Mədəniyyət

cəmiyyətin antropologiya çərçivəsində yaşayış tərzi

Mədəniyyətinsanıncəmiyyətin inkişafının müasir səviyyəsi, insanın yaratdığı və nəsildən-nəsilə ötürdüyü maddi və mənəvi dəyərlər.

Ənənəvi geyimləri və bəzək əşyaları ilə bir Türkmən qadını. Yurd adı verilən çadırın önündə, ənənəvi motivlərlə toxunmuş xalının üzərində qonar köçər mədəniyyətin motivlərini daşıyır.

"Mədəniyyət" anlayışının latın dilindən tərcüməsi "julture" — "becərmək", "bəsləmək", "yaxşılaşdırmaq" deməkdir. Bu sözün ilkin mənası — torpağın becərilməsi, əkinçilik, torpağın işlənilməsi idi. Tədricən insanların fəaliyyət dairəsi genişləndi və "mədəniyyət" sözü daha geniş bir məna daşımağa başladı: maarifçilik, savad, tərbiyə.

Mədəniyyət sözü, həmçinin, ərəbcə "Mədinə" sözündədir və mənası "şəhərsalma" anlamına gəlir.

Məşhur rus dilşünası Vladimir Dal özünün "İzahatlı lüğət"ində yazır: "Mədəniyyət — işlədilmə, becərmə, üzərində çalışmadır, bu əqli və əxlaqi savaddır".

Mədəniyyət fenomenini təhlil edən F.Hegel ona "insan tərəfindən yaradılmış ikinci təbiə" adını vermişdir. Mədəniyyət — təbiət tərəfindən bizə bəxş edilmiş sərvətdir, insanlar tərəfindən yaradılmış və toplanılmış maddi və mədəni dəyərləri, bizi əhatə edən təbiəti qiymətləndirmək üçün bizə verilmiş şansdır.

Mədəniyyət — hər bir insanın az və ya çox dərəcədə əldə etdiyi bilik və vərdişlər, ictimai və istehsalat həyatı, savad və tərbiyə, yaradıcılıq və mənəvi-əxlaqi fəallıqdır. Eyni zamanda, buraya insan tərəfindən yaradılmış sərvətlər (o cümlədən maddi sərvətlər) də daxildir.

Mədəniyyət — insanların həyat fəaliyyəti formalarının müxtəlifliyi, mücərrəd anlayışda həyatın becərilməsi, onun insaniləşdirilməsi, xalqların tarixi yaddaşıdır. O, sivilizasiyaların və etnosların ayrılmaz cəhətidir. Planetimizdə mədəniyyətlərin müxtəlifliyi insan birliklərinin ən böyük dəyəridir; buna, bəzən, inteqral mədəniyyət deyilir. İnsan mədəniyyət vasitəsi ilə özünün müstəqil fərd, cəmiyyətin üzvü, bütövlülüyün bir cəhəti olduğunu dərk edir.

Amerikalı yazıçı Ernest Heminquey "Zəng kimin üçün çalınır" əsərində yazmışdır: "Elə bir insan olmamışdır ki, o, ada kimi, özü-özlüyündə tənha qalsın; hər kəs… qitənin, torpağın bir hissəsidir; əgər dalğa bu sahildəki daş qayasını çırpıb aparsa, onda Avropa kiçiləcək. Hər bir ölən adam məni də kiçildir, çünki mən bütün insan nəsli ilə birəm, bax buna görə, heç vaxt soruşma ki, zəng kimin üçün çalınır: o sənin üçün çalınır". [1]

HaqqındaRedaktə

"Mədəniyyət" sözü bir çox müxtəlif formalarda istifadə olunur. Məsələn, populyar mədə niyyət, kütləvi mədəniyyət, şəhər mədəniyyəti, feminist mədəniyyət, azlıqların mədəniyyəti, korporativ mədəniyyət və əlbətt ə ki, vacib sayılan gənclik mədəniyyəti. Biz həmçinin mədəni insan — yaxşı davranışı olan və ədəbiyyat, sənət sahəsində rəsmi olaraq təhsil almış biri haqqında və yaxud mədəniyyət şoku haqqında da danışa bilərik: tanış olmayan mədəniyyəti təcrübədən keçirdikdə şəxsin özünü itirməsi və məyusluğu. "Mədəniyyət" anlayışının bu mənalarından heç birinə adətən mədəniyyət nazirlikləri və ya bənzər hökumət qurumları tərəfindən baxılmır.

