Leyli və Məcnun

Leyli və Məcnun (ərəb. مجنون و ليلى‎, fars. لیلی و مجنون‎, özb. Layli va Majnun) — Yaxın Şərq xalqlarının folklorunda geniş yayılmış dastan-rəvayətdir. Tarixi hadisələrə əsaslanan rəvayət VII əsrdə müasir Səudiyyə Ərəbistanı ərazisində yaşamış Qeys ibn Muləvvəh adlı gəncin həyatı və Leyli adlı qıza olan nakam sevgisindən bəhs edir.

Leyli və Məcnun məktəbdə
Leyli və Məcnun məktəbdə
Leyli və Məcnunun ölümü
Leyli və Məcnunun ölümü

Leyli və Məcnunun faciəvi hekayəsi Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz xalqlarının mədəniyyətinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. 1186-cı ildə Nizami Gəncəvi həmin rəvayət əsasında ilk dəfə poema yazmışdır. Leyli və Məcnun mövzusu Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyovun eyni adlı operasında öz əksini tapmışdır. Azərbaycan poeziyasının klassiki Məhəmməd Füzuli də 1536-cı ildə Leyli və Məcnun mövzusunda Azərbaycan dilində poema yazmışdır.

2023-cü ildə XXI əsrin ədəbi hadisəsi olan Azərbaycan yazıçısı Vahid Məmmədlinin “Leyli və Məcnun” romanı çap olundu.[1][2][3] Bu dastanın motivləri əsasında yazılmış roman həm bu mövzüda nəsrlə yazılmış ilk əsər, həm də dünya fəlsəfəsufizm tarixində yeni "Eşq dini fəlsəfəsi"nin əsasını qoyan bir əsər kimi oxucuların diqqətini cəlb etmişdir.[4][5]

Leyli və Məcnun mövzusuna sufibəhai müəlliflərin əsərlərində də rast gəlinir.

Məzmun

redaktə

Bəni-Amir tayfasından olan gənc bədəvi-şair Qeys ibn Muləvvəh həmin sülalədən olan Leyli əl-Amiriyyə adlı qıza aşiq olur. Qeys Leyliyə sevgisini ifadə edən şeir və nəğmələr yazır. Qeys Leylinin atasından qızını ona ərə verməyi xahiş etdikdə, ata bunun qəbilə qaydalarına zidd olmasına əsaslanaraq,buna razı olmur və etiraz edir. Bundan sonra Leylini başqa bir adama ərə verilir.

Leylinin ərə verilməsini öyrənən Qeys qəbiləsini tərk edərək səhrada yaşamağa başlayır. Yaxınları onu evə qayıtmağa razı sala bilmədikdə, səhraya yemək aparmağa başlayırlar. Bəzən Məcnunu səhrada özü-özünə Leyli haqqında şeir oxuyan, bəzən də qum üstündə yazan görürlər.

Əri ilə İraqa köçən Leyli, qısa müddət sonra burda vəfat edir. Bi neçə il sonra (688-ci ildə) Məcnunu da naməlun qadın məzarı üstündə ölmüş vəziyyətdə tapırlar. Qəbir daşı üzərində Məcnun son üç beytini yazmış olur.

Rəvayətdə Qeysin səhrada yaşamağa başlamasından sonra başına gələn hadisələr də təsvir olunur. Qeys şerlərin böyük bir hissəsini hələ ağlını itirməmişdən əvvəl yazmışdı. Qeysin sevgidən ağlını itirən insanlar onu "Məcnun Leyli" (ərəb. مجنون ﻟﻴﻠﻲ‎ — "Leyli tərəfindən dəli edilmiş") və ya sadəcə "Məcnun" adlandırmağa başlayırlar.

Tədqiqi və təsiri

redaktə

İki gəncin nakam məhəbbəti haqqında dastanın süjet motivləri hələ qədim zamanlardan ərəb şifahi ədəbiyyatında mövcud olmuşdur. Həmin rəvayətlər toplu halda olmasa da, təzkirə müəllifləri tərəfindən yazıya köçürülmüşdür. Sovet alimi akademik İ.Y.Kraçkovski onları geniş təhlil və şərh etmişdir.[6] Prof. Y.E.Bertels bu süjetin şərq xalqları folklorundakı variant və motivlərinin bütövlükdə öyrənilmədiyini qeyd edir.[7] Professor Q. Cahani isə qeyd edir ki, Bertels "Hicazinin məşhur məlumatına əsaslanaraq rəvayətin ərəblərdən əvvəl başqa xalqlarda olması"nı nəzərdə tutmuşdur.[8] Akademik H. Araslı "Leyli və Məcnun" mövzusundan bəhs edən bir çox ərəb alimlərinin fikirlərini tədqiqata cəlb edərək, Leyli və Məcnun haqqında rəvayətlərin xalq poeziyasında yaranıb müxtəlif variantlarla intişar etdiyini göstərir.[9] H. Araslı Hicazi və Dunayevskinin "Leyli və Məcnun" süjetinin hələ e.ə. VI əsrdə Babilistanda geniş yayılması fikrinə ehtiyyatla yanaşaraq, bu kitabələrlə yaxından tanış olan alimlərin belə bir abidəyə təsadüf etmədiklərini göstərir. Alim, dastanın Əməvilər dövründə yarandığı fikrinə haqq qazandırır.[10]

