Şuşanın azad edilməsi

2020-ci ildə Şuşanın azad olunma əməliyyatı
(Şuşa uğrunda döyüşlər səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Şuşanın azad edilməsi[18][19][a]İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan Silahlı Qüvvələri ilə Ermənistan Silahlı Qüvvələri arasında, Şuşa şəhərinə nəzarəti əldə etmək uğrunda baş vermiş döyüş.

Şuşanın azad edilməsi
Əsas münaqişə: İkinci Qarabağ müharibəsi
Battle of Shusha (2020).svg
Döyüşün 8 noyabr 2020-ci ildəki vəziyyəti:

  Ermənistan qüvvələri

  Azərbaycan qüvvələri

  Mübahisəli


(Daha ətraflı xəritə üçün bax: İkinci Qarabağ müharibəsində hərbi vəziyyət.)
Tarix 4 noyabr 2020 (2020-11-04) – 7 noyabr 2020 (2020-11-07) (3 gün)
Yeri Şuşa, Azərbaycan
Nəticəsi Azərbaycanın qələbəsi
 • Azərbaycan Şuşa şəhərini azad edir
 • XankəndiGorus yolu kəsilir
 • Daha sonra atəşkəs müqaviləsi imzalanır
Münaqişə tərəfləri

Azərbaycan Azərbaycan

Komandan(lar)
Tərəflərin qüvvəsi

Azərbaycan mənbələrinə görə:

  • 400 nəfər xüsusi təyinatlı[7][8]

Ermənistan mənbələrinə görə:

  • 6000 nəfər hərbi qulluqçu[9]

Ermənistan mənbələrinə görə:

  • Müəyyən edilməyib[10]

Azərbaycan mənbələrinə görə:

  • 2000 nəfərdən çox hərbi qulluqçu[7]
Ölənlər və yaralananlar

Azərbaycan mənbələrinə görə:

  • Müəyyən edilməyib[11]

Ermənistan mənbələrinə görə:

  • 200 nəfərdən çox hərbi qulluqçu şəhər ətrafında öldürüldü[12]
  • Onlarla hərbi qulluqçu yaralandı[12]

Ermənistan mənbələrinə görə:

  • 300 nəfərdən çox hərbi qulluqçu öldürüldü[13]
  • Yüzlərlə hərbi qulluqçu itkin düşdü[14]

Azərbaycan mənbələrinə görə:

  • 800 nəfərdən çox hərbi qulluqçu öldürüldü[15]
Ümumi itkilər
* 2000+ nəfərdən çox hərbi qulluqçu öldürüldü (Rusiya mənbələri)[16]
  • ~4500 erməni qaçqın düşdü (Ermənistan mənbələri)[17]
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Şuşa və ətrafındakı dağlıq ərazi Dağlıq Qarabağ bölgəsindəki ən strateji əhəmiyyətli yerlərdən biridir, ümumiyyətlə bölgənin "döyünən ürəyi" adlandırılır.[18][25] Şəhər XIX əsrin ortalarına qədər regionda yaşayan azərbaycanlı əhalinin mədəni və siyasi mərkəzi sayılırdı.[26] Şuşa işğaldan azad edilənə qədər Erməni Həvari kilsəsinə bağlı Artsax Yeparxiyasının mərkəzi olmuş Qazançı kilsəsi[27] şəhərdə yerləşdiyindən Şuşa ermənilər üçün dini əhəmiyyətə malikdir.[28] Həmçinin, şəhər Dağlıq Qarabağda müdafiə onurğası rolunu oynayır, separatçılar tərəfindən paytaxt elan edilmiş Xankəndi şəhərini strateji Laçın dəhlizi vasitəsilə Ermənistanın Gorus şəhərinə bağlayır.[29] Şuşa şəhəri 1992-ci ildə, Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş və əksəriyyəti azərbaycanlılardan təşkil olunmuş şəhər əhalisi məcburi köçkün olmuşdur.[30]

Cəbrayıl şəhərindən irəliləyən[31] Azərbaycan qüvvələri oktyabrın ortalarında Hadrut qəsəbəsini ələ keçirmişdir.[32] Onlar daha sonra şimala doğru irəliləyərək meşələri və dağ keçidlərini aşıb, Şuşa rayonuna daxil olmuşdur.[33][34] Şuşa müharibənin başlanğıcından bəri bombardman altında olmasına baxmayaraq, yalnız 29 oktyabrdan şəhər yaxınlığında lokal döyüşlər başlamışdır. Azərbaycan qoşunları Çanaqçı kəndini işğaldan azad etmiş, ardından da strateji Şuşa–Laçın yolunun bir hissəsinin nəzarətini ələ keçirmişdir ki, erməni qüvvələri sonradan – 4 noyabrda yolu mülki vətəndaşlara bağlamışdır.[35] Fransa mərkəzli "Le Monde" qəzeti erməni separatçılarının bunu inkar etməsinə baxmayaraq, 6 noyabrda döyüşün Azərbaycanın lehinə keçdiyini bildirmişdir.[36]

Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri[2] 7 noyabrda şəhərin qayalıqlarını dırmaşaraq yüngül silah-sursat ilə Şuşaya daxil olmuşdur.[32] Onlar tezliklə erməni qoşunlarını şəhərdən qovmuş və 8 noyabrda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan qüvvələrinin Şuşanı işğaldan azad etdiyini bəyan etmişdir, lakin Ermənistan rəhbərliyi bunu təkzib etmişdir.[37] Buna baxmayaraq, ertəsi gün Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi şəhərdən video yayımlamış və Şuşanın tamamilə Azərbaycanın nəzarətində olduğunu təsdiqləmişdir.[25] Elə həmin gün Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının Prezident Aparatı separatçı qüvvələrin Şuşanın nəzarətini itirdirdiklərini təsdiqləmiş,[38][39] fəqət sonradan Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan[40] və Ermənistan Müdafiə Nazirliyi buna zidd olan bəyanatlar yaymışdır.[41] Atəşkəs razılaşmasının imzalanmasından sonra Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Prezidenti Arayik Harutyunyan,[42] eləcə də Paşinyan, separatçı qüvvələrin 7 noyabrda şəhərə nəzarəti itirdiyini etiraf etmişdir.[43] Şuşanın işğaldan azad edilməsi müharibənin həlledici anı olmuş[25][32] və Azərbaycana strateji üstünlük vermişdir.[44] Döyüşdən bir neçə gün sonra Ermənistan məğlubiyyəti qəbul etmiş və Azərbaycan müharibədə qələbə çalmışdır.[45][46][47]

ZəminRedaktə

Şuşa şəhəri Cənubi Qafqazda yerləşən Dağlıq Qarabağ regionunun ikinci ən böyük şəhəridir. Şəhər 1994-cü ildə Birinci Qarabağ müharibəsinin sona çatmasından bəri Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının nəzarətində olmasına baxmayaraq, de-yure Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun bir hissəsidir. Şuşa dəniz səviyyəsindən 1300–1600 metr yüksəklikdə,[48] separatçıların paytaxt elan etdikləri Xankəndi şəhərindən təxminən 15 kilometr (9.3 mil) uzaqlıqda yerləşir.[49] İki şəhəri bir vadi ayırır[50] və dağlıq ərazidə yerləşən, Xankəndi üçün bufer zonası olan Şuşa[18] "bütün Dağlıq Qarabağı nəzarətdə saxlamağa imkan yaradan strateji yüksəklik" olaraq xarakterizə edilmişdir.[51][52][53] Strateji şəhər həm Azərbaycanda, həm də Ermənistanda xalq arasında "əlçatmaz" dağ qalası adlandırılır.[54] Ermənistanın cənubundakı Sünik mərzində yerləşən Gorus şəhəri ilə Xankəndini birləşdirən açar yol – Laçın dəhlizi Şuşadan keçir.[55] Ermənistanı Dağlıq Qarabağa bağlayan digər əsas yol şimaldan, Kəlbəcər rayonundakı Murovdağ silsiləsindən keçir.[56]

