QİÇS

qiçs

QİÇS (Qazanılmış İmmun Çatışmazlıq Sindromu;ing. Acquired Immune Deficiency Syndrome)[1] insanda HİV-infeksiyasının səbəb olduğu immunsisteminin zəifləməsi nəticəsində ortaya çıxan simptomların kombinasiyasını ifadə edir.[2] Xəstələrdə həyatı təhdid edən opportunistik infeksiyalarabədxassəli şişlərə səbəb olur. QİÇS 1 dekabr 1981-ci ildə müəyyən simptomlar toplusunun QİÇS olaraq müəyyənləşdirilməsindən sonra ABŞ Xəstəliklərin İdarə olunması və Müalicəsi Mərkəzləri (CDC) tərəfindən özlüyündə bir xəstəlik olaraq qəbul edildi. QİÇS cinsi yolla keçən xəstəliklərə aiddir. BMT-nin HIV/AIDS üzrə Birgə Proqramına görə 2019-cu ildə dünya miqyasında 37,9 milyon HİV-pozitiv insan yaşayırdı. 2019-cu ildə 1,7 milyon yeni yoluxma halı qeydə alındı və 0,77 milyon insan HİV/QİÇS səbəbindən öldü. Epidemiya başlayandan bəri 35 milyon insan HİV-dən dünyasını dəyişib.[3] HİV-ə yoluxanların nisbəti dünya miqyasında orta hesabla 15-49 yaşlı şəxslərin 0,8%-i civarındadır, bir sıra Afrika ölkələrində isə bu nisbət 25%-ə çatır.[4] Qoruyucu peyvənd mövcud deyil. Yeni dərman vasitələri ilə HİV-infeksiyasının effektiv müalicəsi sayəsində QİÇS orta Avropada daha az yayıldı.[5]

HIV/QİÇS
HIV-budding-Color.jpg
XBT-10 B24.
XBT-10-KM B20
XBT-9 042
OMIM 609423
DiseasesDB 5938
MedlinePlus 000594
eMedicine emerg/253 
MeSH D000163
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

KlassifikasiyaRedaktə

ICD-10-da təsnifatRedaktə

ÜST-nın dünya miqyasında tanınan tibbi diaqnoz təsnifatı sistemi ICD-10-da həm HİV-infesiyası, həm də HİV-infeksiyasının səbəb olduğu saysız xəstəlik kodlaşdırıla bilər. İkincili xəstəliyin dəqiq növü ÜST tərəfindən yenilənmiş ICD-10 versiyasında IV xanada kodlaşdırılıb, məsələn: B20.6 HİV-xəstəliyi nəticəsində yaranan Pnevmosist [Ağciyər iltihabı|pnevmoniya]]sı.

HİV-infeksiyasın təsnifatıRedaktə

CDC-nin tərifiRedaktə

ABŞ Xəstəliklərin İdarə olunması və Müalicəsi Mərkəzləri (CDC) yoluxma təriflərinə görə təsdiqlənmiş pozitiv HİV-testi HİV-infeksiyasının sübutu hesab olunur.[6] QİÇS daxil olmaqla ağırlıq dərəcəsinə görə HİV-infeksiyasının dəyərləndirilməsi 2008-ci ildə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirildi. Buna qədər klinik tapıntılar və laboratoyiya nəticələri ayrı təsnifləndirilirdi. Asimptomatik və ayrıca HİV-lə əlaqəli amma QİÇS-i müəyyən etməyən xəstəliklər də daxil edilmişdir.[7] 2008-ci ildən bəri yalnız QİÇS-i müəyyən edən xəstəliklər nəzərə alınır. CD4+ T-limfositlərin sayına və QİÇS-i müəyyən edən xəstəliklərin siyahısına görə təsnifat dəyişməmiş olaraq qalmışdır. Nəzərə alınmalıdır ki, yoluxmanın müəyyənləşdirilməsi ilk növbədə klinik diaqnoz üçün rəhbər olaraq yox, HİV və QİÇS-in epidemioloji nəzarəti üçün istifadə edilir. HİV-infeksiyasının və QİÇS-i müəyyən edən xəstəliyin (III mərhələ) isbatı QİÇS olaraq qəbul edilir. Və ya HİV-infeksiyasının sübutu və CD4-hüceyrə sayı < 200 hüceyrə QİÇS olaraq qəbul edilir. CDC tərəfindən QİÇS-i müəyyən edən xəstəlik/simptomlar müəyyənləşdirilmişdir:[8]

