Akira Kurosava (yap. 黒澤明; 23 mart 1910(1910-03-23)[1][2][3][…], Şinaqava6 sentyabr 1998(1998-09-06)[1][2][3][…], Setaqaya) – Yaponiya film rejissoru və ssenaristi. 57 illik karyerası ərzində 30 filmə rejissorluq etmişdir. Kinematoqrafiya tarixində ən əhəmiyyətli və nüfuzlu rejissorlardan biri kimi qəbul edilir.

Akira Kurosava
yap. 黒澤明
Akirakurosawa-onthesetof7samurai-1953-page88.jpg
Doğum tarixi 23 mart 1910(1910-03-23)[1][2][3][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 6 sentyabr 1998(1998-09-06)[1][2][3][…] (88 yaşında)
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Boyu 182 sm
Həyat yoldaşları Yoko Yaquçi
(e. 1945; ölümü 1985)
Uşağı Hisao (d. 1945–) və Kazuko (d. 1954–)
Vətəndaşlığı
Peşəsi kinorejissor, kino prodüseri, ssenarist, montajçı[d], yazıçı
Fəaliyyət illəri 1936–1993
Üzvlüyü
IMDb ID 0000041
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Kurosava Yaponiya film sənayesinə 1936-cı ildə qısa davam edən rəssamlıq fəaliyyətindən sonra daxil olmuşdur. Bir çox filmdə köməkçi rejissor və ssenarist kimi rol oynadıqdan sonra rejissorluq debütünü İkinci dünya müharibəsi zamanı populyar döyüş filmi olan "Sanşiro Suqata" ilə etmişdir. Müharibədən sonra o dövrün elə də tanınmayan aktyoru Toşiro Mifunenin baş rol oynadığı və böyük uğur qazanan "Sərxoş mələk" filmi rejissora Yaponiyada böyük reputasiya gətirmişdir. Kurosava Mifune ilə daha 15 filmdə birlikdə işləmişdir.

Premyerası Tokioda baş tutan "Raşomon" filmi 1951-ci il Venesiya Film Festivalında Qızıl şir mükafatının sürpriz qalibi olmuşdur. Filmin kommersial və tənqidi uğuru ilk dəfə Qərb film marketlərinə Yaponiya film sənayesinin məhsullarına yönəltmiş və digər Yaponiya rejissorlarının da tanınmasına səbəb olmuşdur. Kurosava 1950 və 1960-cı illərdə demək olar ki, hər il bir film çəkmişdir. Həmin filmlər arasında "Yaşamaq" (1952), "Yeddi samuray" (1954) və "Cangüdən" (1961) kimi reputasiyalı filmlər də olmuşdur. 1960-cı illərdən sonra məşhurluğu azalmağa başlasa da, "Kölgə döyüşçüsü" (1980) və "Xaos" (1985) kimi işləri xarici ölkələrdə mükafat qazanmağa davam etmişdir.

Kurosava 1990-cı ildə Akademiyanın Xüsusi mükafatına layiq görülmüşdür. Ölümündən sonra AsianWeek jurnalı və CNN tərəfindən "İncəsənət, Ədəbiyyat və Mədəniyyət" kateqoriyasında "Əsrin asiyalısı" seçilmiş və XX əsrdə Asiyanın inkişafına töhfə vermiş 5 ən vacib şəxsdən biri kimi göstərilmişdir. Karyerası bir çox retroprestiv, tənqidi araşdırma və bioqrafiyalarla yad edilmişdir.

