Əsas menyunu aç

Qüds[5][6] (ərəb. القدس‎‎ əl-Qüds (dinlə)) və ya Yerusəlim[7] (ivr. יְרוּשָׁלַיִםYerushalayim (dinlə)) — Yaxın Şərqdə, Aralıq dənizi ilə Ölü dəniz arasında yerləşən və dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri.

Qüds
ivr. ירושלים
ərəb. القدس‎‎
Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG
Bayraq[d] Gerb[d]
Bayraq[d] Gerb[d]

31°47′ şm. e. 35°13′ ş. u.


Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub e.ə. XLV əsr
Sahəsi
  • 125,42 km²
Mərkəzin hündürlüyü 754 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +972 2
Poçt indeksi 91000–91999[2]
jerusalem.muni.il
Qüds xəritədə
Qüds
Qüds
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İsrail və Fələstin hər ikisi Qüds şəhərinin öz ölkələrinin paytaxtı olmasını iddia edirlər. İsrail Dövləti uzun müddətdir ki, bütün hökumət qurumlarını Qüdsdə saxlamasına baxmayaraq, fələstinlilər də şəhəri Fələstinin əsas nöqtəsi olaraq tanıyırlar. Lakin heç bir iddia beynəlxalq səviyyədə tanınmır.

Dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri olan Qüdsün adı qədim Mesopotamiyanın mixi yazılarında "Tanrının şəhəri" anlamına gəldiyi düşünülən "Urusalima" olaraq göstərilir. Yəhudilərin şəhər üzərində hakimiyyəti dövründə e.ə. 9-cu əsrdə (İkinci Dəmir dövrü) Qüdsdə əhəmiyyətli tikinti işləri həyata keçirilmiş və 8-ci əsrdə şəhər İudeya krallığının dini və inzibati mərkəzinə çevrilmişdir.[8] Böyük tarixi boyunca Qüds ümumilikdə iki dəfə darmadağın edilib, 23 dəfə işğal edilib, 52 dəfə hücuma məruz qalıb, 44 dəfə ələ keçirilib və yenidən azad edilmişdir.[9] Qüdsün David Şəhəri adlandırılan ən qədim hissəsi e.ə. 4-cü minillikdə salınmışdır. 1538-ci ildə darmadağın edilmiş şəhərin divarları Sultan Süleyman Qanuninin hökmranlığı altında yenidən hörülmüşdür. Hal-hazırda həmin divarlar müsəlman, xristian, yəhudi və erməni olmaq üzrə dörd məhəllədən ibarət Köhnə Şəhəri əhatə edir.[10] 1981-ci ildə Köhnə Şəhər Dünya Mədəniyyət Mirasları siyahısına daxil edilmişdir.[11] Həmin ərazi eyni zamanda təhlükədə olan Ümumdünya irsləri siyahısına da daxil edilib.

Qüds hər üç səmavi din olan İslam, İudaizmXristianlıq üçün müqəddəs şəhər sayılır. Qüdsdə bu dinlərin ən məşhur məbədlərinin bir hissəsi yerləşir. Qüds üç böyük din arasındakı ortaq nöqtə kimi bəşəriyyət tarixində özəl bir əhəmiyyət daşıyır. Qüdsdə olan Əl-Əqsa məscidi müsəlmanların ilk qibləsidir. Qüds müsəlmanlar üçün MəkkəMədinədən sonra üçüncü müqəddəs şəhərdir.

EtimologiyaRedaktə

Qərb və yəhudi mənbələrində Yerusəlim (ivr. ירושליםYeruşala(y)im   (audio)). İncilin ərəb dilinə tərcümələrində — أورشليم Ūrşlšalīm (Ūrşalīm), Ūrşəlim,[12]. Beytül-Müqəddəs[13] adlarıyla da tanınır

Ərəb dilində adıRedaktə

Qüds şəhəri ərəb dilində əl-Qüds القُدس, yəni müqəddəs yer adlanır.[14][15] İsrail hökuməti siyasəti isə yəhudi və ingilis mənbələrində istifadə edilən Yerusəlim adına bənzər Ūršalīmin istifadə edilməsini tövsiyə edir. أُورُشَلِيمَ-القُدس.[16] Qüdsdən olan Fələstinli ərəb ailələri Qüdsi və Məqdisi adlandırılır.[17]

TarixiRedaktə

Antik eraRedaktə

Feodal dövrüRedaktə

Yeni dövrRedaktə

Müasir dövrüRedaktə

 
Qüds

Qüdsün statusu – qızğın müzakirələr mövzusudur. Həm İsrail, həm də Fələstin Muxtariyyəti Qüdsü öz paytaxtı sayır, lakin fələstinlilərin əksəriyyəti de-fakto buraya getmək hüququndan məhrumdur. İsrailin Şərqi Qüds üzərində suverenliyi BMT və dünyanın əksər dövlətləri tərəfindən tanınmayıb.[18] Bu gün "Yaxın Şərq dördlüyü" tərəfləri yenidən danışıqlar masası arxasında əyləşdirməyə və 60 ildən artıqdır davam edən münaqişəni "ölü nöqtədən" tərpətməyə yönəlmiş səylərini davam etdirir. Lakin ayırıcı divarla və ideoloji baxışlarla iki yerə bölünmüş unikal müqəddəs şəhər olan Qüdsün taleyi hələ də qeyri-müəyyəndir.[19]