"Mədəniyyət" sözü latın dilindən gəlir və "cultura" — bəsləmək, qorumaq, becərmək, yetişdirmək anlamı verir. İlk dəfə bu söz eramızdan əvvəl təxminən 1500-ci ildə məcazi mənada "təhsil vasitəsi ilə becərilmə" kimi ortaya çıxmağa başladı və yalnız 19-cu əsrin ortasında bu söz müxtəlif cəmiyyətlərin kollektiv adətləri və həyat yolları haqqında fikirlərlə əlaqələndirildi.4 Mədəniyyətin bu mənası, bizim bu bölmədə toxunacağımız ortaq məna və ümumi anlayışlardan miras qalmış nümunələr kimidir.

Heç bir mədəniyyət eynicinsli deyil. Hər bir mədəniyy ətin daxilində, "alt mədəniyyətl əri" müəyyən etmək mümkündür: Fərqli vərdişləri və davranışları olan qruplar bu xüsusiyyətlərinə görə daha böyük mədəniyyətlərdən digər alt mədəniyyətlərə aid edilirlər. Mədəniyyəti müəyyən etmək onu tutmaq kimi çox çətindir; mədəniyyətlər hər zaman inkişaf edir və dəyişir. Bizim bu gün gördüyümüz m ədəniyyət, dünən gördüyümüz mədəniyyətlə eyni deyil. Lakin fikirlərimizdə və duyğularımızda həqiqətən də eynidir.

Mədəniyyət həmçinin bizim gördüyümüz və başa düşdüyümüz həyat və cəmiyyətləri əks etdirən bir obyektivdir. Mədəniyyət yeni elementlər daxil edilməklə və digərl əri çıxılmaqla bir nəsildən digərinə ötürülür. Biz anamızın südü ilə üstünlük t əşkil edən mədəniyyətdən o qədər aspektı mənimsəmişik ki, öz məd əniyyətimizi obyektiv şəkildə n əzərd ən keçirmək olduqca çə tindir; bizim mədəniyyətdə normal, təbii və "düzgün" hesab edilən işlər digər fərqli düşüncə tərzlərinə malik mədəniyyətlərdə qeyri-adi və hətta, ola bilər ki, səhv kimi görünsün. Mədəniyyət, həmçinin insanların ehtiyaclarına cavab olaraq onlar tərəfindən yaradılan dinamik bir quruluş kimi də izah edilir. Bir anlıq İsveçin şimalının arktik mühitini düşünün; oradakı insanlar Aralıq dənizinin isti sahillərində yaşayan insanlardan fərqli olaraq digər çətinliklərlə üzləşirlər. Nəticədə onlar bu çətinlikərə müxtəlif əks-cavablar hazırlamışlar – həyatın fərqli yolları – mədəniyyətlər.

Günümüzdə müasir texnologiya və qloballaşmanın nətic əsi olaraq, iki mədəniyyət arasında onların keçmişdə etdiklərinə nəzərən daha çox ümumilik var. Lakin yenə də bir çox fərqliliklər mövcuddur, Avropalı olmağın nə demək olması barəsində müxtəlif cür yanaşmalar daxil olmaqla. Bizim kim olmağımız və ya inancımız böyüdüyümüz mədəniyyətlər ilə böyük dərəcədə bağlıdır. Lakin hər birimiz eyni zamanda unikal insanlarıq. Bunlar sadəcə bizim doğulduğumuz yerdən asılı olaraq müəyyənləşən hadisələrdir. Məsəl ən, danışmaq üçün öyrəndiyimiz ilk dil, ən xoşladığımız yeməklər, sitayiş etdiyimiz və ya etmədiyimiz dinlər. İdentiklik, mədəniyyət kimi, yuxarı və aşağı hissələri olan, zaman və məkanla dəyişən şüur xəttini əks etdirən kompleks bir konseptir. Biz şəxsi identiklikdən, gender identikliyindən, milli, mədəni, etnik, sinfi və ya ailəvi identiklikdən və əslində hər hansı bir identiklik növü haqqında danışa bilərik. Kimliyimizin mürəkkəb, fərqli, dinamik və məxsusi olduğunu qəbul etmək, eyni zamanda digərlərinin öz kimliklərini ifadə etmək hüquqlarını qəbul etmək və tanımaq hər kəsin bərabər hüquq və hörmətə malik olduğu insan hüquqları mədəniyyətini yaratmaq üçün vacibdir. İdentiklik bizim hər birimizi unikal edir. Lakin bu unikallıq bizim həyatımız boyunca eyni qalmır və daim dəyişir.

