Türinq mükafatı

Türinq mükafatı (ing. Turing Award) — kompüter sahəsindəki görkəmli elmi və texniki töhfələrə görə Hesablama Texnikası Assosiasiyası tərəfindən verilən ən prestijli mükafat.

Türinq mükafatı
ACM A. M. Turing Award
Ölkə
Tip elmi mükafat[d]
Təltif edir
Statistika
Təsis tarixi 1966
amturing.acm.org
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mükafatın statusu və qaydasıRedaktə

Mükafat Hesablama Texnikası Assosiasiyası tərəfindən ilk elektron kompüterlərin meydana çıxmasından çox əvvəl hesablama qabiliyyətinə dair ilk dərin nəticələri alan görkəmli ingilis alimi Alan Türinqin şərəfinə təsis edilmişdir.

Mükafat hər il bu sahəyə verdiyi töhfələr hesablama cəmiyyətinə güclü və davamlı təsir göstərən bir və ya daha çox kompüter aliminə verilir[1]. Mükafat bir adama bir dəfədən çox olmayaraq verilə bilər. İnformasiya texnologiyaları sahəsində Turing mükafatı akademik elmlərdə Nobel mükafatına bənzər bir statusa sahibdir. İlk dəfə Türinq mükafatı 1966-cı ildə kompilyator texnologiyasının inkişafına görə Alan Perlisə verildi.

2000-ci illərdə mükafat fondu Intel və Google tərəfindən maliyyələşdirildi, illik mükafat 250.000 dollar idi, 2014-cü ildən bu yana illik mükafat fondu 1 milyon dollara qaldırıldı və Google mükafatın tək sponsoru oldu[2][3].