ÜST-nın tərifiRedaktə

ÜST-na görə təsdiqlənmiş pozitiv HİV-testi HİV-infeksiyasının sübutu olaraq hesab edilir.[9] Yetkin şəxslərdə və yeniyetmələrdə epidemioloji nəzarət üçün inkişaf etmiş HİV-infeksiyası HİV-infeksiyasının dəlili olaraq və III və ya IV mərhələdə bir xəsətlik olaraq təyin edilir. Yetkin şəxs və yeniyetmələrdə HİV-infeksiyasının dəlili və QİÇS-i müəyyən edən xəstəlik və ya HİV-infeksiyasının dəlili və CD-hüceyrə sayı < 200 hüceyrə QİÇS olaraq qəbul edilir. QİÇS-i müəyyən edən xəstəliklər/simptomlar CDC siyahısında olanlarla eynidir.

YoluxmaRedaktə

İnsan immunçatışmazlığı virusu — İİV bədən mayeləri vasitəsilə— qan, sperma, vaginal ifrazat, likvor və ana südü ilə ötürülür. Potensial giriş qapısı selikli qişada (konyunktiva, ağız, burun, vajinal və anal selikli qişa) yeni qanayan yaralar və xarici dərinin yetərincə buynuzlaşmamış asan zədələnən bölgələridir (penis başı, penis sünnət dərisinin iç tərəfi). Ən çox baş verən yoluxma yolları qorunmadan vajinal və ya anal cinsi əlaqə, intravenoz narkotik qəbulu zamanı çirklənmiş şprislərin istifadəsi, oral cinsi əlaqədir (sperma və ya menstrual qan selikli qişa ilə kontaktda olduqda). Zədələnməmiş ağız selikli qişası ilə oral seks zamanı preeyokulyat və ya vajinal ifrazatla kontakt əhəmiyyətsiz bir infeksiya riski daşıyır. Həmcinsləri ilə cinsi əlaqədə olan kişilər risk qrupuna daxildir. Cinsi əlaqə zamanı riskin dərəcəsi qan, sperma və vajinal ifrazatdakı virus yükündən asılıdır. Bu yoluxmadan sonrakı ilk həftələrdə anticisimlər yaranmazdan əvvəl özəlliklə yüksəkdir, daha sonra azalır və xəstəliyin sonrakı stadiyalarında yenidən artır. HİV tüpürcək, tər, gözyaşı mayesi, damcı infeksiyaları və ya həşərat sancması yolu ilə yoluxmur. Eyni şəkildə intakt dərinin virus saxlayan mayelərlə təması yoluxmaya səbəb olmur. Günlük sosial qarşılıqlı əlaqədə bədən təması, qab-qacaq və gigyenik vasitələrin birlikdə istifadəsi infeksiya riski yaratmır.[10][11] Tam QİÇS xəstiliyi olan xəstələr tipik opportunistik törədicilərlə yoluxma riski altındadır: herpes qrupundan viruslar, kandida, streptokokklar, pnevmokokklar. Tam QİÇS xəstiliyi olan xəstələrin partnyorları da həmçinin bu törədicilər və onların yoluxma yolları haqqında məlumatlanmalıdır.

Transplasentar yoluxmaRedaktə

HİV-infeksiyalı ana tərəfindən hamiləlik və ya doğuş zamanı uşağın yoluxma riski 10-30% olduğu təxmin edilir.[12] Ananın bilinən HİV-infeksiyasında antiretroviral dərmanların qəbulu (doğuşdan əvvəl ana, sonra uşaq), sezar kəsiyi ilə doğuş, uşağı əmizdirməkdən imtina uşağa yoluxma riskini 1%-in altına sala bilər.[10] İnfesiya riskini azaldan antiretroviral dərmanların istifadəsi şərtilə İEOÖ-də HİV-infeksiyasına rəğmən ananın əmizdirməsi tövsiyə edilir.[13] Bunun səbəbi əmizdirmənin pis gigiyenik şərtlər altında və ya çirkli su ilə hazırlanan hazır qidalarla müqayisədə önəmli üstünlüklərə malik olmasıdır. Ayrıca ana südü doğuşdan əvvəl və ya doğuş zamanı yoluxan HİV-infeksiyalı körpənin həyatda qalma şansını artırır. Buna görə ÜST HİV-pozitiv anaların 6 ay boyunca körpəni əmizdirməsini tövsiyə edir.