HəyatıRedaktə

İkinci dünya müharibəsinə qədər (1910-1945)Redaktə

Uşaqlıq və gəncliyi (1910-1935)Redaktə

Kurosava 23 mart 1910-cu ildə Tokionun Omori rayonunun Oymaçi stansiyası yaxınlığında anadan olmuşdur.[4] Atası İsamu (1864-1948) Akita prefekturasında samuray ailəsindən idi və ordunun Fiziki Tərbiyə İnstitutunun orta məktəbində direktor kimi işləmişdir. Anası Şima (1870-1952) isə Osakada yaşayan bir tacir ailəsinin qızı idi.[5] Akira elə də kasıb olmayan səkkizuşaqlı ailənin ən kiçik övladı idi. Kurosava anadan olanda artıq ailənin iki övladı yetkinlik yaşına çatmış, biri isə ölmüşdü. Kurosava üç bacısı və bir qardaşı ilə böyümüşdür.[5][6]

İsamu Kurosava fiziki tərbiyəni təşviq etməklə yanaşı Qərb ənənələrinə də maraq göstərirdi və teatr ilə film sahələrinin tədris edilməli olduğunu düşünürdü. O, uşaqlarını filmlərə baxmağı həvəsləndirirdi. Balaca Akira ilk filmini altı yaşında izləmişdir.[7] Akiraya təsir edən əsas şəxslərdən biri ibtidai məktəb müəllimi Taçikava idi. Onun proqresiv təhsil praktikaları Akirada rəsmə və təhsilə maraq oyatmışdır.[8] Bu zaman Akira kalliqrafiyakendo ilə də məşğul olurdur.[9]

Akiraya təsir edən digər şəxs isə 4 yaş böyük qardaşı Heyqo Kurosava idi. 1923-cü ildə baş verən Böyük Kanto zəlzələsindən sonra Heyqo 13 yaşlı Akirayı dağıntılara baxmağa aparmışdır. Akira ətrafa saçılmış insan cəsədlərinə və heyvan leşlərinə baxmaq istəməyəndə Heyqo ona bunu etməməyə qadağan etmiş, əvəzində qorxuları ilə birbaşa üzləşməyə cəsarətləndirmişdir. Bəzi şərhçilər bildirirlər ki, bu hadisə Kurosavanın karyerasına təsir etmişdir. Çünki Kurosava nadir hallarda öz işlərində xoş olmayan həqiqətləri təsvir etməkdə tərəddüd etmişdir.[10][11]

Heyqo akademik baxımdan uğurlu olsa da, Tokionun tanınmış məktəblərinin birinə qəbul ola bilmədikdən sonra özünü ailədən ayırmış və xarici ədəbiyyata diqqətini yönəltmişdir.[6] 1920-ci illərdə Heyqo Tokioda xarici filmlər nümayiş etdirən kinoteatrlarda benşi kimi işləməyə başlamış və tanınmağa başlamışdır. Həmin dövrdə rəssam olmağa qərar verən Akira qardaşı[12] ilə birlikdə köçmüş və iki qardaş ayrılmaz qalmışdılar.[13] Heyqonun köməyi ilə Akira təkcə filmlər yox, teatr və sirk tamaşalarına da maraq göstərmişdir.[14] Akira Proletarian Rəssamlar Liqası üçün işləyir və rəsmlərini nümayiş etdirir. Lakin o, heç vaxt rəssamlıqla istədiyi pulu qaza bilməmişdir və proletarian cərəyanı "baş tutmamış idealları birbaşa kətanda təsvir etmək" kimi qəbul etməyə başlamışdır. Sonda rəssamlığa olan marağını itirmişdir.[15]

1930-cu illərdə Yaponiyada səsli filmlərin sayı artmağa başladıqdan sonra Heyqo kimi benşilər öz işlərini itirmişdirlər və Akira öz ailəsinin yanına qayıtmışdır. 1933-cü ilin iyulunda Heyqo intihar etmişdir. Kurosava bu hadisədən yarım əsr sonra yazdığı "Avtobioqrafiya kimi bir şey" adlı bioqrafiyasının "Danışmaq istəmədiyim bir hekayə" fəslində bu itki zamanı hiss etdiklərini təsvir etmişdir.[16][17] Bu hadisədən 4 ay sonra Kurosavanın ən böyük qardaşı da ölmüşdür. Akira 23 yaşında bir qardaşı və üç bacısı ilə qalmışdır.[13][17]

Rejissorluq məşqləri (1935-41)Redaktə

 
Kurosava bir çox filmdə Kaciro Yamamotonun (şəkildə) köməkçi rejissoru olmuşdur.