Türinq mükafatının laureatlarıRedaktə

İl Laureat Mükafatın səbəbi
1966   Alan Cey Perlis Ümumiləşdirilmiş proqramlaşdırma üsullarına və kompilyatorun qurulmasına təsiri üçün
1967   Moris Vinsent Uilks Professor Uilks daha çox daxili proqram saxlamağa imkan verən ilk kompüter olan EDSAC-ın dizayneri kimi tanınır. 1949-cu ildə tikilən EDSAC gecikmə xətti yaddaşından istifadə etdi. Kitabxananın əsas konsepsiyasını təqdim edən 1951-ci il, Elektron Rəqəmsal Kompüterlər üçün Proqramların Hazırlanması kitabının müəllifi olaraq, Viller və Qill ilə birlikdə müəllif olaraq da tanınır.
1968   Riçard Vesli Hemminq Rəqəmsal metodlar, avtomatik kodlaşdırma sistemləri, səhvləri təyin etmək və düzəltmək üçün kodlar sahəsində töhfəsinə görə
1969   Marvin Li Minski Süni intellektin elmi istiqamətinin yaradılmasına, formalaşmasına, təbliğinə və inkişafına verdiyi böyük töhfəsinə görə
1970   Ceyms Hardi Uilkinson Xətti cəbr hesablama və "tərs" səhv təhlili üzərində işləyərək xüsusi əhəmiyyət qazanan yüksək sürətli rəqəmsal kompüterlərin istifadəsini təşviq edən ədədi analizdəki araşdırmasına görə
1971   Con Makkarti Mak-Kartinin "Süni Zəka Araşdırmalarının Vəziyyəti" mühazirəsi, işindəki bir çox əhəmiyyətli müvəffəqiyyətə borclu olduğu bir sahədəki sənət səviyyəsini vurğulayır.
1972   Edsqer Deykstr Edsqer Deykstr 1950-ci illərin sonunda aydınlıq və riyazi sərtliyi özündə cəmləşdirən yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dili olan ALGOL-un inkişafına mühüm töhfə verdi. Proqramlaşdırma dilləri elminin və sənətinin bütövlükdə ən parlaq nümayəndələrindən biridir və eyni zamanda onların quruluşunun, təqdimatının və tətbiqinin başa düşülməsində böyük ölçüdə əməyi olan bir insandır. Onun on beş illik nəşrləri qraf nəzəriyyəsinə dair nəzəri məqalələrdən tutmuş proqramlaşdırma dilləri ilə bağlı əsas dərsliklərə, təsvirlərə və fəlsəfi düşüncələrə qədər geniş mövzuları əhatə edir.
1973   Çarlz Uilyam Bahman Verilənlər bazası texnologiyasına verdiyi böyük töhfələrə görə
1974   Donald Ervin Knut Alqoritmlərin təhlilinə, proqramlaşdırma dillərinin inkişafına və xüsusən də Proqramlaşdırma Sənəti ümumi adı altında məşhur seriyaların yaradılmasına verdiyi böyük töhfəsinə görə
1975   Allen Nyuell
  ABŞ Herbert Saymonн
İyirmi il ərzində RAND Korporasiyasında C.K.Şou, daha sonra Karnegi Mellon Universitetindəki müəllim və tələbə qrupları ilə birlikdə etdikləri səylər, süni zəkaya, insanın qavrama mexanizmləri və işləmə psixologiyasına təməl töhfələr verdi. siyahılar
1976   Maykl Rabin
  ABŞ Dana Skott
Qeyri-deterministik bir avtomat fikri irəli sürən "Sonlu Avtomatlar və Onların Çözümlülük Problemi" başlıqlı ümumi məqalələri üçün sonradan müstəsna bir dəyər qazandığı bir konsepsiya. İndi klassik məqalələri bu sahədəki bir çox sonrakı əsərlər üçün ilham rolunu oynamışdır.
1977   Con Bekus Praktik yüksək səviyyəli proqram sistemlərinin dizaynına, xüsusən Fortran dili ilə bağlı işlərinə və proqramlaşdırma dili spesifikasiyalarının rəsmiləşdirilməsinə dair orijinal nəşrinə dərin, uzunmüddətli və olduqca təsirli töhfələrinə görə
1978   Robert Floyd Effektiv və etibarlı proqram təminatının yaradılması metodologiyasındakı şübhəsiz təsiri və təhlil nəzəriyyəsi, proqramlaşdırma dillərinin semantikası, proqramın avtomatik yoxlanılması, proqramın avtomatik sintezi və alqoritm analizi kimi kompüter elmləri sahələrinin formalaşmasında köməyinə görə
1979   Kennet Ayverson Proqramlaşdırma dillərində və riyazi qeydlərdə qabaqcıl işinə görə, hazırda mütəxəssislər arasında APL kimi tanınan, interaktiv sistemlərin tətbiqinə, təhsil məqsədləri üçün APL istifadəsinə və proqramlaşdırma dilləri nəzəriyyəsi və texnikasına verdiyi töhfələrə görə
1980   Çarlz Entoni Proqramlaşdırma dillərinin tərifinə və inkişafına verdiyi töhfələrə görə
1981     Edqar Kodd Məlumat bazası idarəetmə sistemlərinin nəzəriyyəsi və praktikasına, xüsusən də əlaqəli tipə əsaslı və uzunmüddətli töhfələrinə görə
1982   Stiven Kuk Hesablama mürəkkəbliyini anlamaqda əldə etdiyi əhəmiyyətli irəliləyiş üçün. Onun işləri NP-tamlıq nəzəriyyəsinin əsasını qoydu. Bu sinifin xüsusiyyətləri və sərhədlərinin öyrənilməsi son on ildə hesablama sistemləri nəzəriyyəsinin ən vacib sahələrindən biri olmuşdur.
1983   Ken Tompson
  Dennis Ritçi
Əməliyyat sistemlərinin ümumi nəzəriyyəsinin inkişafı və xüsusən Unix yaradılması üçün
1984   Niklaus Virt Euler, Algol-W, Modula və Paskal kimi bir sıra yenilikçi kompüter dillərinin inkişafı üçün
1985   Riçard Karp Alqoritmlər nəzəriyyəsinə davamlı töhfələrinə, o cümlədən şəbəkələrdəki axınlar və digər kombinatorial optimallaşdırma problemləri üçün səmərəli alqoritmlərin inkişafı, polinomal mürəkkəbliyin hesablamalarının intuitiv səmərəlilik anlayışı ilə müqayisəsi və ən əsası, NP-tamlıq nəzəriyyəsinə verdiyi töhfələrə görə
1986   Con Hopkroft
  Robert Taran
Alqoritmlərin və məlumat strukturlarının inkişafı və təhlili sahəsində əsas nailiyyətlər üçün
1987   Con Kok Kompilyator dizaynı və nəzəriyyəsi, böyük sistem memarlığı və RISC kompüter inkişafına əla töhfələr
1988   Ayven Sazerlend Sketchpad ixtirasından, lakin bununla bitmədən kompüter qrafikasına əsaslı və uzaqgörən töhfələrinə görə
1989   Uilyam Kehen Ədədi təhlilə verdiyi töhfələrə görə. Üzən nöqtə hesablama sahəsində ilk mütəxəssislərdən biridir. Kahan, dünyanı ədədi hesablama üçün etibarlı hala gətirməyə də həsr olunmuşdur.
1990   Fernando Korbato Ümumi təyinatlı, geniş miqyaslı vaxt və CTSS və Multics kompüter sistemlərinin yaradılması üçün konsepsiya və inkişaf idarəetməsindəki ilk işinə görə
