Yoluxucu xəstəliklər

Yoluxucu xəstəliklərpatogen mikroorqanizmlərin, viruslarınprionların orqanizmə daxil olması nəticəsində yaranan xəstəliklər qrupu. Patogen mikrobun yoluxucu xəstəlik törətməsi üçün onun virulentliyi (zəhərlilik; lat. virus – zəhər), yəni orqanizmin müqavimətini aradan qaldırmaq və zəhərli təsir göstərmək qabiliyyəti olmalıdır. Bəzi patogen agentlər həyat fəaliyyəti zamanı ifraz etdikləri ekzotoksinlərlə orqanizmin zəhərlənməsinə səbəb olur (tetanoz, difteriya), digərləri orqanizmi məhv edildikdə (vəba, qarın tifi) toksinlər (endotoksinlər) buraxır.

Yoluxucu xəstəliklər
Rənglənmiş elektron mikroqrafik malyariya patogeninin bağırsaq epiteli vasitəsilə miqrasiyasını nümayiş etdirir
Rənglənmiş elektron mikroqrafik malyariya patogeninin bağırsaq epiteli vasitəsilə miqrasiyasını nümayiş etdirir
XBT-10 A00.-B99.
XBT-10-KM A00.B99
XBT-9 001-139
XBT-9-KM 079.0[1][2], 136.9[2], 136.8[2]
MeSH D003141
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Yoluxucu xəstəliklərin xüsusiyyətlərindən biri inkubasiya dövrünün olmasıdır, yəni yoluxma anından ilk klinik əlamətlərin görünməsinə qədər olan dövr. Bu dövrün müddəti infeksiya üsulundan və patogenin növündən asılıdır və bir neçə saatdan bir neçə ilə qədər davam edə bilər (sonuncu nadir halda olur).

Mikroorqanizmlərin bədənə daxil olduğu yerə infeksiyanın giriş qapısı deyilir. Hər bir xəstəlik növünün özünəməxsus giriş qapısı var, məsələn, vəba vibrionu ağızdan bədənə daxil olur və dəriyə nüfuz edə bilmir.

Yoluxucu xəstəliklər — xüsusi tibb fənnidir.

TəsnifatıRedaktə

Yoluxucu xəstəliklərin bir çox təsnifatı var. Qromaşevski tərəfindən tərtib olunmuş təsnifat ən çox istifadə olunandır:

Yaranma təbiətindən asılı olaraq, yoluxucu xəstəliklər aşağıdakılara bölünür:

EpidemiologiyasıRedaktə

Aşağıdakı cədvəldə Ümümdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2002-ci ildə 100.000-dən çox insanın öldüyü yoluxucu xəstəliklərin siyahısı verilmişdir. Müqayisə üçün 1993-cü ilin məlumatları təqdim olunmuşdur.

Dünyada yoluxucu xəstəliklərdən ölənlərin sayı[3][4]
Yeri Ölüm səbəbi 2002-ci ildə vəfat edənlər, mln %
bütün ölümlər
1993-cü ildə vəfat edənlər, mln. 1993-cü ildə yer
N/A Bütün yoluxucu xəstəliklər 14,7 25,9 % 16,4 32,2 %
1 Aşağı tənəffüs yollarının xəstəlikləri[5] 3,9 6,9 % 4,1 1
2 HİV/QİÇS 2,8 4,9 % 0,7 7
3 Bağırsaq xəstəlikləri[6] 1,8 3,2 % 3,0 2
4 Vərəm 1,6 2,7 % 2,7 3
5 Malyariya 1,3 2,2 % 2,0 4
6 Qızılca 0,6 1,1 % 1,1 5
7 Göy öskürək 0,29 0,5 % 0,36 7
8 Tetanoz 0,21 0,4 % 0,15 12
9 Meningokok infeksiyası 0,17 0,3 % 0,25 8
10 Sifilis 0,16 0,3 % 0,19 11
11 Hepatit B 0,10 0,2 % 0,93 6
12-17 Tropik xəstəliklər (6)[7] 0.13 0,2 % 0,53 9, 10, 16-18
Qeyd: Digər səbəblər ana və körpə ölümü (5,2%), qidalanma çatışmazlığı (0,9%),
qeyri-infeksion xəstəliklər (58,8%) və xəsarətlərdir (9,1%)
.

Ölənlərin sayına görə HİV/QİÇS, vərəmmalyariya liderlik edir. Bütün nozoloji vahidlər üzrə ölüm nisbəti azalıb, lakin QİÇS üçün bu göstərici 4 dəfə artıb. Uşaq yoluxucu xəstəliklərə məxmərək, göy öskürək, poliomielit, difteriya, qızılca və tetanoz, həmçinin aşağı tənəffüs yolları və bağırsaq xəstəliklərinin yüksək faizi daxildir.