Qan transfuziyası zamanı yoluxmaRedaktə

Qan transfuziyası HİV-infeksiyası ilə yoluxma riski daşıyır. Qan ianəsinin rutin izlənməsi bunu kəskin azaldır, elə ki bugünlərdə qan məhsullarının transfuziyası ilə HİV-infeksiyasına yoluxma riski çox azdır. HİV-nin kəşfindən sonrakı ilk illərdə qan donorlarını yoxlamaq üçün etibarlı laboratoriya testləri olmadığından bulaşmış qan məhsullarıyla infeksiya təhlükəsi çox yüksək idi. Ayrıca yoluxmuş qan məhsullarının transfuziyası zamanı yoluxma təhlükəsi xüsusilə yüksəkdir. Özəlliklə davamlı laxtalanma faktoru konsentratları transfuziya edilməli olan hemofiliya xəstələri bundan əziyyət çəkirdi. Bu 80-cı illərin sonuna qədər Amerikada 15000 hemofiliya xəstəsinin təqribən 50%-nin HİV-lə yoluxmasına səbəb oldu.[14] Rutin yoxlanışlar tranzfuziya ilə yoluxma hallarını azaltdı. Bununla belə kiçik bir qalıq risk vardı, çünki virus infeksiyasından yalnız bir-neçə həftə sonra anticisimlər aşkar edilə bilər („diaqnostik boşluq“). 2004-cü il 1 maydan etibarən hər qan ianəsinin sadəcə anticisimlərlə deyil, ayrıca HİV-RNT-nin mövcudluğu üzərindən yoxlanması qanuni tələb edilir. Beləliklə yeni yoluxma halları da aşkar edilə bilir.

İynələr/kanulalar vasitəsilə yoluxmaRedaktə

Özəlliklə epidemiyanın ilk zamanlarında çoxlu venadaxili narkotik asılılığı olan şəxslər inyeksiya iynəsinin birgə istifadəsi zamanı yoluxurdu. Həmçinin həkim və tibbi personalın da yoluxmuş xəstələr üzərində əməliyyatlarda iynə batması yaralanmaları zamanı və ya punksiyalarda müəyyən yoluxma riski var. İynə batması zamanı yoluxma riski böyük ölçüdə mövcud şərtlərdən asılıdır. Yoluxma riski ortalama 0,3% qəbul edilir və aşağıdakı faktorlar ilə artır: çox dərin yaralanmalar, iynə üzərində gözlə görüləbilən qan izi, daşıyıcının yüksək virus yükü. Kanulanın ortaq istifadəsi zamanı risk 0,7%-dir və inyeksiyalar arasındakı zaman aralığında azalır, amma kanulada qalan qan günlərlə yoluxdurucu ola bilir. Baxmayaraq ki iynələrin qaynadılması mümkündür, satışda olan iynələr istifadə olunan sintetik materialın istiyə davamlı olmaması səbəbindən bunun üçün uyğun deyil. Kimyəvi dezinfeksiya riski əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər, amma yoluxmanı tamamilə istisna etmir.[15][16]

Xüsusi hal – steril olmayan, 1 dəfədən çox istifadə edilən kəsici alətlərin qadın sünnəti üçün istifadəsi

Qadın sünnəti üçün qeyri-steril və bir neçə dəfə istifadə olunan kəsici alətlərin istifadəsi zamanı HİV-infeksiyası daxil olmaqla bir çox bakterial və viral infeksiyalarla yoluxma mümkündür.[17] Cənubi Afrika bölgələrinin gənc əhalisi arasında rast gəlinən yüksək yoluxma sayı problemin ciddiliyinə işarə edir.[18]