BMT-nin İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqları Komitəsi mədəniyyəti aşağıdakı kimi təyin edir: Mədəniyyət … fərdi şəxslərin, şəxslər qrupunun və cəmiyyətlərin bəşəriyyətə münasibətlərindən və mövcudluqlarına verdikləri mənadan və həyatlarına təsir edən kənar faktorların əsasında dünya görüşlərinin formalaşmasından irəli gələrək həyat tərzi, dil, şifahi və yazılı ədəbiyyat, musiqi və mahnı, qeyri-şifahi ünsiyyət, din və ya inanc sistemləri, ayinlər və mərasimlər, idman və oyunlar, istehsal və ya texnologiya metodları, təbii və texnoloji mühit, yemək, geyim, sığınacaq, sənət, adət və ənənələr kimi məsələləri özündə əks etdirir.

Mədəniyyətin bəzi aspektləri, məsəl ən, insanların geyim tərzləri kimi cəhətl ər daha çox görünən olur. Digər aspektlər əsasən qeyri-iradidir, demək olar ki, instinktivdir. Mədəniyyət haqqında düşünmənin bir yolu aysberq metaforunu istifadə etməkdir. Aysberqin su xəttindən yuxarıda görünən hissəsi və o xəttdən aşağıda görünməyən daha böyük bir hissəsi vardır. Eyni şəkildə, mədəniyyətində bizim görə bildiyimiz müşahidə oluna bil ən bə zi aspektləri və yalnız dialoq və introspeksiya vasitəsil ə əldə edilən, təsəvvür və güman edilə bilən digər aspektləri vardır. Aysberqin aşağı hissəsinin yuxarı hissəsindən daha böyük olduğu kimi mədəniyy ətin də böyük bir hissəsi "görünməz"-dir. Biz görünən şeylərə diqqət yetirərək (və bizə elə gəlir ki, onları "anlayırıq") insanlarda olan əsas vacib mədəniyyətləri görməmək riskini yaradırıq.

Mədəniyyət tarixinin mərhələləriRedaktə

Müasir mədəniyyətşünaslıqda mədəniyyət tarixinin aşağıdakı mərhələləri təsnif edilir:

Mədəniyyət hüquqlarıRedaktə

Mədəniyyət hüquqları ilk dəfə Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin (ÜİHB) 27-ci maddəsində təsbit olunmuşdur: Hər bir insan, cəmiyyətin mədəni həyatında iştirak etmək, incəsənətdən zövq almaq, elmi tərəqqidə iştirak etmək və onun faydalarından istifadə etmək hüququna malikdir.

Fərdi şəxlərin və cəmiyyətlərin gücləndirilməsi prosesi üçün mədəniyyət hüquqlarının qorunması və təşviqi zəruridir. Mədəniyyət hüquqlarının tanınması cəmiyyətlərin heysiyyətinin yaradılmasına kömək edir və onların təcrübələrinə və dəyərlərinə hörmət edilməsi ənənələrinin qorunması üçün həvəsli olmağa sövq edir.