1923-cü ildə, sovet hakimiyyəti dövründə əhalisi əsasən ermənilərdən təşkil olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) yaradılmış, lakin vilayətin inzibati mərkəzi əsasən azərbaycanlıların yaşadığı[57] Şuşa şəhəri seçilmişdir.[58] 1988-ci ilin fevralında, əksəriyyəti ermənilərdən təşkil olan DQMV hökuməti Azərbaycan SSR-dən ayrılmaq və Ermənistan SSR ilə birləşmək üçün qərar qəbul etmişdir ki,[59] bu da Sovet İttifaqında yaşayan azərbaycanlılarla ermənilər arasında daha geniş etnik və ərazi münaqişəsinə gətirib çıxarmışdır. Sovet İttifaqı 1991-ci ildə süquta uğradıqdan sonra azərbaycanlılar və ermənilər Qarabağ üzərində nəzarəti saxlamaq üçün mübarizə aparmış və döyüşlər 1992-ci ilin əvvəllərində Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin iştirakı ilə genişmiqyaslı müharibəyə çevrilmişdir. Dağlıq anklav o vaxta qədər öz müstəqilliyini elan edir və qondarma bir hökumət qurmuşdur.[60] 8 may 1992-ci il tarixində Ermənistan Silahlı Qüvvələri Şuşa şəhərini işğal etmişdir və 1979-cu ildə şəhər əhalisinin 85,5 %-ni təşkil edən azərbaycanlılar[61][62] məcburi köçkün olmuşdur.[30]

Şəhər həm azərbaycanlılar, həm də ermənilər üçün tarixi, siyasi və mədəni əhəmiyyətə malikdir.[63][64][65] Azərbaycanlılar Şuşa şəhərini bölgənin tarixi paytaxtı hesab edirlər və şəhər onlar üçün xüsusi mədəni əhəmiyyət daşıyır.[66] Eyni zamanda, şəhərdə yerləşən və 2020-ci ilə qədər Erməni Həvari kilsəsinin Artsax Yeparxiyasının mərkəzi olan[27] Qazançı kilsəsi ermənilər üçün dini əhəmiyyətə malikdir.[28] 2021-ci ildə Ermənistan Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının paytaxtını Şuşaya köçürməyi və burada qanunsuz məskunlaşmanı başa vurmağı planlaşdırırdı.[67] Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev öz çıxışlarında tez-tez şəhərin işğaldan azad edilməsinin müharibənin əsas məqsədlərindən biri kimi xarakterizə etmişdir. O, 16 oktyabrda Türkiyə televiziyasına verdiyi bir müsahibədə "Şuşa olmasa, işimiz yarımçıq qalacaq" demiş,[68] Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının Prezidenti Arayik Harutyunyan isə Şuşanı "əcdadlarımızdan bizə miras qalan ən böyük irslərimizdən biri" adlandırmışdır.[69] Şəhərin simvolik əhəmiyyətinə baxmayaraq, Beynəlxalq Böhran Qrupunun azərbaycanlı analitiki Zaur Şiriyev Şuşanın ələ keçirilməsinin hərbi və ya siyasi bir hədəf olub-olmadığının qaranlıq qaldığını qeyd etmişdir.[68] Azərbaycanlı siyasi analitik Fuad Şahbazovun fikrincə, Azərbaycan qüvvələrinin Şuşada qələbə çalması "cəbhədə olan və olmayan azərbaycanlılar üçün mənəvi qələbə kimi qəbul ediləcək" və o güman edir ki, bu da erməni əsgərləri arasında "ciddi demoralizasiya"ya səbəb olacaq.[18]

Döyüşdən əvvəlRedaktə

27 sentyabr 2020-ci il tarixində de-fakto Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilən və Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası tərəfindən idarə edilən, lakin de-yure Azərbaycanın bir hissəsi olan Qarabağ bölgəsində döyüşlər başlamışdır.[70] Azərbaycan qüvvələri əvvəlcə müvafiq inzibati mərkəzlərini işğaldan azad edərək FüzuliCəbrayıl rayonlarında uğur əldə etmiş,[31] oradan Hadrut qəsəbəsinə doğru irəliləmişdir.[71] 15 oktyabrda Hadrutun ələ keçirilməsindən sonra Azərbaycan qoşunları daha intensiv irəliləməyə, ermənilər isə geri çəkilməyə başlayırlar. Azərbaycan qüvvələri daha sonra ZəngilanQubadlı şəhərlərini işğaldan azad etmişdir.[32] Onlar, həmçinin, Laçına hücuma keçir,[72] meşələri və dağ keçidlərini aşaraq Şuşa rayonuna daxil olurlar.[33][34]

Müharibənin əvvəlindən Şuşa şəhərinin ara-sıra top atəşinə məruz qalması barədə xəbərlər yayılırdı. Oktyabrın 4-də Azərbaycan ordusunun dəqiq raket zərbəsi ilə Şuşada, müharibədən cəmi bir neçə ay əvvəl separatçı rejimin rəhbəri Araik Arutyunyanın öz “inauqurasiyasını” keçirdiyi Mədəniyyət Evi darmadağın edildi. Zərbə nəticəsində həmin vaxt orada cəmləşən erməni hərbçiləri məhv edilib. Belə ki, zərbə zamanı binada 300-ə yaxın erməni hərbçisinin (sonradan onların Ermənistandan Qarabağa döyüşlərə göndərilən polislər olduğu üzə çıxmışdı) cəmləşdiyi məlum idi. Onların əksəriyyətinin öldüyü və yaralandığı bildirilir. Rəsmi mənbələr orada 20-dən çox polisin öldüyünü, 200-ə yaxınının yaralandığını təsdiq edir. Partlayış nəticəsində binanın damı dağılıb və içəridəkilərin üstünə tökülüb.[73] 8 oktyabrda Şuşadakı Qazançı kilsəsinin bombardman edildiyi və ciddi ziyan gördüyü bildirilmişdir.[74] Azərbaycan tərəfi bu insidentdə hər hansı bir məsuliyyətdən imtina etmişdir.[75] Oktyabr ayı boyunca Şuşanın və eləcə də yaxınlıqdakı kəndlərin Azərbaycan qüvvələri tərəfindən top və raket atəşinə tutulması barədə xəbərlər yayılmış,[76][77] Azərbaycan tərəfi isə xüsusən də şəhəri atəşə tutması haqqında yayılan xəbərləri təkzib edib.[78] 28 oktyabrda Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası rəhbərliyi Şuşadan bir neçə kilometr cənub-şərqdə yerləşən Çanaqçı kəndində vəziyyətin "gərgin" olduğunu bildirdi.[79] Ertəsi gün Ermənistan Müdafiə Nazirliyi kənddə toqquşmaların baş verdiyini açıqlamış,[80] Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Prezidenti Arayik Harutyunyan isə Azərbaycan qüvvələrinin Şuşadan 5 kilometr (3.1 mil) uzaqlıqda olduğunu etiraf etmişdir.[81] 30 oktyabrda Daşaltı başda olmaqla[82] Şuşa yaxınlığında toqquşmalar baş verib.[83] Elə həmin gün "Abkhazian Network News Agency"nin müxbiri şəhər yaxınlığında böyük partlayışların eşidildiyini qeyd etmişdir.[84] Ertəsi gün Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası rəhbərliyi Şuşanın yenidən bombardmana məruz qaldığını açıqladı.[85] Noyabrın 2-də Ermənistanın Müdafiə Nazirliyi də yaydığı bəyanatda Şuşa yaxınlığında şiddətli toqquşmaların baş verdiyini bildirib.[86]

Döyüşdən əvvəl, oktyabrın sonları və noyabrın əvvəllərində həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bir-birini Şuşa yaxınlığında ağ fosfordan istifadə etməkdə günahlandırmışdır.[87] 30 oktyabrda Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası rəhbərliyi Azərbaycan qüvvələrini Şuşa yaxınlığındakı meşələri yandırmaq üçün fosfor istifadə etməkdə günahlandırmış,[88] lakin Azərbaycan tərəfi bu iddiaları təkzib etmişdir.[89] Noyabrın 20-də Azərbaycan Baş Prokurorluğu Ermənistan Silahlı Qüvvələrini Şuşa ətrafında kimyəvi sursat istifadə edərək "ətraf mühitə böyük və uzunmüddətli ziyan vurmaqda" ittiham etmiş, bu məsələ barədə cinayət işi açmışdır.[90] Həmçinin, Azərbaycan rəsmiləri Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin bölgəyə ağ fosfor daşıdığını bildirmişdir.[91] Ağ fosforun istifadəsi həm Azərbaycanın, həm də Ermənistanın imzalamadığı beynəlxalq müqaviləyə əsasən qadağan olunmuşdur.[92]