Cinsi yolla yoluxmaRedaktə

Cinsi əlaqə zamanı HİV-lə yoluxma riski çox dəyişkəndir və bir çox faktordan asılıdır. Tək cinsi əlaqədən sonra yoluxma mümkün olduğu kimi, yoluxmuş partnyorla çoxillik qorunmadan cinsi kontakta rəğmən yoluxmama halları məlumdur. Eyni zamanda mövcud olan başqa cinsi yolla keçən xəstəliklərin yoluma riski 5-10 dəfə daha yüksəkdir. Qadında aybaşı zamanı cinsi əlaqə iki partnyor üçün yüksək youxma riski deməkdir. Sünnət olmuş kişilər aşağı yoluxma riskinə sahibdir. Antiretroviral terapiya ilə qanda və ifrazatlarda azalan virus yükü yoluxma riskini böyük ölçüdə azaldır.

  • Vaginal seks: qorunmasız vaginal cinsi əlaqə yüksək riski ehtiva edir (hər cinsi əlaqədə 0,05-1%)
  • Anal seks zamanı tez-tez selikli qişada kiçik çatlar yaranır. Bu səbəbdən risk vaginal sekslə müqayisədə dəfələrlə yüksəkdir.
  • Sperma qəbulu ilə oral seks: yoluxma riski çox aşağıdır, amma yoluxma mümkünsüz deyil.
  • Preeyokulyatla yolxma riski çox aşağıdır.[19]
  • Qadınlarda oral seks: aybaşı qanı ilə təmas baş tutmadığı müddətcə risk son dərəcə az olaraq təxmin edilir.
  • Selikli qişa, qan, sperma və ya vaginal ifrazatla kontakt olmayan başqa seksual təcrübələrdə yoluxma riski olduqca azdır.

Təmas sonrası profilaktikaRedaktə

Belə tədbirlərə cinsi əlaqədən sonra penisin yuyulması, iynə batması yaralarının dezinfeksiyaedici maddələrlə müalicəsi aiddir. Məruz qaldıqdan sonra 2 saat içində müalicəyə başlanması ən yaxşı qorunmanı təmin edir, amma intraveoz yoluxmadan sonra 24 saata qədər müdaxilə təsirli ola bilər.[12] Buna görə əsaslı yoluxma şübhəsində dərhal mümkün tədbirlər haqda məlumat verə və bunları başlada biləcək bir həkimə müraciət edilməlidir. Təmas sonrası profilaktika üçün dərmanlar HİV-pozitiv xəstənin antiretroviral müalicəsinə uyğun gəlir və adətən 4 həftə davam edir.