İnsan Hüquqları Təhsili Birliklərinə əsasən, insan hüquqlarında mədəniyyət hüququ bəşəriyyətin yaradıcılığını və ənənələrini qorumaq və qeyd etməklə bağlıdır. Bir insanın dövlətin müdaxiləsi olmadan mədəniyy ətdən zövq almaq, mədəniyyətdən v ə elmdə n bəhrələnmək hüququ insan hüququdur. Beynəlxalq insan hüquqları qanununa əsasən, hökumətlərin də mədəni fəaliyyətləri və nümunəl əri, xüsusilə də bəşəri dəyərə malik olanları təbliğ etmək və qoruyub saxlamaq öhdəlikləri vardır. İnsan hüquqları sənədlərinin böyük əksəriyyətində mədəniyyət müsbət bir şəkildə qarşılanır. Mədəniyyət hüququ müxtəlif komponentlərdən ibarətdir:

  • Mədəni həyatda iştirak hüququ
  • Elmi nailiyyətlərin faydalarından istifadə etmək hüququ
  • Şəxsin müəllifi olduğu elmi, ədəbi və ya bədii istehsala aid mənəvi və maddi mənafelərin qorunmasından bəhrələnmək hüququ.
  • Dövlətin elmi və ya yaradıcılıq fəaliyyətinə müdaxiləsindən azad olmaq hüququ.

Mədəniyyətin bir çox digər aspektləri də beyn əlxalq insan hüquqları ilə qorunur. Məsələn, ail ə qurmaq və ailə tapmaq hüququ, fikirlərin sərbəst şəkildə ifadə edilməsi hüququ, təhsil hüququ, məlumat almaq və yaymaq hüququ, istirahət və asudə vaxta malik olmaq hüququ, düşüncə, din və vicdan azadlığı.

Mədəniyyət və təbiətRedaktə

Mədəniyyətşünaslığın əsas məsələlərindən biri də mədəniyyətlə təbiətin qarşılıqlı münasibətləridir. Müasir dövrdə bu münasibətlərin əhəmiyyəti çox aktualdır. Hər ikisi insan həyatının ayrılmaz hissəsidir. Mədəniyyət insanın fəaliyyəti nəticəsində təbiətin bir qədər dəyişilməz formasıdır. Bu bir tərəfdən təbiəti nizamlasa da, digər tərəfdən təbiətin nizamlanmış qaydasına ciddi dəyişikliklərə aparıb çıxarır. Mədəniyyət "ikinci təbiət" də adlana bilər.

İnsanın təbiətlə əməkdaşlığı hər iki subyektə sərfəlidir. İnsan təbiətdən maddi sərvət götürür, ideyalar alır, ondan öyrənir. Bu düşünülmüş olduqda təbiəti daha da zənginlşdirir. Təbiətə ziyan vuran hərəkətlər isə ilk növbədə insanın özünə ciddi problem yaradır. Bu hərəkət mədəniyyət anlayışına zidd sayılır.

Mədəniyyətlə təbiət vahid təsəvvür edilməli, bir-birindən yararlanmalıdır. Bu baxımdan şəhər mədəniyyətinin heç də hamısı mədəniyyət hesab edilə bilməz. Bu fikir rus ziyalıları Nikolay BerdyayevNikolay Rerixin əsərlərində öz əksini tapmışdır.[2].

Mədəniyyət davranışın əsasıdırRedaktə

Hesab edilir ki, mədəniyyət aşağıdakı prinsiplərə söykənir:

  1. Həyat dəyərləridir;
  2. Davranış qaydalarıdır;
  3. Maddi əsərlərdir.
  • Həyat dəyərləri həyatda insanın yaşadığı mühitdir və mədəniyyətin formalaşmasında böyük rol oynayır.
  • Davranış qaydaları özünü ilk növbədə mənəviyyətdə göstərir. Mənəviyyət qaydaları dövlət tərəfindən məcburi elan edilərsə o qanun adlanır.
  • Maddi əsərlər isə birinci və ikinci prinsiplərin müxtəlif kombinasiyalarından yaranır.

Mədəniyyətdə dəyişikliklərRedaktə

Hesab edilir ki, mədəniyyətdə dəyişiklər üçün aşağıdakı iki şərt mütləq olmalıdır. Onlara bəzən aksiomlar da deyirlər:

  1. İstəilən dəyişikilikləri şərait tələb edir;
  2. Dəyişikliklər üçün müvafiq tərkib hissələri toplanmalıdır.