DöyüşRedaktə

Azərbaycan hesablarına görə, həm ərazi, həm də seçilən marşrut nəqliyyat vasitələri üçün uyğun olmadığından Azərbaycan qüvvələri beş gün Şuşa istiqamətində piyada davam etməli idi.[93] Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev daha sonra bunu təkrar vurğulayaraq Azərbaycan əsgərlərinin Şuşa şəhərinə çatmaq üçün yarğanları, meşələri və dağları keçdiklərini qeyd etmişdir.[94] Erməni komandanlığı Azərbaycan qoşunlarına Qırmızı Bazar ətrafında müqavimət göstərməyi hesablamışdı, oradan Şuşakəndə yol gedir, sonra isə həmin yol Şuşaya qalxır. Ermənistan ordusunun Azərbaycan qoşunlarının Şuşaya həmləsini gözlədiyi ikinci istiqamət isə Laçın istiqaməti idi. Lakin Azərbaycan ordusunun komandanlığı öz miqyasına, planına və ardıcıllığına görə misli görünməmiş qərar verir. Şuşaya sıx Qarabağ meşələrindən yeni yol açır. Böyük Tağlardan meşələrlə Şuşaya, Çanaxçı və Sığnax kəndlərinə doğru 3 gün ərzində 42 kilometr uzunluğunda buldozer və əllə yol açılır. Bununla mühəndis-istehkamçılar ensiz dağ cığırını texnikanın hərəkət edə biləcəyi meşə yoluna çevirdilər. Nəticədə Azərbaycan bölmələri artilleriya qurğularını Çanaxçı ətrafına çəkə bilmişdi. Elə burada da yeni artilleriya dueli başladı. Azərbaycan dağ piyadalarının uğurlu hücumu qəfil pusquya salınmış erməni əsgərlərinin sonuncu müqavimətini də qırdı.[95]

Noyabrın 4-də Ermənistan rəsmiləri döyüşlərin Şuşa yaxınlığında davam etdiyini bildirilmişdir.[96] Azərbaycan qüvvələri Şuşa–Laçın yolununun bir hissəsinin nəzarətini ələ keçirmiş və separatçı rejim sonradan yolu mülki vətəndaşlara bağlamışdır.[35] Sərhədsiz reportyorların verdiyi məlumata görə, beləliklə, 80-ə qədər jurnalist mühasirədə qalmışdır.[97] Ermənistan rəsmiləri 5 noyabr səhəri Şuşanın ağır atəşə tutulduğunu[98] və döyüşlərin ertəsi gün davam etdiyini bildirmişdir.[99] Əlavə olaraq, Rusiya mətbuatı Azərbaycan qüvvələrinin şəhəri üç tərəfdən – cənub, qərb və şərqdən mühasirəyə almağı bacardığını yazmışdır.[100] 6 noyabrda Fransa mərkəzli "Le Monde" qəzeti qondarma rejimin bunu inkar etməsinə rəğmən Şuşa uğrunda gedən döyüşlərin Azərbaycanın lehinə keçdiyini qeyd etmişdir.[36] Həmçinin, Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin o vaxtkı rəhbəri Argişti Kərəmyan Qarabağdakı vəzifələrinin tamamlandığını qeyd edərək səhər vaxtlarında Şuşanı tərk etmişdir.[6] Ertəsi gün minlərlə erməni Şuşa və Xankəndi şəhərlərindən qaçmış,[101][29] yollarda tıxac yaranmışdır.[102] 7 noyabrda Ermənistan rəsmiləri Şuşa və Daşaltı yaxınlığında şiddətli döyüşlərin bir gecədə baş verdiyini bildirmiş, eyni zamanda Azərbaycan tərəfinin bir neçə hücumunun dəf edildiyini iddia etmişdir, lakin Azərbaycan bunu təkzib etmişdir[103] və prezident İlham Əliyev Azərbaycan qüvvələrinin şəhərin cənub-şərqində, Xocalı rayonu ərazisində yerləşən QarabulaqBaharlı kəndlərini işğaldan azad etdiklərini açıqlamışdır.[104]

Azərbaycan qüvvələri 7 noyabrda şəhərə daxil olmuşdur.[105] Əlavə olaraq, bir dəstə, Ermənistan tərəfi şəhərə əlavə dəstək göndərməsin deyə, Laçın dəhlizinin qarşısını almış, başqa bir dəstə isə Daşaltını işğaldan azad etdikdən sonra Şuşaya daxil olan qüvvələri atəş dəstəyi ilə təmin etmişdir.[93] Azərbaycan mənbələri bildirir ki, yüngül silah-sursat ilə təchiz edilmiş, hərəsi 100 nəfərdən ibarət olan dörd qrupa bölünmüş 400 nəfərlik Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri "Şuşanın sıldırımlarına iplərlə dırmaşaraq" səhər saatlarında şəhərə dörd tərəfdən daxil olmuş və şəhərdə dərhal döyüşlər başlamışdır. Ermənistan qüvvələri günortadan sonra şəhərdən çıxarılmış və 8 noyabr səhəri Azərbaycan qüvvələri şəhərin kənarında əməliyyatlara davam etmişdir.[7][106][93] Noyabrın 7-də səhər 09.00-da Şuşaya Ermənistan tərəfindən İsgəndər ballistik raketi atılmışdı. Raketin hədəfi azərbaycanlı hərbçilər idi. Amma raket Şuşaya yox, şəhərin yaxınlığına, erməni hərbçilərin çox olduğu yerə düşüb.[107] İlham Əliyev, noyabrın 24-də, rayonun Ermənistan tərəfinin atəşkəs razılaşması çərçivəsində Azərbaycana təhvil verilməsindən sonra Ağdam şəhərinə səfəri zamanı, Azərbaycan əsgərlərinin yüngül silahlarla təchiz edildiyini təsdiqləmiş, onların Şuşa şəhərində ermənilərlə "demək olar, əlbəyaxa döyüş"də olduğunu qeyd etmişdir.[94] Azərbaycan hesablarına görə, ağır artilleriya ilə dəstəklənən Ermənistan qüvvələrinin sayı ən azı 2000 nəfər idi.[7] Erməni mənbələri və rəsmiləri döyüş zamanı Şuşadakı erməni qüvvələrinin sayı barədə heç bir açıqlama verməsə də, Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Prezidenti Harutyunyan bölgəyə təxminən 6000 Azərbaycan əsgərinin cəlb olunduğunu irəli sürmüşdür.[9]

 
İlham Əliyev Azərbaycan qüvvələrinin Şuşa şəhərini işğaldan azad etdiyini elan edir. Bakı, Şəhidlər Xiyabanı, 8 noyabr 2020

İlham Əliyev 8 noyabr tarixində, günortadan sonra Azərbaycan qüvvələrinin şəhəri işğaldan azad etdiyi elan etmiş,[37][108] həmçinin, Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin komandiri Hikmət Mirzəyevi də bu münasibətlə təbrik etmişdir.[2] Hadisə yerindəki "İzvestiya" müxbiri prezidentin açıqlamasını təsdiqləsə də,[109] qondarma rejimin rəsmiləri 8 və 9 noyabr tarixlərində şəhərin içində və kənarında döyüşlərin davam etdiyini bildirərək bunu təkzib etmişdir.[110][111] 8 noyabrda Argişti Kərəmyan Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin rəhbəri postundan azad edilmiş və Mikayıl Ambartsumyan tərəfindən əvəz olunmuşdur.[112] 9 noyabrda Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi mayor Zaur Rəhimovun məruzəsi ilə[113] şəhərdən video yayımlamış və Şuşanın tamamilə Azərbaycan Milli Ordusunun nəzarətində olduğunu təsdiq etmişdir.[25] Həmçinin İlham Əliyev Azərbaycan qüvvələrinin şəhərin cənub və şərqindəki Çanaqçı, Sığnaq, Şuşakənd və Daşaltı da daxil olmaqla bir neçə kəndi işğaldan azad etdiklərini açıqlamışdır.[114][115] Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası rəhbərliyi daha sonra Şuşa şəhərinə nəzarəti itirdiklərini etiraf edərək[38][39] Azərbaycan qüvvələrinin Xankəndinə yaxınlaşdığını vurğulamışdır.[116] Lakin Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan döyüşün davam etdiyini bildirərək qondarma rejimin bəyanatının əleyhinə mövqe qoymuşdur.[40] Bu iddia daha sonra Ermənistan Müdafiə Nazirliyi[41] və erməni ictimaiyyətini çaxnaşma yaratmamağa çağıran Ermənistan Parlamentinin millət vəkili Nikolay Bağdasaryan tərəfindən təkrar edilmişdir.[40] Bəzi ermənilər qondarma rejimin rəsmilərinin sosial şəbəkə hesablarının hakerlər tərəfindən sındırıldığını və açıqlamalarının həqiqəti əks etdirmədiyini irəli sürmüşdür. Bəzi erməni rəsmiləri və analitikləri də Azərbaycan rəhbərliyini "öz xalqına yalan danışmaqda" günahlandırmışdır.[21] Bununla birlikdə, 10 noyabrda Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Şuşa şəhərinə nəzarət etdiyini təsdiqləyən[117] atəşkəs razılaşmasının imzalanmasından sonra Paşinyan[43] və Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Prezidenti Harutyunyan işğalçı qüvvələrin 7 noyabrda şəhərə nəzarəti itirdiyini etiraf etmişdir.[42]