1991   Robin Milner Üç fərqli tam hüquqlu nailiyyətlər görə: 1) nəzəri təməl üzərində qurulmuş və eyni zamanda praktikada faydalı hesab olunan Scott funksiyalarının məntiqindəki sübutları avtomatlaşdıran LCF; 2) polimorfik tipli nəticə çıxarmaqla birlikdə yazılmış səhvlərlə işləyən ilk proqramlaşdırma dili olan ML; 3) CCS, paralel hesablamanın ümumi nəzəriyyəsi. Bundan əlavə, operativ və denotasiya semantikası arasındakı əlaqə haqqında bir nəzəriyyəni, tam bir abstraksiya hazırladı və inkişaf etdirdi.
1992   Batler Lempson Paylanmış, fərdi hesablama mühitlərinin və onların tətbiqi texnologiyasının inkişafına verdiyi töhfəyə görə: iş yerləri, şəbəkələr, əməliyyat sistemləri, proqram sistemləri, ekranlar, təhlükəsizlik və sənəd mübadiləsi
1993     Yuris Hartmanis
  Riçard Sterns
Hesablama mürəkkəbliyi nəzəriyyəsi üçün zəmin yaradan təməl işlərinə hörmət olaraq
1994   Edvard Feyqenbaum
  ABŞ Rac reddi
Geniş miqyaslı süni intellekt sistemlərinin inkişafına və yaradılmasına öncülük etmək və süni zəkadan istifadə edən texnologiyaların praktik əhəmiyyətini və potensial kommersiya üstünlüklərini nümayiş etdirmək üçün
1995   Manuel Blüm Hesablama mürəkkəbliyi nəzəriyyəsinin əsaslarına və onun kriptoqrafiya və proqram yoxlanışında tətbiqinə verdiyi töhfəni nəzərə alaraq
1996   Amir Pnueli Hesablama mürəkkəbliyi nəzəriyyəsi üçün zəmin yaradan təməl işlərinə hörmət olaraq
1997   Duqlas Enqlbart İnteraktiv hesablamanın gələcək inkişafı və bu vizyonun həyata keçirilməsinə kömək edəcək əsas texnologiyaların ixtirası üçün ilham verən bir fikirdir
1998   Cim Qrey Verilənlər bazaları, əməliyyat emalı tədqiqatları və sistemlərin tətbiqində texniki liderlik sahəsində əsas fikirlər üçün.
1999   Fred Bruks Kompüter arxitekturasına, əməliyyat sistemlərinə və proqram mühəndisliyinə tarixən verdiyi töhfələrə görə.
2000   Endryu Yao Hesablama mürəkkəbliyi, yalan təsadüfi ədədin yaranması, kriptoqrafiya və rabitə mürəkkəbliyi daxil olmaqla hesablamaya verdiyi əsas töhfələrə görə
2001   Ule-Yohan Dal
  Kristen Nüqor
Simula I və Simula 67 proqramlaşdırma dillərinin inkişafı zamanı ortaya çıxan obyekt yönümlü proqramlaşdırmanın inkişafı üçün əsas fikirlər üçün
2002   Ronald Rivest
  Adi Şamir
  Leonard Adleman
Açıq açar şifrələmə sistemlərinin praktik dəyərini artırmaqda misilsiz töhfəsinə görə
2003   Alan Key Müasir obyekt yönümlü dillər, Smalltalk inkişaf qrupunun liderliyi və PC sahəsinin inkişafına əsaslı töhfələr arxasında olan bir çox qabaqcıl fikir üçün
2004   Vinton Serf
  Robert Kan
Əsas İnternet protokollarının, TCP / IP-nin işlənib hazırlanması və kompüter şəbəkələri sahəsində lider rolu daxil olmaqla internet işləmə (ing. internetworking) məsələsində qabaqcıl işinə görə
2005   Piter Naur Proqramlaşdırma dillərinin dizaynına və ALGOL 60 dilinin yaradılmasına, həmçinin tərtibçilərin dizaynına və kompüter proqramlaşdırma sənətinə və texnikasına əsaslı töhfələrə görə
2006   Frensis Allen Müasir optimallaşdırma tərtibçiləri və proqramın avtomatik paralelləşdirilməsi üçün əsas rolunu oynayan kompüter proqramı optimallaşdırması nəzəriyyəsinə və praktikasına verdiyi töhfəyə görə
2007   Edmund Klark
  Allen Emerson
    İosif Sifakis
Model yoxlamasının inkişafındakı rollarına görə - həm proqram təminatı, həm də hardware inkişafında geniş istifadə olunan yüksək effektiv bir proqram doğrulama texnikası[4]
2008   Barbara Liskov Proqramlaşdırma dilləri və sistem dizaynının praktiki və nəzəri əsaslarına, xüsusən də səhvlərə davamlılıq, məlumatların götürülməsi və paylanmış hesablama sahəsindəki xidmətlərinə görə.
2009   Çarlz Teker İlk müasir fərdi kompüter olan Alto-nun qabaqcıl inkişafı və yaradılması və Ethernet texnologiyasına və tablet fərdi kompüterlərin inkişafına verdiyi töhfələrə görə.
2010   Lesli Veliant Ablon: Tərcümə edilməmiş alqoritm nəzəriyyəsinə verdiyi töhfələrə görə, sayma mürəkkəbliyi və cəbri hesablama, paralel və paylanmış hesablama nəzəriyyəsi.[5]
2011     Cuda Perl Süni zəkaya ehtimallı və səbəbli mülahizələrin aparılması üçün hesablamanın inkişafı ilə əsas qatqılar üçün (ing. calculus for probabilistic and causal reasoning)[6]
2012   Silvio Mikali
  Şafi Qoldvasser
(İlk ehtimal açıq açar kriptosistemi daxil olmaqla) qabaqcıl işinə görə və kriptoqrafik protokollarda sıfır məlumat sübutlarının tətbiqi üzərində işləmək üçün[7].
2013   Lesli Lemport Paylanmış və qarşılıqlı əlaqəli sistemlərin nəzəriyyəsi və praktikasına verdiyi əsas töhfəsinə görə səbəb və məntiqi saatlar, təhlükəsizlik və yaşamaq qabiliyyəti, təkrarlana bilən avtomatlar, ardıcıl məlumat tutarlılığı kimi anlayışların kəşfinə diqqət çəkdi.[8].
2014   Maykl Stounbreyker Müasir verilənlər bazası idarəetmə sistemlərinin əsasını qoyduğu prinsip və praktikaya əsaslı töhfələr üçün[9].
2015   Uitfild Diffi
  Martin Hellman
Kriptoqrafiyaya əsas qatqılar üçün[10].
2016   Tim Berners-Li İlk İnternet brauzeri olan və İnternetin yayılmasına təsir edən təsis protokolları və alqoritmləri olan World Wide Web-i icad etdiyiniz üçün[11].
2017   Con Hennessi
  Devid Petterson
Bütün mikroprosessor sənayesində qalıcı təsir göstərən kompüter arxitekturasının dizaynına və təsdiqinə yenilikçi, sistematik və ölçülə bilən bir yanaşma üçün[12].
2018   Yoşua Benjio
  Ceffri Hinton
  Yan Lekun
Dərin sinir şəbəkələrini kompüterdə təməl daşı edən konseptual və mühəndislik uğurları üçün[13].
2019   Ed Katmull
  Pet Hanrahan
3D qrafika və kino və digər tətbiqetmələrdə kompüter qrafiki üzərində inqilabi təsirin inkişafına əsas qatqı üçün[14].

