E vitamini — Sutkalıq norması 10–15 mqdır. Yaraların sağalmasında, əzələllərin və cinsiyyət orqanlarının işinin tənzimlənməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Yaşıl bitkilərdə, ətdə, kərə yağında, süddə çox olur. E vitamini kimyəvi quruluşuna görə bir tokoldur və antisterillik vitamini kimi də tanınır. Vitamin E mühüm yağda həll olunan antioksidantdır və xüsusilə hüceyrə membranlarında və lipoproteinlərdə mühüm antioksidant funksiyalara malikdir.[1] Epidemioloji və məhdud aralıq tədqiqatlar müəyyən edir ki, E vitamini ürək-damar xəstəlikləri, bəzi xərçənglər və digər xroniki xəstəliklər riskini azaldır. Bəzi böyük klinik sınaqlar E vitamininin sağlamlıq faydalarını daha dərindən qiymətləndirir. Tokolların müxtəlif birləşmələri (tokoferol və tokotrienol) E vitamini aktivliyini göstərir. Ən aktiv alfa-tokoferoldur. Əvvəllər o, əsasən α-tokoferola yönəldildiyi halda, bu gün digər tokoferollar və tokotrienollar daha çox diqqəti cəlb edir. İlkin nəticələrə görə, onların antioksidant və α-tokoferoldan fərqli digər funksiyaları var.

Tarixi redaktə

E vitamini 1922-ci ildə qidalanma və məhsuldarlıq arasındakı əlaqəni araşdıran Evans və Bishop tərəfindən kəşf edilmişdir. Aylar ərzində E vitamini çatışmazlığı ilə qidalanan dişi siçanlar dölün sorulması səbəbindən məhsuldarlıq itkisinə məruz qalıb. Onların pəhrizinə az miqdarda təzə xiyar, ağ toxum və ya quru yonca yarpaqları əlavə etməklə bunun qarşısını almaq olar. Əvvəlcə E vitamini termini məhsuldarlığı qorumaq üçün vacib olan bitkilərdən alınan lipid ekstraktını təsvir edirdi. Daha sonra 4 tokoferol və 4 tokotrienoldan ibarət E vitamini aktivliyi olan 8 birləşmə aşkar edilmişdir.[2] Tokoferollar təcrid olunmuş və ilk dəfə 1930-cu illərin sonlarında təsvir edilmişdir; Tokotrienollar da təxminən 25 il sonra müəyyən edildi. Tokoferollar və tokotrienollar eyni xrom halqasına malikdirlər, lakin tokotrienolların fitil zəncirində üç qoşa bağ var. α-Tokoferol E vitamini ilə sinonimləşmiş və insan və heyvan toxumalarında üstünlük təşkil etdiyi üçün əsas tədqiqat mövzusu olmuşdur. Bununla belə, digər tokoferollar və tokotrienollar da qidalanmada mühüm və spesifik antioksidant və bioloji təsirə malikdir və indi daha çox diqqəti cəlb edir.

Funksiyaları redaktə

Vitamin E sinir sisteminin, əzələlərin, hipofiz və adrenal bezlər kimi endokrin bezlərin və reproduktiv orqanların funksiyaları üçün vacibdir. Vitamin E bioloji antioksidantdır və damar xəstəliklərinin və xərçəngin qarşısının alınması üçün lazımdır.

O, həmçinin nuklein turşusu mübadiləsində, askorbin turşusunun sintezində və kükürd amin turşularının mübadiləsində rol oynayır. Mitoxondriyada lipidlərin oksidləşdirici parçalanmasının qarşısını alan E vitamini keratin fosfat və adenozin trifosfat kimi yüksək enerjili fosfat birləşmələrinin fosforlaşma funksiyasını tənzimləyir.

O, səkkiz fərqli, lakin əlaqəli molekul ailəsindən ibarətdir. Qan dövranını və normal qanın laxtalanmasını gücləndirir. Bəzi yaraların ətrafında çapıq əmələ gəlməsi ehtimalını azaldan toxumaların təmiri üçün lazımdır. Yüksək qan təzyiqini azaldır, kataraktanın qarşısını alır, atletik performansı yaxşılaşdırır, ayaq kramplarını aradan qaldırır, sağlam sinir və əzələlər qurarkən kapilyar divarları gücləndirir. Sağlam dəri və dəri üçün də lazımdır. Orqanizmi qan azlığından və vaxtından əvvəl (vaxtından əvvəl doğulmuş) körpələrin göz xəstəliklərindən qoruyur, qocalmanı gecikdirir və qocalma ləkələrinin qarşısını alır. Yaşlanma ilə bağlı yaddaş itkisinin qarşısını almaqda da təsirlidir.

Bir çox əlaqəli birləşmələr E vitamininin təsirini göstərir. Demək olar ki, bütün vitaminlər kimi, E vitamini çatışmazlığı normal böyüməni maneə törədir və bəzən böyrək hüceyrələrinin pisləşməsinə səbəb olur. E vitamini olmadıqda, hüceyrələrdə doymamış yağ turşuları azalır və mitoxondrilərdə, lizosomlarda və hətta hüceyrə membranı kimi orqanoidlərdə anormal struktur və funksional dəyişikliklər müşahidə olunur.