İtkilərRedaktə

Noyabr ayının ortalarında Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin köməyi ilə hər iki tərəfdən həlak olmuş əsgərlərin cəsədlərini tapmağa və əsirlərin təhvil verilməsi prosesinə başlamışdır.[118] 25 noyabrda rus mənbələri BQXK-nin Şuşa şəhərində ümumilikdə 2,000-dən çox cəsəd tapdığını bildirmişdir.[16]

AzərbaycanRedaktə

Azərbaycan müharibə dövründə hərbi itkilərini açıqlamamışdır.[119] Dekabrın 3-də Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi müharibə boyu şəhid olan Azərbaycan hərbçilərinin ümumi sayını açıqlamış və detalların sonradan veriləcəyini əlavə etmişdir.[11] Bununla birlikdə, Ermənistan rəsmiləri Şuşa yaxınlığında ən azı 200 Azərbaycan əsgərinin öldürüldüyünü iddia etmişdir.[12] Azərbaycan hesablarına görə, yaralanan Azərbaycan hərbçiləri 9 noyabrda təxliyə edilmişdir.[93]

ErmənistanRedaktə

Ermənistan üçtərəfli razılaşmadan əvvəl döyüşdəki hərbi itkiləri ilə bağlı heç bir məlumat verməmişdir. 6 noyabrda "Le Monde" qəzeti Şuşa uğrunda gedən döyüşlər zamanı yaralanan erməniləri Xankəndi şəhərindəki xəstəxanalara yerləşdirmək üçün daha yer olmadığını qeyd etmişdir.[36] 7 noyabrda Şuşadakı erməni qoşunlarının komandiri Seyran Ohanyanın ağır yaralandığı iddiaları ortaya çıxmışdır,[120] ancaq bu, Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən təkzib edilmişdir.[121] Azərbaycan mərkəzli "Azeri Daily" saytı hərbi mənbələrə istinadən 800-dən çox erməni əsgəri cəsədinin Ermənistan tərəfinə təhvil verilməyə hazır olduğunu və Ermənistan Müdafiə Nazirliyinin Azərbaycan tərəfindən bu cəsədləri götürməyi istədiyini iddia etmişdir.[15] Lakin 16 noyabrda Qondarma Dağlıq Qarabağ Prezidenti Arayik Harutyunyan Şuşa şəhərinin kənarından Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə məxsus 150 cəsədin tapıldığını və yüzlərlə əsgərin hələ itkin olduğunu,[14] Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan isə 14–16 noyabr tarixlərində Şuşa yaxınlıqlarından 300-dən çox erməni cəsədinin tapıldığını etiraf etmişdir.[13] 21 noyabrda Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası rəhbərliyi şəhər yaxınlığında yaralı bir erməni polis məmuru tapdıqlarını açıqlamışdır.[122]

NəticəRedaktə

Ətraflı bax: Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatı (2020)
 
Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində Şuşada qələbəni qeyd edən xalq. 8 noyabr.

Döyüş İkinci Qarabağ müharibəsində həlledici məqam olmuşdur və həm Ermənistan ordusu, həm də daha geniş mənada erməni cəmiyyəti tərəfindən böyük bir zərbə kimi qiymətləndirilir.[123] Döyüşdən iki gün sonra Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Azərbaycanla atəşkəs müqaviləsi imzaladığını elan etmişdir.[124] Ermənistan politoloqu Suren Sarkisyana görə, Şuşanın itirilməsinin nəticələrini dərk etmək ermənilər üçün çətin olmuşdur. Sarkisyan bunun Ermənistan müxalifətindən hakimiyyət dəyişikliyi tələb etməsinə səbəb olacağını da əlavə etmişdir.[125] Müharibədən sonra bir çox erməni Paşinyana qarşı çıxmış, bütün ölkədə şiddətli etirazlar başlamış[126] və Paşinyanın müxalifləri arasında onun Şuşanı "satması" ilə bağlı ümumi iddia yayılmış.[127] Həmçinin, Ermənistanın keçmiş prezidenti Robert Köçəryan Ermənistan hərbi rəhbərliyini Azərbaycan qüvvələrinin Şuşanın yaxınlıqlarına çatmasına mane ola bilməməsinə görə tənqid etmişdir. Köçəryanın iddiasına görə, separatçı qüvvələrin yeni müdafiə xətti qurmaq üçün təqribən iki həftə vaxtı var idi və o vaxtı Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi olan Vitali Balasanyan Şuşadakı erməni qüvvələrinə komandanlıq etmək məsuliyyətini boynuna almağı təklif etsə də onun təklifi geri çevrilmişdir.[128] Bir sıra erməni hərbi rəsmiləri Ermənistanın hərbi vəziyyətinin bir çoxunun inandığından daha dəhşətli olduğunu iddia edərək Paşinyanı dəstəkləmişdir.[127] Paşinyan iddialara cavab olaraq, Azərbaycan qüvvələrinin Şuşaya nəzarəti ələ keçirməsindən sonra Xankəndi şəhərinin müdafiəsiz qaldığını, Xankəndiyə nəzarətin də itirilməsindən sonra ƏsgəranXocavənd ərazilərində xidmət edən 20–30 min erməni əsgərinin mühasirədə qalacağını bildirmiş[129][1] və erməni əsgərlərinin həyatının onun üçün daha vacib olduğunu vurğulamışdır.[130] Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası Prezidenti Arayik Harutyunyan da xəyanət iddialarına qarşı çıxaraq separatçı qüvvələrinin şəhəri qorumaq üçün yetərli canlı qüvvəyə malik olmadığını qeyd etmişdir.[9] Daha sonra Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Azərbaycan qüvvələrinin Şuşaya nəzarəti ələ keçirməsi nəticəsində ermənilər üçün kritik bir vəziyyət yarandığını və Azərbaycanın Xankəndi şəhərini ələ keçirərək daha da irəliləyə biləcəklərini söyləmiş, müharibənin dərhal dayandırılmasının Ermənistan tərəfinin marağında olduğunu bildirmişdir.[131] 3 dekabrda Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının Şuşi mərzinin icra başçısı müavini Samvel Arutyunyan qeyd etmişdir ki, döyüş nəticəsində Şuşadan təqribən 4500 erməni məcburi köçkün olmuşdur.[17]

Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Şuşanın azad edilməsi barədə verdiyi xəbəri bayraq dalğalandıraraq, mahnı oxuyaraq və avtomobil siqnalları ilə qarşılayan azərbaycanlılar arasında bayram əhval-ruhiyyəsi yaranmışdır.[132][133][134] İlham Əliyev və birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə Bakıdakı Birinci Fəxri Xiyabanda çələngqoyma mərasimi keçirilmişdir.[135] Həmçinin, Bakı buxtasındakı gəmilər fit vermiş,[136] Moskva şəhərində yaşayan azərbaycanlılar fişəng nümayişi keçirmiş,[137] AzərbaycanTürkiyə bayraqları ilə bəzədilmiş avtomobillər ABŞ-da, Nyu-Yorkun Bruklin borosunda yolları bəzəmişdir.[138] Ermənilər Şuşanı işğal etmələrini "Dağlarda toy əməliyyatı" adlandırdığından Azərbaycanda bəzi siyasi xadimlər buna istinadən Şuşanın işğaldan azad edilməsini "Dağlarda boşanma" deyə qələmə vermişdir.[139] 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Azərbaycanı təmsil etmiş azərbaycanlı müğənni Səmra Rəhimli 1 dekabrda "Şuşa, biz qayıtmışıq" adlı bir mahnı buraxmışdır.[140] 27 sentyabr və 10 noyabr tarixləri Azərbaycanda müvafiq olaraq Anım GünüZəfər Günü elan edilmişdir,[141][142] lakin Zəfər Gününün qeyd edilmə tarixi dəyişdirilərək 8 noyabr təyin edilmişdir, çünki əvvəlki tarix Türkiyədə Mustafa Kamal Atatürkün anım günü ilə üst-üstə düşürdü.[143] 4 dekabr saat 12:00-da Azərbaycanda şəhidləri yad etmək üçün bir dəqiqəlik sükut keçirilmişdir.[144][145] Bununla əlaqələr ölkədə dövlət bayraqları endirilmiş, gəmilər fit, maşınlar isə siqnal vermişdir.[146] Azərbaycan əsgərləri də Şuşa qalasının qarşısında dayanaraq müharibədə şəhid olanların xatirələrini yad etmişdir.[147]