1935-ci ildə yeni film studiyası olan Photo Chemical Laboratories (daha sonra əsas kinostudiyalardan olan Toho) köməkçi rejissorlar axtarırdı. Film istehsalına peşə kimi maraq göstərməməsinə baxmayaq Kurosava müraciət üçün tələb olunan esseni göndərmişdir. Essedə müraciət edən şəxslərdən Yaponiya filmlərində olan köklü çatışmamazlıqları müzakirə etmək və onların öhdəsindən gəlməyin yollarını göstərmək tələb olunurdu. Onun rişxəndli baxışına görə əgər çatışmamazlıqlar köklüdürsə onları düzəltmək mümkün deyil. Kurosavanın essesi onun imtahanlara dəvət edilməsinə səbəb olmuşdur. İmtahanı götürənlərdən biri olan rejissor Kaciro Yamamoto Kurosavanı bəyənmiş və studiyadan onu işə götürmələrini xahiş etmişdir. 25 yaşlı Kurosava 1936-cı ilin fevralında studiyada işləməyə başlamışdır.[18][19]

Beş illik köməkçi rejissorluq fəaliyyəti zamanı Kurosava bir çox rejissorla birlikdə işləmişdir, lakin onun inkişafında vacib rol oynayan rejissor Yamamoto olmuşdur. Köməkçi rejissor kimi işlədiyi 24 filmin 17-si Yamamotonun filmi idi və onların çoxu "Enoken" ləqəbli populyar aktyor Keniçi Enomotonun oynadığı komediyalar idi.[20] Yamamoto Kurosavanın bacarıqları artırmış, cəmi bir ilə onu üçüncü köməkçi rejissorluqdan baş köməkçi rejissorluğa gətirmişdir.[21] Kurosavanın öhdəlikləri artmış, səhnə konstruksiyası və film istehsalından tutmuş məkan tapmaq, ssenariyə düzəliş etmək, məşqlər, işıqlandırma, səsləndirmə, montaja kimi müxtəlif tapşırıqları yerinə yetirirdi.[22] Kurosavanın köməkçi rejissor kimi işlədiyi sonunda Yamamoto filmi 1941-ci il istehsalı "At" filmi olmuşdur. Həmin filmin istehsalının böyük hissəsi ilə Kurosava məşğul olmuşdur, çünki Yamamoto başqa filmin çəkilişləri ilə məşğul idi.[23]

Yamamoto Kurosavaya məsləhət bilmişdi ki, yaxşı rejissor olmaq istəyirsənsə, ssenari yazmaq bacarığını inkişaf etdirməlisən.[24] Tezliklə Kurosava başa düşmüşdür ki, ssenarilərdən qazandığı pul köməkçi rejissor kimi aldığı məbləğdən daha yüksəkdir.[25] Bundan sonra bütün filmlərinin ssenarilərini, hətta bəzən başqa rejissorların (məsələn, Satsuo Yamamotonun "Qanadların tiumfu" filmi, 1942) filmlərinin ssenariləri özü yazmışdır.[26]

Müharibə illəri və evlilik (1942-45)Redaktə

"At" filminin 1941-ci ildə buraxılmasından sonra Kurosava rejissorluq karyerasına başlamaq üçün fim layihəsi axtarmağa başlamışdır. 1942-ci ilin sonlarında yazıçı Tsuneo Tomita Musaşi Miyamotodan ilhamlanaraq yazdığı cüdo romanı "Sanşiro Suqata" Kurosavanın diqqətini cəlb etmişdir. O, kitabı nəşr günündə almış və bir gün ərzində bitirərək Toho studiyasından kitabın film hüquqlarını almasını istəmişdir. Kurosavanın ilk instinkti özünü doğrultmuşdur, çünki bir neçə gün ərzində başqa 3 studiya da film hüquqları üçün təklif etmişdir. Toho onları qabaqlamış və Kurosava rejissor kimi ilk işi üzərində işləməyə başlamışdır.[27][28]

 
"Sanşiro Suqata" filmində əsas qadın rolunda çıxış etmiş aktirsa Yukiko Todoroki. Şəkil 1937-ci ilə aiddir.