Həmçinin aşağıdakı faktorlar olmasa dəyişiliklər baş verə bilməz:

  1. Təbii ehtiyatlar
  2. Mədəniyyətlərin təması
  3. Bir-birindən dəyərlənmə
  4. İstehsalatda müvafiq texnologiyalar
  5. Müvafiq təşkilati strukturlar
  6. Düşüncələrdən keçmələr
  7. Rasionallıq

Mədəniyyətin tərkibiRedaktə

Mədəniyyətin formalarıRedaktə

Elitar mədəniyyət: imtiyazlı təbəqə və onun sifarişi ilə yaradılan mədəniyyət nümunələri (zərif incəsənət, klassik musiqi və ədəbiyyat). "İncəsənət incəsənət üçündür" şüarı elitar mədəniyyətin devizidir. Mədəniyyətin bu formasını yaradanlar mədəniyyətin diktəedicisi hesab edilir. Ümumiyyətlə, elitaristlər belə hesab edirdilər ki, mədəniyyət xalq üçün deyil, yüksək cəmiyyət üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Xalq mədəniyyəti — mənşəyinə görə bu forma həvəskar və ya kollektiv mədəniyyət forması adlanır. Xalq mədəniyyəti folklor ədəbiyyatı özündə birləşdirir (miflər, əfsanələr, dastan və nağıllar, nəğmə və rəqslər). Xalq mədəniyyəti konkret yerli ənənələrlə əlaqədardır.

Kütləvi mədəniyyət — yaşayış yerindən asılı olmayaraq bütövlükdə insanların təlabatı nəzərdə tutulur. Kütləvi mədəniyyət ilk növbədə ticarət-qazanc məqsədlərinə yönəldilir, onun daima fəaliyyətdə olması nəzərdə tutulur. Müəyyən sosial qruplar üçün arzuedilən əxlaq, davranış tərzi stereotiplərini kütlələrin şüuruna tətbiq etmək vasitəsi kimi də istifadə olunur.

İqtisadi mədəniyyət — cəmiyyətin iqtisadi mədəniyyəti ümumi mədəniyyətin maddi əsası, fəaliyyət növlərinin aparıcısıdır. İqtisadi mədəniyyət cəmiyyətin iqtisadi əsasının təkmilləşdirilməsinin ölçüsünün və səviyyəsinin göstəricisidir. Mülkiyyət azadlığı, sahibkarlıq azadlığı, fəal keyfiyyətli əmək, qabaqcıl təhlükəsizlik texnologiyası, işgüzar fəallıq, təsərrüfat fəaliyyətinin humanist istiqamətləndirilməsi, yenilik, iqtisadi əmək fəallığının mənəvi-hüquqi əsaslandırılması və gələcəyə yönəldilməsi və b. mədəniyyətin proeksiyaları kimi iqtisadiyyatın mühüm əlamətləri və proseslərini əks etdirirlər.

Siyasi mədəniyyət — siyasi proses subyektlərini bilavasitə öz fəaliyyətində göstərən, varislik əsasında cəmiyyətin siyasi həyatının təzələnməsini təmin edən, tarixən təşəkkül tapmış dayanıqlı sərvətlərin və istiqamətlərin davranış modelləri sistemidir. Siyasi mədəniyyət, vətəndaşların və hakimiyyətin qarşılıqlı münasibətlərini tənzimləyən mənəvi-siyasi dəyərlərin, davranış qaydalarının, adət və ənənələrin məcmusunu ifadə edir.

Siyasi mədəniyyət sahəsi siyasi həyatdır, hakimiyyət və idarəetmə problemlərinə, insanların siyasətdə iştirakına, həmçinin siyasət və hüquq, siyasət və iqtisadiyyat, siyasət və mənəviyyatın qarşılıqlı təsiri məsələlərinə toxunur.

Məqsəd və vəzifəsinə görə mədəniyyətin aşağıdakı formaları vardır: milli, regional, kənd və şəhər.

