nəzarət edir. Onlar ölkəni Liviya Respublikası adlandırırlar. .[4][5][6] BMT-də Liviya hələ də Qəzzafinin dövründəki kimi adlanır; ancaq oradakı sayt keçid hökumətinin nəzarətindədir.[7]

Ərazisinə görə Liviya Afrikanın dördüncü, dünyanın 17-ci ölkəsidir.[8] .[9]

6.4 milyon əhalinin 1.7 milyonu paytaxt Tripolidə yaşayır. Ölkə üç tarixi ərazidənTripolitaniya, FəzzanKirenaikidən ibarətdir.

2009-cu il statistikasına görə Liviya həyat səviyyəsinə görə Afrikada dördüncüdür . Liviya neft ehtiyatına görə dünyada 10-cu, istehsalına görə 17-cidir.[9]

ƏhaliRedaktə

Liviyanın əhalisi – 6,46 milyon nəfərdir (o cümlədən 167 min xaricdən gələn işçilər) (2009). Camaatı daha çox çöl bölgələrində yaşayırlar.

Əhalisi və demoqrafik vəziyyətRedaktə

1973-cü ildəki 2,2 milyon olan əhali sürətli artım nəticəsində 1998-ci ildə 5,7 milyon nəfərə qədər artdı. 1970-ci illərdə illik əhali artımının templəri 4%-i ötürdü. 2010-cu ilin məlumatına görə ölkədə 6 milyon 461 min nəfər yaşayırdı.

Liviyalılatın orta ömrün uzunluğu 77,47 il (qadınlar – 79,88 il, kişilər – 75,18 il) təşkil edir. Uşaq ölüm faizi burada normal göstərici sayılır. 1000 doğuluşda 20,87 ölüm. Liviyalıların orta yaşı 24 il. Əhalinin böyük əksəriyyəti dar sahilboyu zonada və oazislərdə cəmlənmişdir. İnsanlar tez-tez kənd yerindən şəhərlərə köçürlər, 2008-ci ildən demək olar ki, 78% əhali şəhərdə yaşayır.

Liviya iki böyük şəhərə malikdir – Tripoli (1990-da 1,5 milyon sakin) və Benqazi (800 min sakin). Ölkədə bir sıra kiçik şəhərlərdə mövcuddur: Onların sayına Misurata (360 min insan), Ez-Zaviya (280 min), Sebxa (150 min), Tobruk (75,3 min), El-Beyda (67,1 min) və Adjdabiya (65,3 min) aid etmək olar. Bundan əlavə neft terminallarının yanında yeni şəhərlər yaranmışdır: Es-Sider, Ras-el-Anuf, Marsa-el-Bureyka, Ez-Zuvaytina və Marsa-el-Xariqa.

DinRedaktə

SavadlılıqRedaktə

2006-cı ildə Liviyada 15 yaşda və daha yaşlı adamlar arasında 95,4 % oxumağa və yazmağa bilirdilər:

  • Kişilərdən 96,9 %
  • Qadınlardan 94 %

CoğrafiyaRedaktə

Sahəsi 1.759.540 km²-ə çatmaqdadır. Sahəsinə görə Afrikanın dördüncü böyük ölkəsidir. Bu geniş torpaqların az qala 95%-i səhra və ya quraq ərazidir . Şimalda Aralıq dənizi və cənubda Ekvator Afrikası arasında bir qum dənizinə bənzəyən Böyük Səhra çölünün , təxminən 1300 km uzunluğundakı böyük bir hissəsi, Liviya torpaqlarının payına düşür.

Liviyanın, TunisMisir arasında olan Aralıq dənizi sahillərinin uzunluğu, təxminən 1912 km-dir. Sahildən etibarən getdikcə yüksələn Liviya torpaqları, ümumiyyətlə yüksək yayla görünüşündə olub, başlıca üç böyük bölgəyə ayrılar; Bunlar Fizan, Trablus və Sirenaik bölgələridir. Aralıq dənizinə bir qövs şəklində girmiş olan Sirenaik bölgəsi, düz girintisiz çıxıntısız olan sahillərdən etibarən yüksəlməyə başlar. Sahilə paralel uzanan Yaşıl Dağı (Cebel-ül-Ahdar) buradakı mövcud yaylanın ən yüksək yeri olub, təxminən 880 m yüksəkliyindədir. Şimal-şərqdəki bu yüksək yayla, güneyde Liviya Səhrasına doğru alçalmağa başlayır.

Sidra Körfəzinin qərbində yer alan və ortalama 650 m yüksəkliyində olan Trablus bölgəsi, irili xırdalı vahələrə sahib olub, məhsuldar torpaqlarla örtülüdür. Bu bölgənin ən yüksək yeri olan Nefusa Dağı, bölgəni şimal küləklərindən müdafiə edir.

Liviya torpaqlarının böyük bir hissəsini meydana gətirən və Şimal Afrikanı az qala örtmüş olan Böyük Səhra çölü kimsəsizdir. Səhra çölündə iqlim də çox fərqlilik göstərir. Bəzi yerlərinə on il boyunca heç yağışlar yağmır.

TarixRedaktə

Əsas məqalə: Liviya tarixi

Liviya vətəndaş müharibəsiRedaktə

Liviyanın şimal-qərb hissəsində dövlətin paytaxtı yerləşir Tripoli şəhəri körfəzin Aralıq dənizi sahilboyu sahəsini tutur. Tripoli az qala özündə Romanın, Misirin, Yunanıstanın, Bizansın, KarfageninFinikiyanın mədəniyyətlərinin təsirini sınaqdan keçirmiş dünyanın ən qədim şəhəridir

Şəhərin əsası finikiyalılara aid edilir – I yüzillikdə Yunanlar bu əraziyə indiki Tripoli adını veriblər. Tripolinin bütün Aralıq Dənizinin böyük mədəni və iqtisadi mərkəzi sayılır. Bizanslar burada V- əsrdə hökmranlıq ediblər. — VI yüzillikdə isə burada Ərəb Xilafəti hakimiyyətdə olmuşdur. Tripoli Orta əsrlərlədə isə İspaniyaya aid idi, lakin Osmanlı İmperiyası şəhəri 16-cı əsrdə geri aldı . Tripoli türklərdə iyirminci əsrə qədər qaldı.

İtaliya, Osmanlı ilə müharibənin lap əvvəlində, (1911-1912-ci il.) şəhəri İtalyan qoşunları işğal etdi. İngilislərin qoşunları isə 1943-cü ildə şəhərə girdi, 8 il sonra Liviya paytaxtı Tripoli ilə birlikdə müstəqil dövlət oldu.

Paytaxtın cənubu ictimai və işgüzar binalardan ibarət olan Yeni şəhərdir Tripoliyə məşhurluğu burada yerləşən bazarlar gətirdi , hansılar ki, neçə əsrdən heç vaxt dəyişmirlər . Tacirlər qonaqlara ənənəvi geyimləri ədviyyatları və Şərqin şirniyyatlarını almağı təklif edirlər, bahalı parçalar, misdən və tuncdan məmulatlar, ərəb ətiri bazarlarda üstünlük təşkil edir . Burdaca qızıl sıraları var, ən ucuz və ən gözəl zərgər məmulatlarıda tripoli bazarlarındadır.

Flora və FaunaRedaktə

İstinadlarRedaktə

Həmçinin baxRedaktə