Atəşkəs razılaşmasının ardından, 13 noyabrda bölgəyə yerləşdirilən Rusiya Silahlı Qüvvələrinə tabe 15-ci əlahiddə sülhməramlı motoatıcı briqadası şəhərin kənarında müşahidə postu qurmuşdur. Rusiya sülhməramlı qüvvələri açıqlamaya əsasən Şuşa şəhərinin daxil olmadığı Laçın dəhlizini də nəzarətə götürmüşdür.[148] Şuşanın şimal girişi olan Gəncə qapısından keçən yolda yerləşən digər bir nəzarət-buraxılış məntəqəsi Azərbaycan hərbçiləri tərəfindən qorunduğu görülmüşdür.[149]

Beynəlxalq reaksiyalarRedaktə

Noyabrın 8-də İlham Əliyevin Şuşa şəhərinin işğaldan azad edildiyini açıqlamasından sonra, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Kocaeli ilində kütləyə müraciət edərkən Azərbaycanı təbrik edərək bunun "işğal edilmiş torpaqların qalan hissəsinin də tezliklə azad ediləcəyinə işarə" olduğuna inandığını bildirmişdir.[150] Türkiyə mühəndisi və müharibə zamanı Azərbaycan tərəfindən geniş şəkildə istifadə edilən "Bayraktar TB2" PUA-sının yaradıcısı olan Səlcuq Bayraqdar da Azərbaycan xalqına təbrik mesajı göndərmişdir.[151] Həmçinin, Türkiyədə vitse-prezident Fuad Oqtay, Milli Müdafiə Nazirliyi, Cümhuriyyət Xalq Partiyasının sədri Kamal Qılıncdaroğlu, iqtidardakı AK Partiyasının müşaviri Ömər Çelik və Prezident Administrasiyasının media və kommunikasiya rəhbəri Fəxrəddin Altun və prezidentin müşaviri İbrahim Kalın[152] Şuşanın azad edilməsi münasibətilə Azərbaycan xalqını təbrik etmişdilər.[153] 9 noyabrda İran millət vəkili Əhməd Əlirzabeygi "Şuşa şəhərinin işğaldan azad edilməsinin ədalətin bərpa olunduğu"nu sübut etdiyini ifadə edərək buna görə "qürurlu və xoşbəxt" olduğunu söyləmişdir.[154] Pakistanın Azərbaycandakı səfiri də azərbaycanlıları təbrik etmişdir.[155] Bakı şəhərində yerləşən Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin üzvləri olan Latviyanın keçmiş prezidenti Vayra Vike-Freyberqa[156] və Qırğızıstanın keçmiş baş naziri Coomart Otorbayev da İlham Əliyevi təbrik etmişdir.[157]

"Şuşanın azad olunmasına görə" medalıRedaktə

2020-ci il noyabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində Vətən Müharibəsində qələbə münasibətilə Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi ilə əlaqədar "Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası qanununun layihəsi təqdim edilmiş[158] və birinci oxunuşda təsdiqlənmişdir.[159]

Azərbaycan Respublikasının "Şuşanın azad olunmasına görə" medalının əsasnaməsi Azərbaycan Respublikasının 2020-ci il 26 noyabr tarixli Qanunu ilə təsdiq edilmişdir.[160]