Filmin çəkilişləri 1942-ci ilin dekabrında Yokohamada başlamışdır. Çəkilişlər qaydasında getsə də, tamamlanmış filmin senzuradan keçməsi tamamilə başqa məsələ idi. Senzura idarəsi filmi həmin dövrün standartlarına görə "Britaniya-Amerika" tərzində olduğunu hesab etmişdir. Lakin filmi dəstəkləyən Yasuciro Ozunun müdaxiləsi ilə nəhayət 25 mart 1943-ü ildə (Kurosavanın 33 yaşında) filmin buraxılması qəbul edilmişdir. Lakin daha sonra senzura idarəsi filmin 18 dəqiqəsini kəsməyə qərar vermişdir. Həmin hissələrin çoxu itmiş hesab olunur.[29][30]

Daha sonra Kurosava öz diqqətini müharibə dövründə fabriklərdə işləyən qadın işçilər mövzusuna çevirmişdir: "Ən gözəllər" filmini 1944-cü ilin əvvəlində sənədli film tərzində çəkmidir. Aktrisalardan daha güclü performans əldə etmək üçün rejissor onları çəkilişlər zamanı əsl fabrikdə yaşamağa, fabrik yeməklərini yeməyə və bir-birilərini personaj adları ilə çağırmağa məcbur etmişdir. O, karyerası boyunca buna oxşar metodlardan istifadə etməyə davam edəcəkdi.[31][32]

Filmin istehsalı zamanı fabrik işçilərinin liderini canlandıran Yoko Yaquçi həmkarları tərəfindən rejissora tələblərini çatdırmaq üçün seçilmişdir. O və Kurosavanın sözləri tez-tez çəp gəlmiş və paradoksal olsa da, mübahisələri onları yaxınlaşdırmışdır. 21 may 1945-ci ildə Yaquçi 2 aylıq hamilə ikən (o bir daha ekranlara qayıtmayaqcaqdı) evlənmişdirlər və Yaquçinin 1985-ci ildəki ölümünə qədər cütlük ayrılmamışdır.[33][34] Onların 2 uşağı olmuşdur: 20 dekabr 1945-ci ildə doğulan oğlu Hisao atasının son işlərində prodüser olmuş, 29 aprel 1954-cü ildə doğulan qızı Kazuko kostyum dizayneri olmuşdur.[35]

Evlilikdən qısa müddət öncə studiya Kurosavaya debüt filminin sikvelini çəkməsi üçün təzyiqlər etmişdir. Propaqanda tərzində olan ikinci "Sanşiro Suqata" filminin premyerası 1945-ci ilin mayında baş tutmuş və onun ən zəif filmlərindən biri hesab edilmişdir.[36][37][38]

Kurosava senzuradan asan keçəcək və aşağı büdcəli film çəkmək qərarına gəlmişdir. "Kancinço" adlı kabuki tamaşasına əsaslanan "Pələngin quyruğuna basan onlar" filminin baş rolunda Kurosavanın köməkçi rejissorluq dövründə birgə işlədiyi komediyaçı Enoken çıxış etmişdir. Film 1945-ci ilin sentyabrında tamamlanmışdır. Həmin vaxt Yaponiya təslim olmuş və Yaponiyanın işğalı başlamışdır. Bu dəfə ABŞ-ın senzura standartları filmi "həddən çox feodal" hesab etmiş və filmin buraxılmasına mane olmuşdur. Film 1952-ci ilə kimi buraxılmışdır. İronik olsa da, artıq filmin istehsalı zamanı film həddən çox Qərb və demokratik üslubda hesab edilmişdir və çox güman ki, müharibə davam etsəydi, film heç vaxt buraxılmayacaqdı.[39][40]

