Qasım tatarları

Qasım tatarları (tatar. qasıym tatarları, касыйм татарлары, özlərini кәчим татарлары adlandırırlar) — tatar xalqının, xüsusən də Volqa-Ural tatarlarının qruplarından biri. Onlar Ryazan vilayətinin Kasimov şəhərində və Kasimovski rayonunda yaşayırlar. Onlar həmçinin Sankt-Peterburq, Moskva, Ryazan, Kazan, Daşkənd və başqa şəhərlərdə də məskunlaşıb.[1]

Qasım tatarları
Ümumi sayı
1100
Yaşadığı ərazilər
 Rusiya 
 Özbəkistan
Dili

tatar

İrqi
avropoid, turan irqi tipi
Dini

islam

Daxildir
Türk xalqları
Mənşəyi
tatarlar, başqırdlar, bərtaşlar, qazaxlar, Krım tatarları, mordvalar, noğaylar, sibir tatarları
Qohum xalqlar

tatarlar, sibir tatarları, başqırdlar və digər türk xalqları

Dil və dinRedaktə

Mişar ləhcəsinin müəyyən təsirinə məruz qalmış tatar dilinin orta dialektinin xüsusi ləhcəsində danışırlar. Qasım tatarları pravoslav xristianlarıdır, kiçik bir qrup isə sünni müsəlmanlardır.

TarixRedaktə

 
Qasım şəhərində məscid və minarə

Etnik qrupun adı Qasım xanlığının paytaxtının - Qasım şəhərinin (digər adı Meşçerski şəhəri) adından gəlir. O da öz növbəsində təxminən 1445-ci ildən Meşçerski şəhərciyinin hakimi Qazan xanı Uluq Məhəmmədin oğlu Qasım xanın şərəfinə adlanıb.

Qasım xanlığının əsas əhalisini Rusiya dövlətinin daxili işlərində fəal iştirak edən xidmətçi tatarlar təşkil edirdi. XVII əsrin son rübündə xanlığın ləğvi tatarların sosial və iqtisadi həyatında kəskin pisləşməyə səbəb oldu. Onlar "odnodvortsı"ya - ən aşağı vergi tutulan təbəqəyə çevrildilər və sonradan dövlət kəndlilərinin bir hissəsi oldular. Siyasi və sosial-iqtisadi inkişafın xüsusiyyətləri Qasım tatarlarının etnik tarixinin orijinallığını müəyyən etdi. Onların etnik substratının əsasını hələ Qasım xanlığı yaranmamışdan əvvəl Meşçera bölgəsi torpaqlarında yaşamış fin-uqor (meşera, mordva) və türk tayfaları (tatar-mişarların əcdadları[2]) təşkil edirdi. XV-XVII əsrlərdə xanlığın ərazisində məskunlaşan Qazan, Həştərxan, Krım, SibirQazax xanlıqlarının, habelə Noqay Ordasının əhalisi etnik özək kimi çıxış ediblər. Əsas etnik komponentlər kimi tatarlar (Kazan və Mişərlər), həmçinin bərtaşlar, meşçerlər, mordvalar, noqaylar Qasım tatarlarının yaranmasında iştirak ediblər.[3] Bu tayfaların və xalqların etnogenetik qarşılıqlı əlaqəsi Qasım tatarlarının ənənəvi mədəniyyətinin formalaşmasına və inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Tatarların bu qrupunda ümumtatar siyasi və sosial-iqtisadi tarixinin mürəkkəb prosesləri ən aydın şəkildə nümunəsini tapıb.

Bu günə kimi Qasım tatarlarının sayı 1100 nəfərə yaxındır.

İstinadlarRedaktə

  1. Валеев Ф. Т. Касимовские татары // Уральская историческая энциклопедия
  2. "МИШАРИ. Большая российская энциклопедия - электронная версия". 2020-11-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-10-29. (#parameter_ignored_suggest)
  3. Валеев Ф. Т. Касимовские татары Arxiv surəti 16 may 2021 tarixindən Wayback Machine saytında // Уральская историческая энциклопедия

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Шарифуллина Ф. Касимовские татары. — Казань: Татарское книжное издательство, 1991. — 127с.

Xarici keçidlərRedaktə