İstinadlarRedaktə

  1. "A. M. Turing Award". ACM. 2012-02-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2007-11-05. (#parameter_ignored_suggest)
  2. "Google to Provide All Funding for Most Prestigious Award in Computing" (PDF) (ingilis). Hesablama Texnikası Assosiasiyası. 2014-11-13. 2014-11-29 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2014-11-21. ACM (the Association for Computing Machinery) is today announcing that the funding level for the ACM A.M. Turing Award is now $1,000,000, to be provided by Google Inc
  3. "Денёжная награда за премию Тьюринга почти сравнялась с Нобелевской" (rus). OSZone. 2014-11-21. 2014-11-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-11-21.
  4. Объявлены лауреаты ежегодной Премии Тьюринга — Наука и техника — Компьюлента Arxivləşdirilib 2009-02-21 at the Wayback Machine.
  5. ACM Award Citation / Leslie G Valiant.
  6. "Turing Award 2011. Judea Pearl". 2017-08-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-26.
  7. "Turing award 2012" (ingilis). ACM. 2013-03-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-03-18. (#parameter_ignored_suggest)
  8. "Turing award 2013" (ingilis). ACM. 2014-03-18. 2014-03-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-11-26.
  9. "Pioneer in Database Systems Architecture Receives ACM's Highest Honor" (ingilis). ACM. 2015-03-25. 2015-03-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-03-25. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored_suggest)
  10. Cryptography Pioneers Receive Acm A.M. Turing Award Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine.
  11. "Sir Tim Berners-Lee" (ingilis). ACM. 2017-04-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-04-12.
  12. "John L. Hennesy" (ingilis). ACM. 2018-03-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-03-21.
  13. "Fathers of the Deep Learning Revolution Receive ACM A.M. Turing Award" (ingilis). ACM. 2019-03-27. 2021-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-03-27.
  14. "Pioneers of Modern Computer Graphics Recognized with ACM A.M. Turing Award" (ingilis). ACM. 2020-03-23. İstifadə tarixi: 2020-03-23.