Əsas menyunu aç
2014-cü ilin hesabatına əsasən dünya ölkələri üzrə İİİ göstəricisi.
     Çox yüksək      Aşağı
     Yüksək      Məlumat yoxdur
     Orta

İnsan İnkişafı İndeksi (İİİ)1990-cı ildən etibarən hər il BMT-nin İnkişaf proqramı tərəfindən nəşr edilən "İnsan İnkişafı Hesabatı"nda dünya ölkələrində əhalinin rifahını əks etdirən göstərici.

Bu indeks əhalinin rifahını ÜDM-dən daha geniş şəkildə özündə ehtiva edir. İİİ insan inkişafının üç ölçüsünü özündə birləşdirir:

  • uzun və sağlam ömür (orta ömür uzunluğu əsasında hesablanır);
  • təhsil səviyyəsi (böyüklər arasında savadlılıq, həmçinin ibtidai, orta və ali məktəblərdə təhsil alanların say nisbəti əsasında hesablanır);
  • layiqli yaşayış standartları (alıcılıq qabiliyyəti pariteti/AQP, gəlir əsasında hesablanır).

Lakin, bu indeks insan inkişafının müfəssəl, hərtərəfli ölçü vasitəsi deyil. Məsələn, buraya gender və ya gəlir bərabərsizliyi, insan hüquqları və siyasi azadlıqların təmin olunması kimi göstəricilər daxil edilmir. Buna baxmayaraq, məhz bu indeks insan inkişafının və gəlirlə rifah arasında qarşılıqlı mürəkkəb münasibətlərin nəzərdən keçirilməsi üçün daha geniş prizmanı təmin edir.

2009-cu il hesabatındakı reytinq sistemi istisna olmaqla əvvəlki illərdə reytinq 3 kateqoriyaya bölünmüşdür. Əvvəlki sistemdə 1-dən 63-dək yerləri insan inkişafının yüksək, 64-dən 146-dək yerləri orta, daha sonra isə aşağı olduğu ölkələr tuturdu. 2009-cu ildən etibarən ölkələr 4 kateqoriyaya bölünür. Yeni sistemdə əvvəlkinə əlavə olaraq "çox yüksək" kateqoriyası daxil edilmişdir.

1975-2004-cü illərdə İİİ trendi
     İƏİT      Şərqi AvropaMDB      Latın AmerikasıKarib hövzəsi      Şərqi Asiya      Ərəb ölkələri      Cənubi Asiya      Saharadan aşağı Afrika

İndeksin hesablanması metoduRedaktə

İstənilən   göstəricisini qiyməti 0 və 1 arasında dəyişən indeksə çevirmək üçün aşağıdakı formuldan istifadə edilir:

  •  -indeks =  

burada:    təhlil edilən bütün ölkələr üzrə   göstəricisinin minimal və maksimal qiymətləridir.

Hər hansı ölkənin İnsan İnkişafı İndeksi aşağıdakı 3 göstərici əsasında formalaşır:

1. Gözlənilən ömür müddəti indeksi (LEI) =  

Doğumda gözlənilən ömür müddəti 85 il olduqda LEI 1-ə, 20 il olduqda isə 0-a bərabərdir.

2. Təhsil indeksi (EI) =  

Orta təhsil müddəti indeksi (MYSI) =  
Gözlənilən təhsil müddəti indeksi (EYSI) =  

3. Gəlir indeksi (II) =  

İnsan İnkişafı İndeksi isə bu üç göstəricinin həndəsi ortasıdır:

  •  

LE — Gözlənilən ömür müddəti
MYS — Əhalinin orta təhsil müddəti (illərlə)
EYS — Təhsili davam edənlərin gözlənilən təhsil müddəti (illərlə)
GNIpc — AQP-yə görə adambaşına düşən ÜMM (ABŞ dolları ilə)

2014 HesabatıRedaktə

2014 İnsan İnkişafı Hesabatı BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən 24 iyul 2014-də nəşr olunmuş və İİİ göstəricisi 2013-cü ilin məlumatları əsasında müəyyənləşdirilmişdir. Aşağıda "çox yüksək insan inkişafı"na malik ölkələr göstərilib:[1]