QeydlərRedaktə

  1. Həmçinin, Şuşanın qurtuluşu,[20] Şuşa döyüşü, Şuşa uğrunda döyüşlər[21][22] və ya Şuşa əməliyyatı.[23][24]

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 "Նիկոլ Փաշինյանը բացատրեց՝ ինչու ընկավ Շուշին" [Nikol Pashinyan explained why he fell in Shushi] (erməni). 11 noyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  2. 1 2 3 Əliyev, İlham (8 noyabr 2020). "Release of the Press Service of the President" (ingilis). Azərbaycan Prezidentinin Administrasiyası. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  3. "Məmmədov Zaur Sabir oğlu Ağcabədi rayonunun Hindarx qəsəbəsində doğulub" [Mammadov Zaur Sabir oglu was born in Hindarkh settlement of Agjabadi region]. Heydar Aliyev Center in Aghjabadi (azərb.). 8 December 2020. 13 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 December 2020.
  4. "Glory to our heroes!". Turan İnformasiya Agentliyi (ingilis). 15 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  5. "Legendary liberator of Shushi Seyran Ohanyan during these days has become legendary defender of Shushi: MOD representative". Aysor.am (ingilis). 8 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  6. 1 2 "Mediaport: За несколько часов до проникновения диверсионной группы Азербайджана в Шуши Аргишти Кярамян покинул город" [Mediaport: A few hours before the penetration of the Azerbaijani sabotage group into Shushi, Argishti Kyaramyan left the city]. Armenian Report (rus). 5 December 2020. 5 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 December 2020.
  7. 1 2 3 4 "Şanlı ordumuzun Şuşa əməliyyatı..." [Shusha operation of our glorious army...]. Qafqazinfo (azərb.). 25 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  8. "Qarabağın qəlbi necə azad olundu: 300 spartalının əfsanəsi gerçək oldu Şuşada" [How the heart of Karabakh was liberated: the legend of 300 Spartans came true in Shusha]. Bizim Yol (azərb.). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  9. 1 2 3 ""I warned about lack of manpower on October 3", Karabakh President". CivilNet (ingilis). 11 November 2020. 29 November 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 November 2020.
  10. Akopyan, Tatul (18 noyabr 2020). ""Դժբախտ, դժգույն" Շուշիի անկումը. Ինչո՞ւ այսպես եղավ" ["Unfortunate, colorless" The fall of Shushi. Why did this happen?]. CivilNet (erməni). 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  11. 1 2 "Azerbaijan says 2,783 soldiers killed in Nagorno-Karabakh clashes". Al Jazeera (ingilis). 3 December 2020. 4 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 December 2020.
  12. 1 2 3 "Դավիթ Բաբայանը հայտնում է՝ Շուշիի ուղղությամբ վտանգն այս պահի դրությամբ չեզոքացվել է". Azatutyun (erməni). 30 oktyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  13. 1 2 "Пашинян заявил, что наличие погибших опровергает версию сдачи Шуши" [Pashinyan said that the presence of the dead refutes the version of the surrender of Shushi]. Krasnaya Vesna (rus). 16 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  14. 1 2 "Тела 150 армянских солдат вывезены из окрестностей Шуши" [Bodies of 150 Armenian soldiers removed from the vicinity of Shushi]. Caucasian Knot (rus). 16 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  15. 1 2 "Операция в Шуше завершена: "Чтобы гореть в аду" — 800 трупов армянских солдат" [Operation in Shusha completed: "To burn in hell" - 800 corpses of Armenian soldiers]. Haqqin.az (rus). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  16. 1 2 "Карабах завален тысячами трупов: жуткая правда о бойне в НКР от армии России (ФОТО)" [Karabakh littered with thousands of corpses: the terrible truth about the massacre in NKR from the Russian army (PHOTOS)]. Russkaya Vesna (rus). 25 noyabr 2020. 26 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 noyabr 2020.
  17. 1 2 "Около 4500 человек вынуждены были покинуть город Шуши, 650 человек – Карин Так". Aysor.am (rus). 3 dekabr 2020. 5 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2020 – Armenian Report vasitəsilə.
  18. 1 2 3 4 "Şuşanın azad edilməsi müharibənin və danışıqların taleyinə necə təsir edəcək?" [How will the liberation of Shusha affect the fate of the war and negotiations?]. BBC Azərbaycanca Xidməti (azərb.). 8 noyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  19. "Şuşanın işğaldan azad olunması Qarabağın döyünən ürəyinin xilas edilməsi deməkdir" [The liberation of Shusha means the liberation of the beating heart of Karabakh]. Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi (azərb.). 9 noyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  20. "Şuşanın qurtuluşu..." [The Salvation of Shusha...]. Aqreqator.az (azərb.). 9 noyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  21. 1 2 "Dağlıq Qarabağ separatçıları və Paşinyan arasında fikir ixtilafı: nə baş verir?" [Disagreement between Nagorno-Karabakh separatists and Pashinyan: what is happening?]. BBC Azərbaycanca Xidməti (azərb.). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  22. "Շուշիի ճակատամարտի ելքը պարզ կդառնա վաղը. Արծրուն Հովհաննիսյան" [The outcome of the battle of Shushi will be clear tomorrow. Artsrun Ovannisyan]. CivilNet (erməni). 8 noyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  23. "Şuşa əməliyyatı: Ordumuzun inanılmaz manevri - Polkovnik" [Operation Shusha: An incredible maneuver of our army - Colonel]. Axar.az (azərb.). 10 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  24. "President Ilham Aliyev: "Operation to liberate Shusha from occupation will have a special place in the world military history"". ONA.az (ingilis). 17 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  25. 1 2 3 4 Farrell, Fransis (12 noyabr 2020). "The battle for Shusha: the cauldron of generational pain at the heart of the Nagorno-Karabakh war". New Eastern Europe (ingilis). 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2020.
  26. "Why is Shusha/Shushi so important for Azerbaijanis and Armenians?". JAM News (ingilis). 8 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  27. 1 2 "Under The Missiles In Stepanakert". Azadlıq Radiosu (ingilis). 14 oktyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  28. 1 2 "Devastation inside Karabakh church hit by rocket". Agence France-Presse (ingilis). 8 oktyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilibBangkok Post vasitəsilə.
  29. 1 2 Kusera, Coşua (8 noyabr 2020). "Fears of civilian exodus rise as Azerbaijan advances in Karabakh". Eurasianet (ingilis). 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  30. 1 2 "Шуша - цитадель Карабаха: почему она важна для азербайджанцев и армян" [Shusha is the citadel of Karabakh: why is it important for Azerbaijanis and Armenians]. BBC Rusca Xidməti (rus). 7 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  31. 1 2 Kusera, Coşua (29 sentyabr 2020). "As fighting rages, what is Azerbaijan's goal?". EurasiaNet. 4 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020. The Azerbaijani offensive against Armenian forces is its most ambitious since the war between the two sides formally ended in 1994.
  32. 1 2 3 4 Aksenov, Pavel (11 noyabr 2020). "Почему Азербайджан выиграл войну в Карабахе? Отвечают военные эксперты" [Why did Azerbaijan win the war in Karabakh? Military experts answer]. BBC Rusca Xidməti (rus). 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2020.
  33. 1 2 Akopyan, Tatul (17 noyabr 2020). "Շուշին. պատերազմի իմ չգրված նոթատետրից" [Shushi. from my unwritten notebook of war]. CivilNet. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  34. 1 2 "Azerbaijan says key Karabakh town captured, Armenia says it didn't happen". France24. 8 noyabr 2020. 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2020.
  35. 1 2 "Live updates: Day 39 of war in Nagorno-Karabakh". OC Media (ingilis). 4 noyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  36. 1 2 3 Urdan, Remi (7 noyabr 2020). "Haut-Karabakh : la bataille de Chouchi, clé du conflit dans la région, fait rage" [Nagorno-Karabakh: the battle of Shushi, key to the conflict in the region, rages]. Le Monde (fransız). 7 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020.
  37. 1 2 "Azerbaijan says it has taken Karabakh's second-largest city, Armenia denies it". Reuters (ingilis). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  38. 1 2 "Key Town In Nagorno-Karabakh Falls As Azerbaijan Presses Forward in Breakaway Region". RFE/RL (ingilis). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  39. 1 2 "Ethnic Armenian forces confirm loss of Karabakh's second city, say enemy nearing capital". Reuters (ingilis). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  40. 1 2 3 "Live updates: Day 44 of war in Nagorno-Karabakh". OC Media. 9 noyabr 2020. 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  41. 1 2 Ovannisyan, Nvard; Bağırova, Nailə (9 noyabr 2020). "Fighting rages around strategic city in Nagorno-Karabakh, Armenia says". Reuters. 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2020.
  42. 1 2 "Президент Карабаха заявил, что контроль над Шуши был утрачен 7 ноября" [Karabakh President said control over Shushi was lost on November 7]. Interfax (rus). 10 noyabr 2020. 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2020.
  43. 1 2 Qazançıyan, Siranuş (11 noyabr 2020). "Statement on ending the war in Karabakh not a political document on conflict settlement – Armenian PM". Public Radio of Armenia. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  44. "Şuşa: Azerbaycan lideri Aliyev, Dağlık Karabağ'ın ikinci büyük kentini ele geçirdiklerini açıkladı" [Shusha: Azerbaijani leader Aliyev announced that they have seized the second largest city of Nagorno-Karabakh]. BBC Türkcə Xidməti (türk). 8 noyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  45. "Armenia, Azerbaijan and Russia sign Nagorno-Karabakh peace deal". BBC. 10 noyabr 2020. 10 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  46. Natiqqızı, Ülkər; Lomsadze, Giorgi (10 noyabr 2020). "Joy in Azerbaijan follows victory in Karabakh war". Eurasianet. 10 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  47. C. Frantsman, Set (11 noyabr 2020). "Azerbaijan's victory in war brings out Israeli flags. Will relations grow?". The Jerusalem Post. 19 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  48. Bərkər, Mərvə (8 noyabr 2020). "Shusha, more than just a city for Azerbaijanis". Turkish Press (ingilis). 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  49. "Azerbaijan says has taken key Karabakh town of Shusha". France24 (ingilis). 8 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  50. Hartrik, Adriyan (6 noyabr 2020). "Stepanakert prepares for the last stand". Eurasianet (ingilis). 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020.