Siyasi statusuRedaktə

Beynəlxalq mövqeRedaktə

İsrailin paytaxtı kimiRedaktə

Fələstinin paytatı kimiRedaktə

CoğrafiyaRedaktə

ƏhaliRedaktə

DinRedaktə

Qüds həm müsəlmanlar, həm xristianlar, həm də yəhudilər üçün müqəddəs sayılır. Köhnə Şəhərdə qala divarları ilə dövrələnmiş ərazidə üç səmavi dinin – islam, xristian və yəhudi dinlərinin müqəddəs məbədləri yerləşir.[20]

Müsəlmanlar üçün Qüds Əl-Əqsa məscidinin yerləşdiyi, xristianlar üçün İsa peyğəmbərin son günlərini yaşadığı, həvarilərlə Gizli Görüş keçirdiyi, çarmıxa çəkildiyi və zühur etdiyi, yəhudilər üçün İbrahim peyğəmbərin oğlu İsmayılı qurban kəsdiyi yer, Süleyman peyğəmbərin sarayının olduğu, Davud peyğəmbərin şöhrət qazandığı şəhərdir.[20]

Köhnə Şəhərə yeddi qapıdan birindən keçməklə daxil olmaq olar.[21] Köhnə Şəhər dörd məhəllədən - müsəlman, yəhudi, xristianerməni məhəllələrindən ibarətdir.[22] İstənilən xristian, katolik və protestant üçün müqəddəs sayılan Via Dolorosa küçəsi, yaxud "Kədər Yolu" məhz müsəlman məhəlləsindən başlayır.[23] "Kədər Yolu" - İsa peyğəmbərin Ponti Pilatdan Qolqofa qədər xaçını əlində tutaraq getdiyi yoldur. "Kədər Yolu" İsa peyğəmbərin edama məhkum edildiyi yerdən çarmıxa çəkildiyi və dəfn olunduğu Mələklər Kilsəsinə qədər uzanır.[24] Bu ərazidə demək olar ki, bütün dini konfessiyaların kilsələri var.

Məbəd Kompleksindən salamat qalmış yeganə hissə olan divar Ağlama divarı adlanır. Yəhudilər buraya məhv olmuş Məbədə kədərlərini ifadə etmək üçün gəlirlər.[25] Abidlər bura dua etməyə gəlir, bəziləri arzularını kağıza yazaraq divardakı deşiklərə soxurlar. Onlar ümid edir ki, Tanrı onların dualarını eşidəcək.[25]

İqtisadiyyatRedaktə

MədəniyyətRedaktə

MusiqiRedaktə

TəhsilRedaktə

Tanınmış şəxsləriRedaktə

Həmçinin baxRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. 1,0 1,1 אוכלוסייה ביישובים 2018, Population in the Localities 2018הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה, 2019.
  2. 2,0 2,1 http://www.geopostcodes.com/Jerusalem
  3. http://dialcode.org/Asia/Israel/
  4. archINFORM — 1994.
  5. "Qüds". Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası [Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы]: 10 cilddə. III cild. Б.: АСЕ-нын баш редаксијасы. Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. 1979. səh. 292. templatestyles stripmarker in |location= at position 1 (kömək)
  6. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (PDF). S.523. ISBN 978-9952-441-01-7. İstifadə tarixi: 20 avqust 2016. Check date values in: |accessdate= (kömək)
  7. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (PDF). 180, 181-ci səhifələr. ISBN 978-9952-441-01-7. İstifadə tarixi: 20 avqust 2016. Check date values in: |accessdate= (kömək)
  8. "Biblical History and Israel S Past: The Changing Study of the Bible and History". Wm. B. Eerdmans Publishing. 17 may 2011 – Google Books vasitəsilə. Check date values in: |date= (kömək)
  9. "Do We Divide the Holiest Holy City?". Moment Magazine. 3 iyun 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 mart 2008. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  10. Yerusalem 19-cu əsrdə, Köhnə Şəhər (İngiliscə). Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press. 1984. səh. 14. ISBN 0-312-44187-8.
  11. "Old City of Jerusalem and its Walls". UNESCO World Heritage Convention. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2010. Check date values in: |accessdate= (kömək)
  12. Nasir Purpirar. On iki əsr sükut, s. 75.
  13. Fələstin Dövlətinin Azərbaycanda Səfirliyi
  14. Bosworth, Clifford Edmund (2007). Historic cities of the Islamic world. The Netherlands: Koninklijke Brill NV. 225–226. ISBN 90-04-15388-8. İstifadə tarixi: 17 December 2011.
  15. Denise DeGarmo (9 September 2011). "Abode of Peace?". Wandering Thoughts. Center for Conflict Studies. 26 April 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 December 2011. Cite uses deprecated parameter |deadurl= (kömək)
  16. "The Official Website of Jerusalem". Municipality of Jerusalem. 19 September 2011. 27 April 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. Cite uses deprecated parameter |deadurl= (kömək)
  17. Sonbol, Amira (1996). Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History. səh. 133.
  18. UN rebukes Israel over Jerusalem settlements
  19. Mideast Peace Talks Collapse; Jerusalem's Future Uncertain
  20. 20,0 20,1 What makes Jerusalem so holy?
  21. Visiting The Temple Mount
  22. The 4 Quarters of Jerusalem United One Day?
  23. Via Dolorosa, Jerusalem
  24. Via Dolorosa (Via Crucis)
  25. 25,0 25,1 Six Reasons Why The Wall Is Holy

Xarici keçidlərRedaktə