  • = artım.
  • = stabil.
  • = azalma.
  • Mötərizə içindəki rəqəmlər ölkənin 2013-cü il Hesabatına nisbətən reytinqdə neçə pillə qalxıb-endiyini göstərir.
Tutduğu yer Ölkə İİİ
2014-cü ildə 2013-cü il üçün yeni təxminlər
[2]
2014-cü il hesabatında 2013-cü illə müqayisədə sıralama dəyişikliyi[2] 2014-cü ildə 2013-cü il üçün yeni təxminlər
[2]
2014-cü il hesabatında 2013-cü illə müqayisədə dəyişiklik
[2]
1 Norveç  Norveç 0,944 0,001
2 Avstraliya  Avstraliya 0,933 0,002
3 İsveçrə  İsveçrə 0,917 0,001
4 Niderland  Niderland 0,915
5 ABŞ  ABŞ 0,914 0,002
6 Almaniya  Almaniya 0,911
7 Yeni Zelandiya  Yeni Zelandiya 0,910 0,002
8 Kanada  Kanada 0,902 0,001
9 (3) Sinqapur  Sinqapur 0,901 0,003
10 Danimarka  Danimarka 0,900
11 (3) İrlandiya  İrlandiya 0,899 0,002
12 (1) İsveç  İsveç 0,898 0,001
13 İslandiya  İslandiya 0,895 0,002
14 Böyük Britaniya  Böyük Britaniya 0,892 0,002
15 Honkonq  Honkonq 0,891 0,002
15 (1) Cənubi Koreya  Cənubi Koreya 0,891 0,003
17 (1) Yaponiya  Yaponiya 0,890 0,002
18 (2) Lixtenşteyn  Lixtenşteyn 0,889 0,001
19 İsrail  İsrail 0,888 0,002
20 Fransa  Fransa 0,884
21 Avstriya  Avstriya 0,881 0,001
21 Belçika  Belçika 0,881 0,001
21 Lüksemburq  Lüksemburq 0,881 0,001
24 Finlandiya  Finlandiya 0,879
25 Sloveniya  Sloveniya 0,874
26 İtaliya  İtaliya 0,872
27 İspaniya  İspaniya 0,869
28 Çexiya  Çexiya 0,861
29 Yunanıstan  Yunanıstan 0,853 0,001
30 Bruney  Bruney 0,852
31 Qətər  Qətər 0,851 0,001
32 Kipr  Kipr 0,845 0,003
33 Estoniya  Estoniya 0,840 0,001
34 Səudiyyə Ərəbistanı  Səudiyyə Ərəbistanı 0,836 0,003
35 (1) Litva  Litva 0,834 0,003
35 (1) Polşa  Polşa 0,834 0,001
37 Andorra  Andorra 0,830
37 (1) Slovakiya  Slovakiya 0,830 0,001
39 Malta  Malta 0,829 0,002
40 BƏƏ  BƏƏ 0,827 0,002
41 (1) Çili  Çili 0,822 0,003
41 Portuqaliya  Portuqaliya 0,822
43 Macarıstan  Macarıstan 0,818 0,001
44 Bəhreyn  Bəhreyn 0,815 0,002
44 Kuba  Kuba 0,815 0,002
46 (2) Küveyt  Küveyt 0,814 0,001
47 Xorvatiya  Xorvatiya 0,812
48 Latviya  Latviya 0,810 0,002
49 Argentina  Argentina 0,808 0,003

2011 HesabatıRedaktə

Hesabat 2011-ci il noyabrın 2-də yayımlanmış və 2011-ci ilin məlumatları əsasında tərtib edilmişdir.[3] Hesabatda 187 dövlət arasında Azərbaycan Türkiyəni bir pillə qabaqlayaraq 91-ci yerdə qərarlaşmışdır.[4] Keçmiş Sovet respublikalarından Belarus 65, Rusiya 66, Gürcüstan 75, Ermənistan 86-cı yerdədir.