 
Disability-adjusted life year (DALY) 2004-cü ildə 100.000 nəfərə düşən yoluxucu və parazitar xəstəliklərə görə[8].
     məlumat yoxdur      ≤250      250-500      500-1000      1000-2000      2000-3000      3000-4000      5000-6250      6250-12500      12500-25000      25000-50000      ≥50000

Tarixi pandemiyalarRedaktə

Pandemiya (və ya qlobal epidemiya) dünyanın geniş ərazisinin əhalisinə təsir edən bir xəstəlikdir.

  • Yustinian vəbası — 541-750-ci illərdə Avropa əhalisinin 50%-60%-ni öldürmüşdür[9]
  • Qara ölüm — 1347-1352-ci illərdə Avropada 25 milyon insanın həyatına son qoymuşdur. XIV-cü əsrdə vəba Avropa əhalisini təxminən 450 milyondan 350-375 milyon nəfərə endirmişdir.
  • XV-XVI əsrlərdə Avropa tədqiqatçıları tərəfindən Mərkəzi və Cənubi Amerikaya su çiçəyi, qızılca və tif xəstəliyinin gətirilməsi aborigen əhalisi arasında pandemiyalara səbəb olmuşdur. 1518-1568-ci illər arasında pandemiya Meksika əhalisinin sayını 20 milyondan 3 milyona qədər endirmişdir.[10]
  • Avropada ilk qrip epidemiyası 1556-1560-cı illər arasında baş vermişdir.[10] Ölüm 20% olmuşdur.
  • Çiçək xəstəliyi XVIII-ci əsrdə təxminən 60 milyon avropalının ölümünə səbəb olmuşdur.[11]
  • Vərəm — XIX-cu əsrdə Avropada yetkin əhalinin təxminən dörddə birini öldürmüşdür.[12]
  • Qrip pandemiyası (və ya ispan qripi) 1918-ci ildə 25-50 milyon insanı (dünya əhalisinin təxminən 2%-ni) öldürmüşdü.[13]
  • COVİD-19 pandemiyası.

ProfilaktikasıRedaktə

Profilaktik tədbirlər:

Karantin infeksiyanın yayılmasının qarşısını almaq üçün tədbirlər kompleksidir. Bura xəstələrin təcrid edilməsi, yaşayış yerinin dezinfeksiya edilməsi, xəstələrlə təmasların müəyyən edilməsi, sosial məsafənin saxlanması və s.

Həmçinin baxRedaktə

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Герценштейн Г. М., Соколов А. М. Инфекционные болезни  // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
  • Каталог возбудителей инфекционных болезней, имеющих тенденцию к распространению Arxiv surəti 10 mart 2012 tarixindən Wayback Machine saytında — глава из книги М. В. Супотницкого.
  • «Микроорганизмы, токсины и эпидемии». Материалы главы подготовлены по данным Комитета по проблемам возникновения микробных болезней Института медицины Национальной академии наук США.
  • Фрумер А. Л. Эпидемические и эндемические болезни  // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.

İstinadlarRedaktə

  1. Disease Ontology (ing.). 2016.
  2. 1 2 3 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu. 2018-06-29 2018.
  3. "The World Health Report (Annex Table 2)" (pdf). 2004. 2011-08-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  4. "Table 5" (pdf). 1995. 2011-08-25 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  5. Aşağı tənəffüs yollarının xəstəliklərinə yara pnevmoniya] daxildir., qrip и bronxit.
  6. Bağırsaq xəstəlikləri daxildir vəba, botulizm və b. Həmçinin bax: [[ICD-10 Chapter I: Certain infectious and parasitic diseases#A00-A79 - Bacterial infections, and other intestinal infectious diseases, and STDs
  7. Tropical diseases include .
  8. World Health Organization. "Age-standardized DALYs per 100,000 by cause, and Member State, 2004". 2009-02. 2011-08-25 tarixində arxivləşdirilib.
  9. "«Infectious and Epidemic Disease in History»". Archived from the original on 2012-07-12. İstifadə tarixi: 2022-10-06.
  10. 1 2 Dobson, Andrew P., Carter E Robin. Infectious Diseases and Human Population History (PDF). . 46 (ingilis). 1996. doi:10.2307/1312814.
  11. «Smallpox» Arxivləşdirilib 2018-01-29 at the Wayback Machine. North Carolina Digital History.
  12. Multidrug-Resistant «Tuberculosis». Centers for Disease Control and Prevention. Arxivləşdirilib 2010-03-09 at the Wayback Machine
  13. "«Influenza of 1918 (Spanish Flu) and the US Navy»". 2006-02-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-07-20. (#parameter_ignored_suggest)

Xarici keçidlərRedaktə