HİV-testRedaktə

HİV/QİÇS diaqnozu labarator müayinələrə əsasən qoyulur. Cinsi yolla yoluxan xəstəlik diaqnozu qoyulan hərkəsin test etdirməsi tövsiyə olunur. HİV daşıyıcıların 1/3-ü yalnız QİÇS ortaya çıxdıqdan sonra xəstəliyin iləri stadiyalarında yoluxduqlarını öyrənirlər.[20] HİV-testlərinin köməyi ilə infeksiya qan, plazma, tüpürcək və ya sidikdə müəyyənləşdirilə bilər. Testlər HİV-RNT-sini və ya antigenlərini və bədəndə HİV-ə qarşı yaradılan anticisimləri təsbit edir. HİV-testləri arasında axtarış testləri və təsdiqləmə testləri ayırd edilir.[21] Axtarış testlərinin məqsədi (ELİSA, CMIA, FPIA) mümkün qədər bütün yoluxmaların aşkar edilməsidir. ELİSA HİV-in aşkar edilməsi üçün istifadə edilən ən yayğın metoddur. 3-cü nəsil immun testlər yalnız HİV-ə qarşı anticisimləri təyin edə bilir. Orqanizmdə anticimslərin yaranması üçün gərəkli müddəti nəzərə alaraq bu testlər mümkün yoluxmadan 12 həftə sonra yoluxmanı təsbit edə bilir. Mümkün yoluxma ilə anticimslərin aşkar edilməsi arasındakı bu müddət “diaqnostik boşluq” adlanır. 4-cü nəsil immun testlər qanda HİV-nun kapsidində yerləşən p24 antigenini təyin edə bilir.[21] Anticisimlər əmələ gəlməzdən əvvəl qanda antigenlər mövcud olduğundan 4-cü nəsil immun testlər diaqnotik boşluğu qısaldır. Sözügedən testlər vasitəsilə bəzi yanlış pozitiv nəticələr əldə edilə bilər.Buna görə axtarış testləri yüksək həssaslığa ehtiyac duyur, lakin nisbətən aşağı spesifikliyə malikdir. Axtarış testində pozitiv dəyərləndirilən şəxsə yanlış pozitiv diaqnozu istisna etmək üçün təsdiqləyici test təyin edilir. Təsdiqləyici test HİV-ə məxsus anticisimləri təsbit edən Western blot metodu (Western-Blot-Bestätigungstest) istifadə edilərək həyata keçirilir.[22] Buna görə təsdiqləyici test axtarış testindən daha yüksək spesifikliyə malikdir. Xəstəyə yalnızca axtarış testi və təsdiqləyici test pozitivdirsə pozitiv nəticə bildirilir.[21] Əks transkriptaza PCR testi HİV-infeksiyası araşdırma metodları arasında ən dəqiq, eyni zamanda ən bahasıdır. PCR testi xüsusi viral nuklein turşusu ardıcıllığını yoxlayaraq birbaşa yoluxmanın aşkarlanmasını təmin edir. Hazırda yarım saat ərzində nəticəni göstərən ekspress-testlər var. Ekspress-testlər İEOÖ-də sürətli nəticə gərəkli olan hallarda, məsələn cərrahi prosedurlar zamanı iynə batması yaralanmalarında xəstənin HİV-infeksiyası vəziyyəti bilinmədikdə təmas sonrası profilaktikaya başlama qərarı üçün istifadə edilir. Profilaktikanın nəticəsi böyük ölçüdə təmas və profilaktikaya başlama arasındakı müddətdən asılıdır. Ekspress-test 15-20 dəqiqə içində nəticə verir, digər yandan yanlış pozitiv nəticə ehtimalı digər testlərdən yüksəkdir.

Xəstəliyin gedişatıRedaktə

Kəskin fazaRedaktə

Kəskin faza birincili HİV və ya kəskin retroviral sindrom adlandırılır. Yoluxmadan sonra 2-6 həftə ərzində qızdırma, gecə tərləmələri, şişmiş limfa düyünləri, ürək bulanma kimi qripəbənzər simptomlar üzə çıxa bilər. Kəskin HİV-infeksiyasında simptomların rastgəlmə tezliyi:[23]

Bəzi xəstələr yuxarıdakı simptomların fərqinə varmaya bilər və ya bu simptomlar mövcud olmaya bilər. Simptomlar qeyri-spesifikdir. Bu səbəbdən infeksiya üçün risk faktoru göstərən və yuxarıdakı simptomlara sahib şəxslərdə HİV araşdırılmalıdır. Yalnız kəskin faza simptomlarının vasitəsilə HİV-pozitiv diaqnozu qoyula bilməz, HİV-testləri vasitəsilə müəyyənləşdirilməlidir.[23]

Latent fazaRedaktə

İlk simptomları latent faza (asimptomatik HİV və ya xroniki HİV) izləyir. Bu fazada virus bədəndə çoxalır. Xəstə, əgər yoluxmanı bilirsə psixi əziyyət çəkir, fiziki simptomlar adətən üzə çıxmır. Müalicə edilmədikdə bu faza 3-20 il davam edə bilər, ortalama 9-11 il davam edir. Həm aylar ərzində QİÇS-ə inkişaf edən, həm də 80 yaşlarında yoluxmaya və antiretroviral terapiya qəbul etməməsinə baxmayaraq QİŞS-ə proqress göstərməyən xəstələr var.[24]