Mədəniyyət və GənclərRedaktə

Mədəniyyət çox sistemlidir. Eynilə də gənclərin mədəniyyətinin eynicinsli olduğu haqqında danışmaq yanlışdır. Avropada İkinci Dünya müharibəsindən sonra baş verən sosial, iqtisadi dəyişikliklər gənclərin alt mədəniyyətlərinin kök salmasına səbəb oldu. Gə nclər öz xüsusi ehtiyacları, bilikləri, prinsipləri, təcrübələri, maraqları, davranışları və xəyalları ilə böyüdükləri mədəniyyəti yenidən yaradır və özününküləşdirir. Bəziləri bunu mədəniyyəti tam qəbul etməklə, digərləri isə onu qəbul etmədən reallaşdırır.

Mədəni fəaliyyət ə çıxış imkanı və iştirak uyğunlaşmanın və inteqrasiyanın vektoru ola və fəal vətəndaşlığı təşviq etdirə bilər. Beləliklə, gənclərin istər istehlakçı kimi (məsələn, kitabxanalar, muzeylər, operalar və futbol oyunlarının istehlakçıları), istərsə də yaradıcı kimi (musiqi və video filmlərinin istehsalçısı və ya rəqs və ya idmanda aktiv iştirakçılar) "mədəniyyətə çıxışı" olması vacibdir.

Gənclərin mədəniyyətə çıxış imkanları müxtəlif yollarla asanlaşdırıla bilər. Məsələn, subsidiya olunmuş qiymətlər, mövsümi biletl ər, abunəçilik qiymətlərinin azaldılması və ya gənclərə muzeylərə, sənət qalereyalarına, operalara, teatrlara və simfonik orkestr konsertlərinə sərbəst giriş imkanı vermək vasitəsi ilə bunu etmək olar. Mədəniyyətə çıxış imkanı həmçinin təhsil və asudə vaxt fəaliyyəti ilə də təşviq olunur, məsələn, gənc teatr qruplarına subsidiya vermək və gənclər klubları, ictimai mərkəzləri, gənclər və mədəniyyət mərkəzlərini təchiz etmək və s. Gənclərin İctimai Həyatda Yerli və Regional Səviyyədə İştirakına dair yenilənmiş Avropa Xartiyası yerli və regional orqanların gənclərin assosasiyaları və təşkilatları, gənclər qrupları və ictimai mərkəzləri tərəfindən ailələri və məktəbləri və ya iş yerləri ilə birlikdə təşkil etdikləri "sosial-mədəni fəaliyyətlərə" dəstək göstərməsini tövsiyyə edir və bunu bələdiyələrdə və ya regionlarda sosial birliyin əsaslarından biri hesab edir. Bunlar idman, mədəniyyət, sənətkarlıq və ticarət, yaradıcılığın bədii və digər formaları, eləcə də sosial fəaliyyət sahəsində gənclərin iştirakı və gənclər siyasətinin həyata keçirilməsi üçün ideal bir yoldur. Xartiyadan anlaşılır ki, sosial və mədəni iştirak bir-biri ilə çox əlaqəlidir. Əksər gənclər təşkilatları fəaliyyətlərini bu ruhda qurur. Onların ilk məqsədlərinin mədəniyyət və ya idman olub-olmamasından asılı olmayaraq, onlar mövcuddurlar və gənclərin rifahını təşviq edirlər və bu fəaliyyətlərini sosial, mədəni və idman komponentləri olmadan həyata keçirilə bilməzlər. Bəzi gənclər təşkilatları (Mədəniyyətlərarası Təhsil üzrə Avropa Federasiyası, Dəyişiklik və Anlayış üçün Gənclər və ya Avropada Ekümenik Gənclər Şurası) birbaşa olaraq mədəni iştirak və beynəlxalq mədəniyyət mübadiləsi formalarına müraciət edirlər; Digərləri isə Beynəlxalq İdman və Mədəniyy ət Assosiasiyası və ya Avropa İdmanı Qeyr Hökumət Təşkilatı kimi idmana daha çox diqqət yetirirlər. Bu təşkilatların hamısı, xüsusilə də yerli səviyyədə fəaliyyət göstərən böyük və kiçik təşkilatların çoxu gənc şəxslərə sosial və mədəni həyatda iştirakçı olmaq üçün imkanlar təklif edir, bu isə digərləri tərəfindən təklif edilən sadəcə mədəniyyətin istehlakçısı olmaqdan daha böyük anlama gəlir.