Ən yüksək İİİ-yə malik 47 ölkə aşağıda göstərilmişdir:

  1.   Norveç 0,943 ()
  2.   Avstraliya 0.929 ()
  3.   Niderland 0.910 ( 4)
  4.   ABŞ 0.910 ()
  5.   Yeni Zelandiya 0.908 ( 2)
  6.   Kanada 0.908 ( 2)
  7.   İrlandiya 0.908 ( 2)
  8.   Lixtenşteyn 0.905 ( 2)
  9.   Almaniya 0.905 ( 1)
  10.   İsveç 0.904 ( 1)
  11.   İsveçrə 0.903 ( 2)
  12.   Yaponiya 0.901 ( 1)
  13.   Honkonq 0.898 ( 8)
  14.   İslandiya 0.898 ( 3)
  15.   Cənubi Koreya 0.897 ( 3)
  16.   Danimarka 0.895 ( 3)
  17.   İsrail 0.888 ( 2)
  18.   Belçika 0.886 ()
  19.   Avstriya 0.885 ( 6)
  20.   Fransa 0.884 ( 6)
  21.   Sloveniya 0.884 ( 8)
  22.   Finlandiya 0.882 ( 6)
  23.   İspaniya 0.878 ( 3)
  24.   İtaliya 0.874 ( 1)
  25.   Lüksemburq 0.867 ( 1)
  26.   Sinqapur 0.866 ( 1)
  27.   Çexiya 0.865 ( 1)
  28.   Böyük Britaniya 0.863 ( 2)
  29.   Yunanıstan 0.861 ( 7)
  30.   BƏƏ 0.846 ( 2)
  31.   Kipr 0.840 ( 4)
  32.   Andorra 0.838 ( 2)
  33.   Bruney 0.838 ( 4)
  34.   Estoniya 0.835 ()
  35.   Slovakiya 0.834 ( 4)
  36.   Malta 0.832 ( 3)
  37.   Qətər 0.831 ( 1)
  38.   Macarıstan 0.816 ( 2)
  39.   Polşa 0.813 ( 2)
  40.   Litva 0.810 ( 4)
  41.   Portuqaliya 0.809 ( 1)
  42.   Bəhreyn 0.806 ( 3)
  43.   Latviya 0.805 ( 5)
  44.   Çili 0.805 ( 1)
  45.   Argentina 0.797 ( 1)
  46.   Xorvatiya 0.796 ( 5)
  47.   Barbados 0.793 ( 5)

2010 HesabatıRedaktə

2010-cu ilin Hesabatı BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən 4 noyabr 2010-cu il tarixində açıqlanmışdır. 182 ölkənin yer aldığı bu hesabatda Azərbaycan RusiyaQazaxıstandan sonra 67-ci, Gürcüstan 74-cü, Ermənistan 76-cı, Türkiyə isə 83-cü yerdə qərarlaşmışdır. Aşağıdakı siyahı həmin hesabatda ilk 30 yeri tutan ölkələri göstərir:

  1.   Norveç 0,938
  2.   Avstraliya 0,937
  3.   Yeni Zelandiya 0,907
  4.   ABŞ 0,902
  5.   İrlandiya 0,895
  6.   Lixtenşteyn 0,891
  7.   Niderland 0,890
  8.   Kanada 0,888
  9.   İsveç 0,885
  10.   Almaniya 0,885
  11.   Yaponiya 0,884
  12.   Cənubi Koreya 0,877
  13.   İsveçrə 0,874
  14.   Fransa 0,872
  15.   İsrail 0,872
  16.   Finlandiya 0,871
  17.   İslandiya 0,869
  18.   Belçika 0,867
  19.   Danimarka 0,866
  20.   İspaniya 0,863
  21.   Honkonq 0,862
  22.   Yunanıstan 0,855
  23.   İtaliya 0,854
  24.   Lüksemburq 0,852
  25.   Avstriya 0,851
  26.   Böyük Britaniya 0,849
  27.   Sinqapur 0,846
  28.   Çexiya 0,841
  29.   Sloveniya 0,828
  30.   Andorra 0,824

2009 HesabatıRedaktə

 
2009-cu ilin hesabatına əsasən BMT-yə üzv ölkələrdə İİİ göstəricisi (2007-ci ilin məlumatları əsasında).
     0,950 və +      0,900–0,949      0,850–0,899      0,800–0,849      0,750–0,799      0,700–0,749      0,650–0,699      0,600–0,649      0,550–0,599      0,500–0,549      0,450–0,499      0,400–0,449      0,350–0,399      < 0,350      məlumat yoxdur

2009-cu ilin İİİ Hesabatı 2007-ci ilin məlumatlarına əsaslanır və 2009-cu il 5 oktyabrda açıqlanmışdır. Bu hesabata əsasən Azərbaycanda İnsan inkişafı indeksi 0,787-yə bərabərdir və 182 ölkə arasında 86-cı yeri tutmaqla "orta" reytinqə malik olan ölkələr sırasındadır.