Müharibədən sonra (1946-65)Redaktə

İlk işləri (1946-50)Redaktə

İşğal dövrünün demokratik ideallarından təsirlənən Kurosava filmlərində fərdə və özünə hörmət ideyasını əks etdirməyə başlamışdır. İlk belə filmi "Gəncliyimiz üçün peşmançılıq yoxdur" (1946) 1933-cü ilədki Takiqava insidentindən və Hotusmi Ozaki casusluq hadisəsindən təsirlənərək çəkilib. Film Yaponiyanın müharibədən öncəki dövrdə yeritdiyi siyasəti tənqid edir. Filmin əsas qəhrəmanı olan Yukie (Setsuko Hara) orta sinif ailədə doğulub və dövrün siyasi böhranından öz dəyərlərini sorğulamağa başlayır. Mübahisəli mövzusuna və baş rolunda qadın personajın olması səbəbindən orijinal ssenari bir çox dəfə yenidən yazılmışdır. Film tənqidçilər tərəfindən qarışıq rəylər alsa da, tamaşaçılar üzərində böyük təsir buraxmış və filmin adı məşhur ifadələrdən birinə çevrilmişdir.

Növbəti filmi "Sabahı yaradanlar" 1947-ci ilin iyulunda buraxılmış və qarışıq rəylər almışdır. Sadə və sentimental romantika janrında olan film müharibədən sonrakı dövrdə yoxsullaşmış bir cütlüyün istirahət günündə Tokio xarabalıqlarında əylənməyə çalışmasından bəhs edir. Kurosavanın sevimli rejissorları olan Frank Kapra, D.U.Qriffit və F.U.Murnaunun təsirləri bu filmdə aydın sezilir. 1947-ci ildə Kurosava Senkiçi Taniquçinin rejissoru olduğu "Qar yolu" filmi üçün ssenari yazmışdır. Həmin filmdə gənc aktyor Toşiro Mifune debüt etmişdir. Səs sınaqlarından Mifunenin performansı Kurosavanı çox təsirləndirmiş və Toko şirkətindən onla müqavilə imzalamasını istəmişdir.

"Sərxoş mələk" rejissorun ilk əsas işi sayılır. Kurosavanın işğal dövründəki digər işləri kimi bu filmin ssenarisi də ABŞ senzurası səbəbindən bir çox dəfə yenidən yazılsa da, Kurosava məhz bu filmdə ilk dəfə özünü sərbəst şəkildə ifadə etdiyini demişdir. Film bir həkimin yakuza üzvünü vərəmdən sağaltmağa çalışmasından bəhs edir. Bu, həm də rejissorun Mifune ilə birlikdə ilk film idi.