Mədəniyyət və İdmanRedaktə

Gənclər adətən çox zaman dünya üçün ümidləri və ambisiyaları böyük olan şəxslər kimi təsvir olunurlar və buna görə də, mədəni dəyişikliklərin aparıcı qüvvələri hesab edilirlər. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Əhali Fondu gələcək mədəniyyətin formalaşmasında gənclərə aid gözləntiləri çox yaxşı təsvir edir: Yetkinləşdikcə gənclər öz kimliklərini inkişaf etdirir və müstəqil fərdlərə çevrilirlər. Gənclər yaşlıların təcrübə və xatir ələrini bölüşmürlər. Onlar öz dərk etmə, qiymətləndirmə, təsnifat və fərql əndirmə yollarını və onları yazıda ifadə etmək üçün öz kodlarını, simvol və dillərini irəli sürürlər. Gənclərin dəyişən dünyaya cavabları və onların öz məxsusi təcrübələrini izah etmək və çatdırmaq yolları mədəniyyətlərini kökündən dəyişməyə və cəmiyyətlərini yeni çağırışlara hazırlamağa kömək edə bilər. Onların dinamizmi, yaşlı nəslin səssiz qaldığı bəzi arxaik və zərərli mədəni aspektləri dəyişə bilər.

İdman bütün mədəniyyətlərdə universal bir vasitə hesab edilir və buna görə də biz idmanı Kompasın mövzusu kimi seçmək qərarına gəldik. İdman xüsusilə gənclər arasında məşhurdur; Statistik rəqəmlər göstərir ki, 15 ilə 24 yaş arasında olan gənclərin 61%-i Aİ-dəki idman fəaliyyətlərində mütəmadi (həftədə ən azı bir dəfə) iştirak edirlər.2 İdmanın daxil edilməsinin başqa bir səbəbi isə onun gənclərin vətəndaş cəmiyyətində tam iştirakı ilə əlaqəli zəruri hesab edilən bilikləri, bacarıqları və davranışları inkişaf etdirmək vasitəsilə gəncləri sosial qarşılıqlı əlaqə yarada bilmələri üçün imkanlarla təmin edə bilməsidir.

Mədəniyyət və idman insan hüquqlarıdır və digər insan hüquqları ilə əlaqəlidirlər. Bunlar həmçinin tez-tez problem və zorakılığa məruz qalan insan hüquqlarının, o cümlədən gənclərin hüquqlarının əsaslarıdır.

Tamaşaçı və ya iştirakçı olmağımızdan asılı olmayaraq idman, xüsusi ilə də komanda oyunları həyatımızın vacib bir hissəsidir. Çoxları üçün futbol sonu olmayan müzakirə mənbəyidir, azarkeşlər komandalarına qarşı dərin bir rəğbət hissi bəsləyir və ulduz oyunçulara qəhrəman statusu verirlər. İnsanlar üçün günümüzün dəbi olan yaxşı, cavan, atletik və sağlam görünməyi ist əmək hissi, yeni açılan fitnes klublarının sayının artması, arıqlamaq haqqında nəşr olunan jurnalların sayı və eyni zamanda parklarda idman eləyən insanların dolu olması ilə idman özünü büruzə verir. Fiziki gücdən daha çox zehni işlədən şahmat kimi digər fəaliyyətl ər də idman hesab edilir. Bütün zövqlərə və insanın təbiətinə uyğun idman növləri var dır və bu idman növünün həyatımızın hər hansı bir anında bizim şəxsiyyətimizlə və mədəniyyətimizl ə olduqca yaxından bağlılığı ola bilər. Əgər biz idmanın və oyunların (bura kiçik uşaqların oyunu da daxildir) əsas məqsəd və dəyərlərindən daha dərininə nəzər yetirsək, aydın olur ki, bütün idman növləri istər futbol, istərsə də nizə atma və ya yoqa ilə məşğul olma zəruri həyat bacarıqlarının öyrədilməsi vasitəsi kimi inkişaf etmişdir. Buna görə də idman, həm rəsmi, həm də qeyri-rəsmi olaraq təhsil proqramının mühüm bir hissəsi kimi qəbul edilir.