Rəvayət ərəb folklorundan fars ədəbiyyatına keçmişdir. Leyli və Məcnun mövzusunda ilk müstəqil əsər yaradan şair Nizami Gəncəvi olmuşdur. Bu əsəri ilə fars dilli ədəbiyyata ciddi təsir etmiş Nizamidən sonra, bir çox şairlər rəvayəti öz baxışlarına uyğun müxtəlif variantlarda qələmə almışlar.

Nizaminin təsvirində Leyli və Məcnun məktəbdə bir-birini görərək aşiq olurlar. Lakin ailələri arasında olan düşmənçiliyə görə vüsala çata bilmirlər və Leyli başqa bir adama ərə verilir.

Ərəb ənənəsində Leyli və Məcnunun eşqi "bakirə" adlandırılır, yəni, sevgililər heç vaxt bir-biri ilə nigaha girməmiş və bir yatağı bölüşməmişlər. Bu motiv, "Qeys və Lübna", "Qutair və Azza", Mərvə və Məcnun əl-Faransi", "Əntər və Abla" kimi başqa rəvayətlərin də süjeti üçün əsas rol oynamışdır.

İncəsənətdə

redaktə

Bədii ədəbiyyatda

redaktə
 
Gəncədə "Leyli və Məcnun" heykəli
 
Nizami metrostansiyasının vestibülündə "Leyli və Məcnun" mozaik pannosu

Kinematoqrafiya

redaktə

Populyar mədəniyyətdə

redaktə

"Leyli və Məcnun" mövzuları Bakı metropoliteninin Nizami metrostansiyası (bax: Nizami metrostansiyasının mozaikaları)Daşkənd metropoliteninin Əlişir Nəvai metrostansiyasının interyer tərtibatında istifadə edilmişdir.

Sevgi əfsanəsi Erik Kleptonu Layla and Other Assorted Love Songs albomuna daxil olan "Layla" mahnısının yazılmasına ilhamlandırmışdır. Mahnı və albomun adı "Leyli" adından götürülmüşdür.

Həmçinin bax

redaktə

İstinadlar

redaktə
  1. ""Leyli və Məcnun" adlı yeni roman çapdan çıxıb". 2023-07-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-16.
  2. "Yazıçı Vahid Məmmədlinin yeni romanı çap olunub". 2023-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-16.
  3. "Vahid Məmmədlinin yeni romanı çap olundu". 2023-07-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-16.
  4. ""Leyli və Məcnun" - varlığı və dünyanı eşqlə tanımaq - Vahid Məmmədlinin yeni romanı haqqında - Elnarə Akimova". 2023-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-16.
  5. "Leyli və Məcnun haqqında ən doğru hekayə... - Cəlil Cavanşir Vahid Məmmədlinin yeni romanı haqqında yazır". 2023-07-15 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-07-16.
  6. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, I cild, Bakı, 1969, səh. 230–231
  7. Y. Bertels – Nizami və Füzuli, Moskva, 1962, səh.230–231
  8. Q. Cahani – Azərbacan ədəbiyyatında Nizami ənənələri, Bakı,Elm, 1979, səh. 21
  9. H. Araslı – Şərqdə "Leyli və Məcnun" əsərləri, Nizami (I kitab), Bakı, 1940, səh. 291
  10. H.Araslı, səh. 292

Ədəbiyyat

redaktə
  • Sasanian, Çingiz. Nizaminin "Leyli və Məcnun" poeması. Bakı: Elm. 1985. səh. 120.
  • Крачковский, И.Ю. Ранняя история повести о Меджнуне и Лейли в арабской литературе (Избр. соч., том II). Москва-Ленинград. 1956.
  • Araslı, Həmid. Şərqdə Leyli və Məcnun əsərləri (“Nizami” (I kitab)). Bakı: Azərnəşr. 1940. 222.

Xarici keçidlər

redaktə

   Ədəbiyyat portalı    Nizami Gəncəvi portalı