Xəstəlik fazasıRedaktə

QİÇS diaqnozu HİV-pozitiv xəstədə QİÇS-i müəyyənləşdirən xəstəliklər və ya bədxassəli şişlər təyin edildikdə qoyulur. Bu infeksiyalar oppotunistik infeksiyalar adlanır. Sağlam insan immunsistemi üçün adətən zərərsizdirlər. HİV-pozitiv şəxsin immunsistemi isə orqanizmi lazimi dərəcədə qoruya bilmir, beləliklə yuxarıda adı çəkilən infeksiyalar meydana gəlir. İmmunsisteminin zədələnməsi üçün ölçü olaraq HİV-infeksiyalı şəxsin qanındakı T-helper hüceyrələrin sayı əsas götürülür. Orqanizmdə virus yükü artdıqca T-helper hüceyrə sayı azalır. Spesifik müalicə edilmədiyi təqdirdə HİV-pozitiv şəxslərin təqribən yarısında proses QİÇS-ə proqress edir. QİÇS-in mövcudluğunu göstərən ən yayğın xəstəlik pnevmosist pnevmoniyasıdır, onu kaxeksiya və qida borusu kandidazı izləyir. QİÇS-li şəxslərdə Kapoşi sarkoması, limfoma, uşaqlıq ağzı xərçəngi kimi viral qaynaqlı xərçənglər inkişaf etmə riski yüksəkdir.

İstinadlarRedaktə

  1. „HIV“, bereitgestellt durch das Digitale Wörterbuch der deutschen Sprache, <https://www.dwds.de/wb/HIV>, abgerufen am 12. März 2021.
  2. J. L. Marx (1982). "New disease baffles medical community" (PDF). Science. 217 (4560): 618–621. PMID 7089584.
  3. "Fact Sheet – World Aids Day 2019" (PDF; 216 kB). unaids.org. 2019.
  4. Şablon:Literatur
  5. Şablon:Literatur
  6. "Revised Surveillance Case Definitions for HIV Infection Among Adults, Adolescents, and Children Aged <18 Months and for HIV Infection and AIDS Among Children Aged 18 Months to <13 Years". CDC. 2008-12-05.
  7. "1993 Revised Classification System for HIV Infection and Expanded Surveillance Case Definition for AIDS Among Adolescents and Adults". cdc.gov. 1993.
  8. "AIDS-Defining Conditions". CDC. 2008-12-05.
  9. "WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children" (PDF;1,12 MB). WHO. 2007.
  10. 1 2 "RKI Ratgeber für Ärzte: HIV/AIDS" (German). Robert Koch-Institut. 2011-03.
  11. "HIV Transmission". CDC. 2015-12-14.
  12. 1 2 A. Plettenberg; və b. (2000). "„HIV-PEP State of the art"". Bundesgesundheitsblatt – Gesundheitsforschung – Gesundheitsschutz. 43 (13): 18–25. doi:10.1007/s001030070006. (#explicit_et_al)
  13. "Studie in Afrika: Langes Stillen senkt Risiko für HIV-Übertragung" (German). Spiegel Online.
  14. Gina Kolata (1988-05-16). "Hemophilia and AIDS: Silent Suffering". The New York Times.
  15. "Tipps zum Reinigen des Spritzbestecks" (German). Aidshilfe NRW.
  16. "Syringe Disinfection for Injection Drug Users" (PDF) (German). CDC. 2004-07.
  17. "Female Genital Mutilation and HIV" (PDF; 177 kB). giz.de. 2011-01. Arxivləşdirilib 2018-03-24 at the Wayback Machine
  18. "Country Factsheet Lesotho 2016 – HIV and AIDS Estimates". unaids.org.
  19. "Der Lusttropfen" (PDF; 424 kB). HIVreport 2/2011 (German). 2011-04-28.
  20. Elizabeth Boskey: How HIV Is Diagnosed. In: about.com. 21. April 2020, abgerufen am 13. Mai 2020 (englisch).
  21. 1 2 3 Şablon:Literatur
  22. Kleinman; və b. (1998). "False-Positive HIV-1 Test Results in a Low-Risk Screening Setting of Voluntary Blood Donation". JAMA. 280 (12): 1080–1085. PMID 9757856. (#explicit_et_al)
  23. 1 2 F. M. Hecht; və b. (2002). "Use of laboratory tests and clinical symptoms for identification of primary HIV infection.". AIDS. 16 (8): 1119–1129. PMID 12004270. (#explicit_et_al)
  24. iht.com[ölü keçid]