  51. Qjevori, Elis (30 oktyabr 2020). "Shusha and Lacin: The two towns shaping the Armenia-Azerbaijani conflict". TRT World (ingilis). 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020.
  52. "The battle for Shusha Fighting in Nagorno-Karabakh has reached a turning point. Here are the most recent developments in the conflict zone". Meduza.io (ingilis). 7 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020.
  53. E. Kramer, Endrü (8 noyabr 2020). "Azerbaijan Claims Capture of Key Town in Nagorno-Karabakh". The New York Times (ingilis). 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  54. "Azerbaijani Forces Close In On Nagorno-Karabakh's 'Unassailable' Mountain Fortress City". Azadlıq Radiosu (ingilis). 5 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  55. "Azerbaijani forces advance in Karabakh". Agence France-Presse (ingilis). 7 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020Bangkok Post vasitəsilə.
  56. "Karabakh: Azerbaijani army nears 'fortress city' Shushi/Shusha". JAMNews (ingilis). 6 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020.
  57. Əmirbəyov, Elçin (December 2001). "Shusha's Pivotal Role in a Nagorno-Karabagh Settlement". In Shaffer, Brenda (ed.). Policy Brief Number 6. Cambridge, MA: Caspian Studies Program, Harvard University. "Archived copy". 1 September 2006 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  58. "Постановление Кавбюро от 4 июля 1921 года. ЦПА ИМЛ, ф. 85, оп. 18, д. 58, л. 17. Постановление от 5 июля: ЦПА ИМЛ, ф. 85, оп. 18, д. 58, л. 18.". Нагорный Карабах в 1918—1923 гг. Сборник документов и материалов [Nagorno-Karabakh in 1918-1923. Collection of documents and materials.] (rus). Yerevan: Publishing house of the Academy of Sciences of Armenia. 1991. səh. 649–650.
  59. Gilbert, Martin (2001). A History of the Twentieth Century: The Concise Edition of the Acclaimed World History (ingilis). New York: Harper Collins. səh. 594. ISBN 0-06-050594-X.
  60. Durç, Uilyam C. (1996). UN Peacekeeping, American Politics, and the Uncivil Wars of the 1990s (ingilis). New York: Palgrave Macmillan. səh. 444. ISBN 0-312-12930-0.
  61. "ШУШИНСКИЙ РАЙОН (1979 г.)" [SHUSHINSKY DISTRICT (1979)] (rus). 28 March 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  62. de Vaal, Tomas (2013). Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War (ingilis). NYU Press. səh. 47. ISBN 9780814785782.
  63. "Dağlık Karabağ lideri Harutyunyan: Azerbaycan güçleri tarihi Şuşa kentinden sadece 5 kilometre uzakta" [Nagorno-Karabakh leader Harutyunyan: Azerbaijani forces only 5 kilometers from the historical city of Shusha]. BBC Türkcə Xidməti (türk). 30 oktyabr 2020. 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  64. ""Шуша важна для армян всего Закавказья" - политолог Александр Маркаров" ["Shusha is important for the Armenians of the whole Transcaucasia" - political scientist Alexander Markarov]. BBC Rusca Xidməti (rus). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  65. ""Уникальное место в культуре": азербайджанский политолог о Шуше" ["Unique place in culture": Azerbaijani political scientist about Shusha]. BBC Rusca Xidməti (rus). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  66. Hauer, Nil (6 noyabr 2020). "Nagorno-Karabakh conflict will soon face a decisive moment". Arab News (ingilis). 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020.
  67. Əli Kərimli Paşinyanla birlikdə Əliyevə qarşı
  68. 1 2 Kusera, Coşua (30 oktyabr 2020). "Armenia-Azerbaijan fighting nears critical town". Eurasianet (ingilis). 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020.
  69. Elliot, Raffi (5 noyabr 2020). "Armenia Fighting Azerbaijan at Gates of Shushi". Armenian Weekly (ingilis). 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 noyabr 2020.
  70. "Armenia and Azerbaijan fight over disputed Nagorno-Karabakh" (ingilis). BBC. 27 sentyabr 2020. 27 sentyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 oktyabr 2020.
  71. Avaliyani, Dimitri (12 oktyabr 2020). "Karabakh: the battle for Hadrut and why it's important". Jam News. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  72. Roblin, Sebastiyan (26 oktyabr 2020). "Despite Ceasefire, Fate Of The Nagorno-Karabakh May Turn On The Lachin Corridor". Forbes (ingilis). 2 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 dekabr 2020.
  73. Azərbaycan ordusunun Şuşaya dəqiq raket zərbəsi: onlarla erməni polisi necə məhv oldu
  74. "Nagorno-Karabakh: Armenia accuses Azerbaijan of shelling Shusha cathedral". BBC News. 8 oktyabr 2020. 8 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib.
  75. "Nagorno-Karabakh: Armenia claims cathedral hit by Azerbaijan shelling". Deutsche Welle. 8 oktyabr 2020. 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib.
  76. "At night Azerbaijan shells Stepanakert with cluster bombs, 3 injured (VIDEO)". NEWS.am (ingilis). 17 October 2020. 6 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 December 2020.
  77. "НКР сообщает об обстреле трех сел" [NKR reports shelling of three villages] (rus). BBC Rusca Xidməti. 25 oktyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 oktyabr 2020.
  78. "Азербайджанская армия отрицает, что стреляла по Шуше и Степанакерту" [Azerbaijani army denies firing at Shusha and Stepanakert] (rus). BBC Rusca Xidməti. 28 oktyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 oktyabr 2020.
  79. "В Шуше один погибший под обстрелом" [One dead under fire in Shusha]. BBC Rusca Xidməti (rus). 28 oktyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2020.
  80. "Минобороны Армении сообщает о боях в нескольких километрах от Шуши" [Armenian Defense Ministry reports on battles a few kilometers from Shushi] (rus). BBC Rusca Xidməti. 29 oktyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2020.
  81. Demuryan, Avet (29 oktyabr 2020). "Azerbaijani forces close in on key town in Nagorno-Karabakh". Associated Press. 30 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2020.
  82. "Минобороны Армении: Азербайджанские подразделения отброшены от Шуши" [Armenian Defense Ministry: Azerbaijani units were driven back from Shushi]. Eurasia Daily (rus). 30 oktyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  83. "Бой идет под Шушой" [The battle is underway near Shusha]. BBC Rusca Xidməti (rus). 30 oktyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 noyabr 2020.
  84. "Взрывы в районе Степанакерта и Шуши" [Explosions in the area of ​​Stepanakert and Shushi]. BBC Rusca Xidməti (rus). 30 oktyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020. (#invisible_char)
  85. "Спасательная служба непризнанной Нагорно-Карабахской республики сообщает о новом обстреле Шуши" [The rescue service of the unrecognized Nagorno-Karabakh Republic informs about a new shelling of Shushi.]. BBC Rusca Xidməti (rus). 31 oktyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  86. "Армянская сторона сообщает о новых погибших и боях под Шушой и Мартуни" [Armenian side informs about new dead and battles near Shusha and Martuni]. BBC Rusca Xidməti (rus). 2 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 noyabr 2020.
  87. "Live updates: Day 35 of Nagorno-Karabakh fighting". OC Media (ingilis). 31 oktyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  88. "Azerbaijan Uses White Phosphorus Munitions in Karabakh". Massis Post. 1 noyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  89. "Baku denies reports on use of white phosphorus munitions in Nagorno-Karabakh". TASS (ingilis). 31 oktyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  90. "Lawsuit on the fact of the use of white phosphorus by Armenians in Karabakh". Turan İnformasiya Agentliyi (ingilis). 20 noyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  91. "Armenia, Azerbaijan trade accusations again after new attacks". Al Jazeera (ingilis). 31 oktyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  92. "Nagorno-Karabakh: Armenia accuses Azerbaijan of using phosphorus bombs". France24 (ingilis). 19 noyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  93. 1 2 3 4 Ahmad, Murad (3 dekabr 2020). ""Şuşaya ermənilərin içindən keçib getdik, xəbərləri olmadı" - XTD üzvü +Video" ["We went to Shusha through Armenians, they didn't know" - SOF member + Video]. Qafqazinfo (azərb.). 5 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2020.
  94. 1 2 "We have destroyed enemy in hand-to-hand battle, crossing ravines, forests, mountains, and liberated Shusha - President Aliyev". Trend İnformasiya Agentliyi (ingilis). 24 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  95. Azərbaycan və Türkiyə bayraqları altından keçən ermənilər
  96. "Главное к вечеру среды" [The main thing by Wednesday evening]. BBC Rusca Xidməti (rus). 4 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  97. "Turkish weapons, 80 stranded journalists – situation in Karabakh, November 5". JAMNews (ingilis). 5 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  98. "Обстрелы Лачина и Шуши" [Shelling of Lachin and Shushi]. BBC Rusca Xidməti (rus). 5 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  99. "Главное к утру четверга, 40-го дня войны" [The main thing by Thursday morning, 40th day of war]. BBC Rusca Xidməti (rus). 5 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  100. "Azerbaijan surrounded the city of Shushi from three directions overnight - the assault has already begun". Avia.pro (ingilis). 5 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  101. "Azerbaijan says it seized Nagorno-Karabakh's 2nd-largest city". Al Jazeera (ingilis). 8 noyabr 2020. 8 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  102. "Nagorno-Karabakh confirms Azerbaijani forces have taken control of key city and nearing region's capital". The Independent (ingilis). 9 noyabr 2020. 6 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 dekabr 2020.
  103. "Nagorno-Karabakh Briefing". The Moscow Times (ingilis). 7 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  104. "President for the first time announced liberation of two villages in Khojaly district". Azeri Daily (ingilis). 7 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  105. "Армяне проигрывают решающее сражение в Карабахе: азербайджанские войска вошли в Шушу, самый центр непризнанной республики. Армянское население покидает Карабах" [The Armenians are losing the decisive battle in Karabakh: Azerbaijani troops entered Shusha, the very center of the unrecognized republic. Armenian population leaves Karabakh]. Meduza.io (rus). 8 noyabr 2020. 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  106. "Как спецназ ВС Азербайджана освобождал Шушу от оккупации. Новости "Москва-Баку" с Анной Немолякиной 9 ноября (видео)" [How the special forces of the Armed Forces of Azerbaijan liberated Shusha from occupation. News "Moscow-Baku" with Anna Nemolyakina on November 9 (video)]. Moscow-Baku (rus). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  107. "Şuşaya "İsgəndər" atmışdıq" - İrəvanda sensasiyalı etiraf - VIDEO