2009-cu ildə ümümi siyahıya Norveç, Avstraliyaİslandiya başçılıq edirlər. İnsan inkişafının potensialı ən aşağı olan 10 ölkə - Qvineya-Bisau, Burundi, Çad, Konqo Demokratik Respublikası, Burkina-Faso, Mali, Mərkəzi Afrika Respublikası, Syerra-Leone, ƏfqanıstanNigerdir.Bu hesabatda ölkələrin qruplaşdırılması üçün "Çox yüksək İnsan İnkişafı" qrupu əlavə olunmuşdur. Hesabatda bu ölkələr "inkişaf etmiş ölkələr" kimi qəbul olunur. Hesabatda "çox yüksək" qrupundakı 38 ölkə:

  1.   Norveç 0,971
  2.   Avstraliya 0,970
  3.   İslandiya 0,969
  4.   Kanada 0,966
  5.   İrlandiya 0,965
  6.   Niderland 0,964
  7.   İsveç 0,963
  8.   Fransa 0,961
  9.   İsveçrə 0,960
  10.   Yaponiya 0,960
  11.   Lüksemburq 0,960
  12.   Finlandiya 0,959
  13.   ABŞ 0,956
  14.   Avstriya 0,955
  15.   İspaniya 0,955
  16.   Danimarka 0,955
  17.   Belçika 0,953
  18.   İtaliya 0,951
  19.   Lixtenşteyn 0,951
  20.   Yeni Zelandiya 0,950
  21.   Böyük Britaniya 0,947
  22.   Almaniya 0,947
  23.   Sinqapur 0,944
  24.   Honkonq 0,944
  25.   Yunanıstan 0,942
  26.   Cənubi Koreya 0,937
  27.   İsrail 0,935
  28.   Andorra 0,934
  29.   Sloveniya 0,929
  30.   Bruney 0,920
  31.   Küveyt 0,916
  32.   Kipr 0,914
  33.   Qətər 0,910
  34.   Portuqaliya 0,909
  35.   BƏƏ 0,903
  36.   Çexiya 0,903
  37.   Barbados 0,903
  38.   Malta 0,902

2008 HesabatıRedaktə

2006-cı ilin məlumatları əsasında hazırlanmış 2008-ci il Hesabatına əsasən Azərbaycan İİİ göstəricisi 0,758-ə bərabər olmaqla, 179 ölkə arasında 97-ci yeri tutmuşdur. Hesabatda "yüksək" İİİ-yə malik 30 ölkə (0,912-dən 0,969-dək):

  1.   İslandiya 0,968
  2.   Norveç 0,968
  3.   Kanada 0,967
  4.   Avstraliya 0,965
  5.   İrlandiya 0,960
  6.   İsveç 0,958
  7.   Niderland 0,958
  8.   Yaponiya 0,956
  9.   Lüksemburq 0,956
  10.   İsveçrə 0,955
  11.   Fransa 0,955
  12.   Finlandiya 0,954
  13.   Danimarka 0,952
  14.   Avstriya 0,951
  15.   ABŞ 0,950
  16.   İspaniya 0,949
  17.   Belçika 0,948
  18.   Yunanıstan 0,947
  19.   İtaliya 0,945
  20.   Yeni Zelandiya 0,944
  21.   Böyük Britaniya 0,942
  22.   Honkonq 0,942
  23.   Almaniya 0,940
  24.   İsrail 0,930
  25.   Cənubi Koreya 0,928
  26.   Sloveniya 0,923
  27.   Bruney 0,919
  28.   Sinqapur 0,918
  29.   Küveyt 0,912
  30.   Kipr 0,912

İstinadlarRedaktə

  1. http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf
  2. 1 2 3 4 "Human Development Report 2014 – "Sustaining Human Progress: Reducing Vulnerabilities and Building Resilience"" (#bad_url). HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme. İstifadə tarixi: 25 July 2014.
  3. Reports (1990-2011) | Global Reports | HDR 2011 | Download | Russian | Human Development Reports (HDR) | United Nations Development Programme (UNDP)
  4. http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf

Xarici keçidlərRedaktə