Antioksidant funksiyaları redaktə

İnsanlarda E vitamininin əsas antioksidant funksiyası əsasən α-tokoferollarla birlikdə öyrənilir və bu, lipidlərin peroksidləşməsinin qarşısını alır. Lipid peroksidləşməsi xüsusilə hüceyrə və orqanel membranlarında, lipoproteinlərdə, piy toxumasında, beyində və PUFA-nın (poli doymamış yağ turşuları) bol olduğu digər toxumalarda geniş yayılmışdır.[3]

α-Tokoferol membranlarda təxminən 1 molekula 1000 lipid molekuluna nisbətdə mövcuddur. Fitil quyruğu sayəsində səthə yaxın aktiv xroman halqası ilə membran substratında yerləşmək üçün unikal qabiliyyətə malikdir. Bu, onun həm lipid antioksidantı kimi fəaliyyət göstərməsinə, həm də digər antioksidantlarla qarşılıqlı əlaqəyə girərək oksidləşmiş vəziyyətdən geri çevrilməsinə imkan verir. Digər antioksidantlarla, xüsusən də suda həll olunanlarla sinerji antioksidant sistemin mühüm xüsusiyyətidir.

Vitamin E də lipoproteinlərdə lipid oksidləşməsinin qarşısının alınmasında həlledici rol oynayır. α-Tokoferol LDL-yə bu təsirdən məsul olan E vitamininin əsas formasıdır, çünki o, peroksil radikallarının ən çox yayılmış və ən yaxşı təmizləyicisidir. Bununla belə, chylomicrons digər tokoferolları və tokotrienolları da pəhrizdən asılı olaraq α-tokoferola oxşar və ya daha yüksək konsentrasiyalarda daxil edə bilər və lipid antioksidantları kimi mühüm rol oynayır. Onlar həmçinin yağ toxumasında və qaraciyərdə mühüm lipid antioksidant kimi çıxış edə bilərlər. Bəzi invitro tədqiqatlar göstərir ki, tokotrienollar LDL oksidləşməsini maneə törətməkdə tokoferollardan daha effektivdir; digər tərəfdən, tokotrienolla zəngin pəhrizlə qidalanan siçanların plazması ilə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, α-tokoferol və α-tokotrienol təxminən eyni dərəcədə inhibitordur; γ-tokoferol və γ-tokotrienol eyni təsirə malik olsa da, α formalarında bu daha azdır. Bu tapıntılar əsasında insanlar haqqında birbaşa proqnozlar vermək çətindir, çünki dinamik mühit fərqlidir.

Tokoferollar və tokotrienollar təkli oksigeni və digər reaktiv növləri və sərbəst radikalları, eləcə də peroksi radikallarını tutur. E vitamininin azotlu reaktiv növlərə antioksidant təsiri getdikcə daha çox diqqət çəkir. Bioloji sistemlərdə azot dioksidi (NO2) azot oksidinin (NO) oksigenlə reaksiyasından əldə edilir. α-tokoferol NO2 ilə reaksiya verir, γ-tokoferol ilə reaksiya vermir. Bunun əksinə olaraq, γ-tokoferol NO-nu NO-ya çevirir.

Tibbdə və sənayedə istifadə redaktə

Erkən doğulmuş körpələrdə görülən hemolitik anemiyanın korreksiyası ən çox istifadə edilən sahədir. Oraq hüceyrəli anemiyada E vitamininin oraqlaşma dərəcəsini azaltdığı və xəstəliyin proqnozunu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırdığı sübut edilmişdir. Kistik pankreas fibrozu olan uşaqlara E vitamini vermək faydalıdır. Yenidoğulmuşların tənəffüs çətinliyini aradan qaldırmaq üçün istifadə olunur. Aralıq dənizi tipli qlükoza-6-fosfat dehidrogenaz çatışmazlığı Aralıq dənizi ilə həmsərhəd ölkələrdə çox yaygındır. Qəti şəkildə sübut edilmişdir ki, bu xəstələrə gündə 800 IU E vitamini verildikdə, hemoliz azalır və üç ay ərzində eritrositlərin yaşama müddəti uzanır. Bir illik müalicə bu xəstələrin anemiyasını xeyli yüngülləşdirdi və böhranları yüngül şəkildə aradan qaldırmağa imkan verdi. Bəzi mənbələr E vitamininin bədəndə sərbəst radikalların yığılmasının qarşısını aldığını və beləliklə də qocalmanı gecikdirdiyini iddia edir. Ancaq dəmir və C vitamini bu sərbəst kökləri meydana gətirərək iltihaba qarşı mübarizəni asanlaşdırır.

Vitamin E şəkərli diabetdə degenerativ dəyişikliklərin qarşısını almaq, daimi abortları müalicə etmək, idmançıları gücləndirmək, kişi sonsuzluğunu düzəltmək, prostat böyüməsini nəzarət etmək, kataraktın qarşısını almaq və bəzi dəri xəstəliklərini müalicə etmək üçün istifadə edilmişdir. Kosmetika sənayesində krem ​​və losyonların hazırlanmasında istifadə olunur. E vitamini məhsullarda da istifadə edilə bilər.