Mədəniyyətin funksiyalarıRedaktə

Mədəniyyətin əsas funksiyası — humanist insani funksiyadır. İnsan mədəniyyət nümunələri yaradaraq bəşər tarixinə töhfələr verir, sonda onun yaratdığı mədəniyyət yenə də insanın, cəmiyyətin xidmətində durur.

İnformativ—kommunikativ (sosial təcrübənin ötürülməsi) — heç bir mədəniyyət təcrid olunmuş halda mövcud deyildir və mədəniyyətlər bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir, başqa adamların, nəsillər və mədəniyyətlərin təcrübəsini mənimsəyir.

Mədəniyyətin mühüm funksiyalarından biri də idraki-qnoseoloji funksiyadır. İdraki funksiya xalq, ölkə haqqında bütöv bir təsəvvür verir. Onun sayəsində insanlar elm, incəsənət, fəlsəfə, təlim, tərbiyə və b. sahələrdə öz mənafelərini dərk edir, sosial təcrübənin ötürülməsi və digər xalqların mədəniyyətlərinin mənimsənilməsinə güclü təsir göstərir.

Mədəniyyətin normativ-requlyativ (nizamlayıcı-tənzimləyici) funksiyası. Bu funksiya insanların ictimai və şəxsi fəaliyyətinin müxtəlif növ və cəhətlərinin, davranışının nizamlanması ilə əlaqədardır. Mədəniyyət tənzimlənmiş davranış qaydaları, əxlaq və hüquq kimi normativ sistemlərə dayanır.

Semmiotik, yaxud işarələr funksiyası. Müəyyən işarələr sisteminin köməyi ilə mədəniyyət nümunələri öyrənilir, əxz edilir. Məsələn, heroqliflərin Qədim Misir mədəniyyətinin tədqiqində müəyyən işarələr və simvolların, xalçaçılıq, rəssamlıq, qədim kitabələrin oxunmasında və s. böyük köməyi dəyir. Ümumiyyətlə, bu funksiya musiqi, rəssamlıq, heykəltəraşlıq, təbiət elmləri — fizika, riyaziyyat, kimya, biologiya kimi sahələrdə öz əksini tapır.

Mədəniyyətin aksioloji dəyər funksiyası. Dəyərlər sisteminin müəyyən edilməsi və mühafizəsi.

Dəyərlər ayrı-ayrı adamların, qrupların üstünlüklərini qoruyub saxlamağa kömək edir.

Mədəniyyətşünaslıq fənni bir-birilə əlaqədar aşağıdakı vəzifələri həll etməlidir:

— Mədəniyyətşünaslığın, onun mahiyyəti, məzmunu, əlamətləri, funksiyalarının kifayət qədər və dərindən, bütövlüklə izah edilməsi;

— Mədəniyyətin mənşəyinin, kulturoloji prfoseslərin dövrlərinin və mərhələlərinin öyrənilməsi, konkret xalqların, cəmiyyətlərin, regionların, kontinentlərin mədəniyyət tarixinin, mədəniyyət ənənələrinin varisliyinin araşdırılması və öyrənilməsi;

— Xüsusi və humanitar biliklərin harmonik əlaqələndirilməsi, peşə etikası və mənəviyyatın işlənilməsinə yardım göstərilməsi; müxtəlif milli-mədəni, etno-konfessional və digər platformaların tənqidi, yaradıcı qavrayışlarına imkan yaradılması;

— Mədəni irsdən istifadə və onun qorunub saxlanılması haqqında qanunçuluğun əsaslarının öyrənilməsi.

Həmçinin baxRedaktə

MənbəRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. TƏBİİ VƏ MƏDƏNİ İRSİN MÜHAFİZƏSİNƏ QENDER YANAŞILMASI
  2. Статья "Боль планеты" из сборника "Твердыня пламенная" http://magister.msk.ru/library/roerich/roer252.htm