  108. "Azerbaijan liberates Karabakh's second-largest city occupied by Armenia". Middle East Monitor (ingilis). 8 noyabr 2020. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  109. "В Карабахе сообщили о восьми ракетных ударах Азербайджана по Степанакерту" [Eight missile strikes by Azerbaijan on Stepanakert reported in Karabakh]. İzvestiya (rus). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  110. "Nagorno-Karabakh: Azerbaijan 'takes key town' in Armenia conflict". BBC News (ingilis). 8 noyabr 2020. 8 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  111. Ovannisyan, Nvard; Bağırova, Nailə (9 noyabr 2020). "Armenia reports battles around strategic city in Nagorno-Karabakh". Reuters (ingilis). 5 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2020.
  112. "Mikael Hambardzumyan has been appointed acting director of the RA NSS". Iravaban.net (ingilis). 7 noyabr 2020. 5 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 dekabr 2020.
  113. "Şuşanın azad olunmasını Prezidentə məruzə edən zabit" [The officer who reported the liberation of Shusha to the President]. Axar.az (azərb.). 18 noyabr 2020. 5 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2020.
  114. "Azerbaijani Army liberates 23 more villages from occupation". News.az (ingilis). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  115. "Victorious Azerbaijani Army liberated 48 more villages, 1 settlement and 8 strategic hills from occupation". Azəri Press Agentliyi (ingilis). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  116. "Ethnic Armenians confirm loss of Shusha to Azeri forces". Al Jazeera (ingilis). 9 noyabr 2020. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2020.
  117. Ozborn, Endrü; Ovannisyan, Nvard; Bağırova, Nailə (10 noyabr 2020). "Russian peacekeepers deploy to Nagorno-Karabakh after ceasefire deal". Reuters (ingilis). 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  118. "Armenia, Azerbaijan exchange troops' bodies after ceasefire". Al Jazeera. 17 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  119. "Armenia, Azerbaijan Trade Fresh Accusations of Karabakh Shelling". Voice of America (ingilis). 31 oktyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  120. "Colonel-General Seyran Ohanyan wounded in Shusha". Azeri Daily (ingilis). 7 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  121. "Armenia MOD: Ex-minister Seyran Ohanyan is not wounded in Artsakh". News.am (ingilis). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  122. "Շուշիի մոտ փրկվել է վիրավոր ոստիկան, որը վեց օրից ավելի թաքնվել էր անտառում․ Արտակ Բեգլարյան" [A wounded policeman was rescued near Shushi, who had been hiding in the forest for more than six days. Artak Beglaryan]. CivilNet (erməni). 21 noyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  123. "Журналист Марк Григорян: потеря Шуши - это, видимо, потеря Карабаха" [Journalist Mark Grigoryan: the loss of Shushi is, apparently, the loss of Karabakh]. BBC Rusca Xidməti (rus). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  124. "Пашинян заявляет о подписании мирного соглашения" [Pashinyan announces the signing of a peace agreement]. BBC Rusca Xidməti (rus). 10 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  125. "Потерю Шуши армянам будет "очень сложно воспринять" – политолог Сурен Саргсян" [Loss of Shushi will be "very difficult for Armenians to perceive" – ​​political scientist Suren Sargsyan]. BBC Rusca Xidməti (rus). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020. (#invisible_char)
  126. Demuryan, Avet (12 noyabr 2020). "Armenians protest Nagorno-Karabakh truce terms for a 3rd day". Associated Press (ingilis). 16 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  127. 1 2 Məclumyan, Ani (18 noyabr 2020). "Putin says Armenia could have stopped the war and kept Shusha". Eurasianet (ingilis). 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  128. "The second president of Armenia: "I am more surprised not by how Shushi was surrendered, but how the Azerbaijanis ended up in its vicinity"". Armenian Report (rus). 5 dekabr 2020. 5 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2020.
  129. "Նիկոլ Փաշինյանը՝ եռակողմ հայտարարության ստորագրության չեղարկման, Շուշիի անկման, արտահերթ ընտրությունների մասին" [Nikol Pashinyan on cancellation of signing trilateral statement, fall of Shushi, snap elections] (erməni). 13 noyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  130. "Ամեն ինչ պետք է անենք, որ այս դժվար փորձությունը դառնա ապագայի կարևոր անկյունաքար. Փաշինյան" [We must do everything we can to make this difficult test a cornerstone of the future. Pashinyan] (erməni). 12 noyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  131. "Путин высоко оценил действия Пашиняна в критической для Армении ситуации" [Putin praised Pashinyan's actions in a critical situation for Armenia]. Interfax (rus). 18 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  132. MakKernan, Betan (8 noyabr 2020). "Azerbaijan claims to have captured key city in Nagorno-Karabakh". The Guardian (ingilis). 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  133. "Azerbaijani leader: Forces seize key Nagorno-Karabakh city". Associated Press (ingilis). 8 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  134. "Nagorno-Karabakh: Azerbaijan announces capture of major city". Deutsche Welle (ingilis). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  135. "Ilham Aliyev and First Lady Mehriban Aliyeva have today visited the Honorary Alley and the Alley of Martyrs". President.az (ingilis). Azərbaycan Prezidentinin Administrasiyası. 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  136. "Azerbaijan celebrating 'liberation of city of Shusha in Karabakh', Turkish ministers in Baku". JAMNews (ingilis). 8 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  137. "Celebration without the borders: Azerbaijanis celebrated the capture of Shusha in Moscow". Novye İzvestiya (ingilis). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  138. "A car rally for Shusha in New York - Photo". Axar.az (ingilis). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  139. "Вугар Сеидов: "Освободить то, что спрятано в центре - Шушу - это просто фантастика!"" [Vugar Seyidov: "To liberate what is hidden in the center - Shusha - is just fantastic!"]. 1news.az (rus). 9 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  140. ""Şuşa, biz qayıtmışıq" - Video". Qafqazinfo (azərb.). 1 December 2020. 5 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 December 2020.
  141. "Hər il sentyabrın 27-si Azərbaycanda Anım Günü kimi qeyd olunacaq". BBC Azerbaijani Service (azərb.). 2 December 2020. 4 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 December 2020.
  142. "10 noyabr - Azərbaycanda Zəfər Günü kimi təsis olunub". BBC Azerbaijani Service (azərb.). 2 December 2020. 4 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 December 2020.
  143. "Azərbaycanda Zəfər Gününün vaxtı dəyişdirilib". BBC Azerbaijani Service (azərb.). 3 December 2020. 4 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 December 2020.
  144. "Azerbaijan commemorates bright memory of martyrs with minute of silence (VIDEO)". Trend News Agency (ingilis). 4 December 2020. 4 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 December 2020.
  145. "Azerbaijan observes minute of silence to honor Martyrs of Patriotic War". Azeri Press Agency (ingilis). 4 December 2020. 4 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 December 2020.
  146. "İkinci Qarabağ Müharibəsində həlak olanların xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla anılıb". BBC Azerbaijani Service (azərb.). 4 December 2020. 4 December 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 December 2020.
  147. "Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi bildirib ki, müharibədə həlak olanların xatirəsi anılıb". BBC Azerbaijani Service (azərb.). 4 dekabr 2020. 5 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2020.
  148. "Azerbaijani troops enter Lachin district in Nagorno-Karabakh". TASS. 30 noyabr 2020. 1 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2020.
  149. "Российские миротворцы в Нагорном Карабахе. Фоторепортаж" [Russian peacekeepers in Nagorno-Karabakh. Photo report]. RBK (rus). 13 noyabr 2020. 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  150. "Azerbaijan announces capture of Karabakh's second-largest city, Armenia denies it". Reuters (ingilis). 8 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 noyabr 2020.
  151. "Şuşa zaferinin kutlandığı Azerbaycan'da gündem Selçuk Bayraktar! 'Milli Kahraman adı verilsin'". Takvim (türk). 9 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  152. Frodsham, Isobel (9 noyabr 2020). "Key battle opens up in Armenia-Azerbaijan war". The Independent (ingilis). 6 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 dekabr 2020.
  153. Durukan, Namık (9 noyabr 2020). "Şuşa işgalden kurtarıldı". Milliyet (türk). 29 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2020.
  154. "Liberation of Shusha prove that justice has been restored - Iranian MP". Mena Report (ingilis). 9 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  155. "Pakistan's ambassador to Azerbaijani expresses congratulations on liberation of Shusha". Trend İnformasiya Agentliyi (ingilis). 9 noyabr 2020. 9 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 noyabr 2020.
  156. "Former President of Latvia congratulates President Aliyev on regaining Shusha". Mena Report (ingilis). 10 noyabr 2020. 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2020.
  157. Otorbayev, Djoomart (9 noyabr 2020). "From Djoomart Otorbayev, Former Prime Minister of Kyrgyzstan, Member of Nizami Ganjavi International Center". President.az (ingilis). Azərbaycan Prezidentinin Administrasiyası. 28 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 noyabr 2020.
  158. ""Vətən Müharibəsində qələbə münasibətilə" Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi ilə əlaqədar "Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası qanununun layihəsi haqqında". meclis.gov.az. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi. 20 noyabr 2020. 20 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2020.
  159. "Milli Məclis qələbə münasibətilə orden və medalların təsis olunması layihəsini birinci oxunuşda təsdiqlədi". report.az. 20 noyabr 2020. 20 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2020.
  160. ""Şuşanın azad olunmasına görə" Azərbaycan Respublikasının medalı haqqında əsasnamə". president.az. 1 dekabr 2020. İstifadə tarixi: 25 dekabr 2020.