Fiziki və kimyəvi xassələri redaktə

E vitamini yağda həll olunan vitaminlərdən biridir. Buna görə də hüceyrə membranında çox olur. E vitamininin təsirini göstərən 8 tokoferol və tokotrienol var. α-tokoferol digər tokoferollardan ən təsirlisidir. α-tokoferol və daha çox α-tokoferil asetat; Onlar bir az sarı, qoxusuz, yağlı şəffaf və çox yapışqan maddələrdir. Təbiətdə tapılan dekstro forması fizioloji cəhətdən ən təsirli izomerdir. Süni rasemik α-tokoferol (DL-α-tokoferol) və onun efiri müvafiq dekstro izomerinin 70-75% potensialına malikdir. β və γ tokoferollar α izomerindən yarısı qədər effektivdir və δ izomerinin yalnız 1%-i. Tokoferollar kristal şəklində əldə edilə bilməz. Oksigensiz mühitdə 200 °C-ə qədər davam edir. 100 °C-ə qədər üzvi turşulardan təsirlənmir. Qələvilər edir. Oksidləşmə ilə bioloji təsirini sürətlə itirir. Yağda E vitamini yoxdur. İşığa və xüsusilə ultrabənövşəyi şüalara davamlıdır. Ona görə də tərkibində E vitamini olan qidalar günəşə məruz qalmamalıdır. E vitamininin bəzi oksidləşmə məhsulları K vitamininin təsirini göstərir. Qızartma zamanı E vitamininin 50-90%-i itirilir. Süni şəkildə ağardılmış unlarda E vitamininin bir hissəsi məhv olur. E vitamini antioksidant olduğu üçün yağın davamlılığını artırmaq üçün yağlara əlavə edilir.

Bioloji təsirlər redaktə

α-Tokoferol, siqnal ötürülməsində mühüm izoenzim olan Protein Kinase C-ni (PKC) inhibə etməkdə β, γ və δ-tokoferolları olan α-tokotrienoldan daha güclüdür.[4] Trombositlərin yapışması. Bu, həll olunan fibrinogenin həll olunmayan fibrinə çevrildiyi və qanın laxtalandığı axındakı ilk hadisədir. Trombositlərin yapışması və aqreqasiyası qanaxmadan ölümün qarşısını almaq üçün tamamilə vacibdir. 3-hidroksi-3-metilqlutaril-koenzim A (HMG-CoA) reduktazasının transkripsiyadan sonrakı bastırılması. Bu ferment xolesterol sintezi üçün vacibdir. Hüceyrədənkənar mayelərə nəzarət.

Vitamin E və insan sağlamlığı redaktə

Vitamin E qəbulu üçün ənənəvi tövsiyələr vitaminin bədən funksiyalarına verdiyi töhfə və xroniki xəstəliklərin qarşısının alınmasında mümkün rolları nəzərə alınmadan müəyyən edilmişdir. Klinik və biokimyəvi məlumatlar normal insanlarda E vitamini çatışmazlığının sübutunu göstərmir və çatışmazlıq yalnız uzun müddətli yağ qəbul etməyən xəstələrdə müşahidə edilə bilər. E vitamini fəaliyyətinin normal qidalanmada kifayət olduğu düşünülür. Müavinətlər ABŞ-nin ənənəvi yeməklərinə əsaslanır. Yetkin kişilər üçün 10 mq α-tokoferola, yetkin qadınlar üçün isə 8 mq-a bərabərdir. Araşdırmalara görə, bu gün insanlar bu tövsiyə olunan miqdardan çox qəbul edirlər ki, bu da insan sağlamlığına bir çox cəhətdən müsbət təsir göstərir. E vitamininin sağlamlıq faydaları:

  • Hüceyrələrin oksidləşdirici məhvindən qorunması
  • LDL-nin oksidləşmədən qorunması
  • İmmunitet sisteminin gücləndirilməsi
  • Gözün lensi, sinir toxuması, qan damarları, qığırdaq və s. xüsusi toxumaların oksidləşdirici məhvinin azaldılması
  • HMG-CoA reduktaza fermentini inhibə edərək xolesterol sintezinin azalması

Avitaminoz redaktə

Qidanın tərkibində zəruri vitaminlərdən bir neçəsinin və hətta birinin çatışmazlığı avitaminoz adlanan xəstəliyə səbəb olur. Vitaminlərin çoxluğu da insan orqanizmində müəyyən funksiyaların dəyişilməsinə səbəb olur.

Həmçinin bax redaktə

İstinadlar redaktə

  1. "E vitamini". 27 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib.
  2. "nə üçün lazımdı". Archived from the original on 2023-05-03.
  3. "E vitaminin funksiyaları". Archived from the original on 2022-01-21.
  4. "Təsirləri". Archived from the original on 2023-02-02.

Xarici keçidlər redaktə