Beynəlxalq şöhrət (1951-58)Redaktə

Şirkətin yaranması və Qırmızı saqqal (1959-1965)Redaktə

Hollivud dövrü və digər filmlərRedaktə

Hollivuda gediş (1966-68)Redaktə

Çətin onillik (1969-77)Redaktə

İki möhtəşəm iş (1978-86)Redaktə

Son illəri (1987-1998)Redaktə

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 3 4 Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru: açıq məlumat platforması — 2011.
  2. 1 2 3 4 Encyclopædia Britannica
  3. 1 2 3 4 Discogs — 2000.
  4. San Juan, 2018. səh. xi
  5. 1 2 Galbraith. səh. 14–15
  6. 1 2 Kurosawa, 1983. səh. 17
  7. Kurosawa, 1983. səh. 5–7
  8. Kurosawa, 1983. səh. 12–13
  9. Galbraith. səh. 16
  10. Kurosawa, 1983. səh. 51–52
  11. Prince. səh. 302
  12. Kurosawa, 1983. səh. 70–71
  13. 1 2 Galbraith. səh. 19
  14. Kurosawa, 1983. səh. 72–74, 82
  15. Kurosawa, 1983. səh. 77
  16. Richie, 1999. səh. 11
  17. 1 2 Kurosawa, 1983. səh. 84
  18. Kurosawa, 1983. səh. 89–93
  19. Galbraith. səh. 25
  20. Galbraith. səh. 652–658
  21. Galbraith. səh. 29–30
  22. Goodwin, 1994. səh. 40
  23. Galbraith. səh. 35
  24. Kurosawa, 1983. səh. 103
  25. Goodwin, 1994. səh. 42
  26. Galbraith. səh. 658–707
  27. Galbraith. səh. 39
  28. Kurosawa, 1983. səh. 121–123
  29. Galbraith. səh. 43, 45–46
  30. Kurosawa, 1983. səh. 124–128, 130–131
  31. Kurosawa, 1983. səh. 132–135
  32. Galbraith. səh. 46–51
  33. Kurosawa, 1983. səh. 137–139
  34. Galbraith. səh. 55–57
  35. Galbraith. səh. 64, 191
  36. Kurosawa, 1983. səh. 135–137
  37. Galbraith. səh. 51–55
  38. Richie, 1999. səh. 24–25
  39. Galbraith. səh. 660–661
  40. Richie, 2001. səh. 106

MənbələrRedaktə

  • Şablon:Audie-bock-directors
  • Fellini, Federico (2006). Bert Cardullo (ed.). Federico Fellini: Interviews. University Press of Mississippi. ISBN 978-1-57806-885-2.
  • Galbraith, Stuart, IV (2002). The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune. Faber and Faber, Inc. ISBN 978-0-571-19982-2.
  • Goodwin, James (1994). Perspectives on Akira Kurosawa. G. K. Hall & Co. ISBN 978-0-8161-1993-6.
  • Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Translated by Audie E. Bock. Vintage Books. ISBN 978-0-394-71439-4.
  • Kurosawa, Akira (2008). Bert Cardullo (ed.). Akira Kurosawa: Interviews. University Press of Mississippi. ISBN 978-1-57806-996-5.
  • Kurosawa: The Last Emperor (DVD-R). Channel Four (UK)/Exterminating Angel Productions. 1999.
  • Kurosawa (DVD). WNET, BBC and NHK. 2000.
  • Mellen, Joan (2002). Seven Samurai (BFI Classics). British Film Institute. ISBN 978-0-85170-915-4.
  • Nogami, Teruyo (2006). Waiting on the Weather. Stone Bridge Press. ISBN 978-1-933330-09-9.
  • Prince, Stephen (1999). The Warrior's Camera: The Cinema of Akira Kurosawa (2nd, revised). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01046-5.
  • Rashomon (DVD). Criterion. 2002.
  • Ray, Satyajit (2007). Our Films Their Films. Orient Blackswan. ISBN 978-81-250-1565-9.
  • Richie, Donald (1999). The Films of Akira Kurosawa (Third, Expanded and Updated). University of California Press. ISBN 978-0-520-22037-9.
  • Richie, Donald (2001). A Hundred Years of Japanese Film. Kodansha International. ISBN 978-4-7700-2682-8.
  • San Juan, Eric (2018). Akira Kurosawa: A Viewer's Guide (ingilis). Rowman & Littlefield. ISBN 9781538110904.
  • Seven Samurai: 3-disc Remastered Edition (Criterion Collection Spine #2) (DVD). Criterion. 2006.
  • Yojimbo: Remastered Edition (Criterion Collection Spine #52) (DVD). Criterion. 2007.
  • Yoshimoto, Mitsuhiro (2000). Kurosawa: Film Studies and Japanese Cinema. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-2519-2.