Leyli və Məcnun (opera)

Disambig.svg Bu məqalə Leyli və Məcnun operası haqqındadır. Digər mənalar üçün Leyli və Məcnun (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.

Leyli və Məcnun (azərb-ərəb: لیلی و مجنون) — Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən 1907-ci ildə[1] yazılmış ilk milli Azərbaycan operası. Opera, Məhəmməd Füzuli tərəfindən XIV əsrdə yazılmış Leyli və Məcnun faciəsinin motivləri əsasında yazılmışdır. Bu opera təkcə ilk Azərbaycan operası olmayıb, həm də bütün İslam dünyasında ilk operadır.[2]1[3][4]

Leyli və Məcnun
azərb-ərəb: لیلی و مجنون
Leyli və Məcnun operasının ADAOBT posteri.jpg"Leyli və Məcnun" operasının Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı səhnələşdirilməsi üçün hazırlanmış müasir afişası.
Bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəyov
Librettoçu Üzeyir bəy HacıbəyovCeyhun Hacıbəyov
Dirijor Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev
Dili azərbaycanca
Süjet Məhəmməd Füzulinin "Leyli və Məcnun" poeması
Janr Dram
Pərdə (5)4
Səhnə 6
Yaradılma tarixi 1907
İlk səhnələşdirmə 12 (25) yanvar 1908
Personajlar
Premyera 25 yanvar 1908
Tağıyev teatrı, Bakı
İfaçılar Hüseynqulu Sarabski (Məcnun)
Ə. Fərəcov (Leyli)
C. Dağıstani (İbn Səlam)
M. Kazımovski (Məсnunun anası)
Mirzə Muxtar (Məсnunun atası)
İ. Qasımov (Leylinin atası)
С. Vəzirov (Leylinin anası)
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

“Leyli və Məcnun” operası müasir musiqi inkişaf etdirmə vasitələri və xalq incəsənətinin milli-orijinal xüsusiyyətlərinin sintezinin əsasını qoymuşdur. Zəngin folklor materialı (əsasən muğamlar və lirik mahnılar) əsasında qurulmuş bu opera, əsrlər boyunca toplanmış musiqi ənənələrinin beynəlxalq qəbul edilmiş musiqi incəsənəti formaları ilə ümumiləşdirilməsinə ilk cəhddir.[5] Bu yolla da, not yazısı və solo vokal improvizasiyanı (muğam) birləşdirən muğam-opera janrı yaradılmışdır.[6]

Operanın ilk səhnələşdirilməsi 12 (25) yanvar 1908-ci ildə Bakı şəhərindəki Tağıyev Teatrında baş tutmuşdur. Yaxın Şərq, MərkəziCənubi Asiyada məşhur olan klassik sevgi əfsanəsi əsasında yaradılmış bu əsər Azərbaycan mədəniyyətinin mirvarilərindən biri hesab edilir.[7]

2008-ci ilin fevralında UNESCO Baş Konfransında ilk Azərbaycan operası olan “Leyli və Məcnun”un 100 illik yubileyinin UNESCO-nun xüsusi tarixlər siyahısına daxil edilməsi qərarı verilmişdir.[8][9]

SüjetRedaktə

Birinci pərdə.Redaktə

Birinci şəkil.Redaktə

Məktəb həyəti. Qeys onunla məktəbdə oxuyan Leylini sevir. Onlar dərsdən qalaraq görüşürlər. Qeys bir məslək kimi yüksək tutduğu məhəbbətini Leyliyə bəyan edir. Heç vaxt öz əhdindən dönməyəcəyini bildirir.

Məktəb yoldaşları onları bir yerdə görüb töhmətləndirirlər. Leylini Qeysdən ayırıb aparırlar. Ata və anası Qeysi pərişan görüb ona nəsihət edir, fikrindən daşındırmağa çalışır, söz verirlər ki, Leylini ona alsınlar.

İkinci şəkil.Redaktə

Leyli ilə Qeysin məhəbbəti dilə-ağıza düşür, dedi-qodulara səbəb olur. Qadınlar bu xəbəri Leylinin anasına yetirir. Anası Leylini danlayır və məktəbə getməyi ona qadağan edir.

Məcnunun atası elçiliyə gedir və rədd cavabı alır. Bu hadisə Məcnunu pərişan etsə də, o eşqin yolunda hər çür bəla və cəfaya dözəcəyini qət edir.

Başqa bir qəbilə başçısı - İbn-Salam elçiliyə gəlir və "hə" cavabı alır. Leyli fəryad qoparıb, taleyindən şikayətlənir.

İkinci Pərdə.Redaktə

Üçüncü şəkil.Redaktə

Leylini İbn Salamın evinə köçürürlər. Məcnun iztirab çəkir. O, evin ətrafında dolanır, İbn-Salam Leyliyə yaxınlaşanda Məcnunun töhmət dolu səsi və vəfasız Leyli haqqındakı sözləri onu dayandırır. Məcnun içəri girir. Qonaqlar məzəmmətlə onu ordan çıxarır. Ümidsizlik və iztirab onu uzaqğlaşamağa, baş götürüb səhralara qaçmağa məcbur edir.

Dördüncü şəkil.Redaktə

Vəhşi səhrada Məcnun özünü eşqin fəzalarında məskən tapmış kimi hiss edir. Leylinin xəyalı ilə yaşayır. Sevgilisinin surəti onun gözləri qarşısında canlanır. Məcnun öz atasını görməkdən xoşhal olsa da, evə qayıtmaq təklifini rədd edir. Nofəl adlı sərkərdə Məcnunun dərdini biləndən sonra Leylini qılınc gücünə də olsa Məcnuna almağı vəd edir. Leylinin atası məğlub olur və aman diləyərək Nofələ bildirir ki, Leyli İbn-Salama ərə verilmişdir. Nofəl vuruşu dayandırmağı əmr edir.

Beşinci şəkil.Redaktə

Hicran dərdi Leylini üzüb ölüm yatağına salmışdır. İbn-Salam Leylinin soyuq rəftarından və ona könül vermədiyindən şikayətlənir. Leyli isə ona bildirir ki, Məcnuna olan eşqi onun qəlbindən sönmədikcə, heç kəsi sevə bilməyəcəkdir. İbn-Salam xəstə Leylini tək buraxır. Məcnunun xəyalı Leylinin gözlərində canlanır, yanıqlı sözlərlə Leylinin vəfasız olduğunu söyləyir. Dərin iztirablar çəkib, bu qədər cismi və ruhi üzüntülər görən Leyli öz canını təslim edir.

Altıncı şəkil.Redaktə

Leylinin ölüm xəbərini eşidən Məcnun nalə edir, Zeydə yalvarır ki, onu yarın məzarına aparsın.

Leylinin qəbri üstündə o, acı fəryadla fələkdən şikayətlənir. Sonra öz sevgilisinə qovuşmaq üçün onun qəbrini qucaqlayıb ölür.

LibrettoRedaktə

PersonajlarRedaktə

Operanın tarixiRedaktə

Yazılma tarixiRedaktə

Sonrakı uğuruRedaktə

Musiqi xüsusiyyətləriRedaktə

Üzeyir Hacıbəyovun “Leyli və Məcnun” operası klassik opera musiqisiAzərbaycan muğamının sintezi nəticəsində yaradılmış ilk operadır. Opera musiqisinin yazılması zamanı bəstəkar Arazbarı, Heyratı, Segah, Mənsuriyyə, Çahargah, Şur, Simayi-Şəms, Sərənc, Rast, Şüştər, Xaric-segah muğamlarından istifadə etmişdir.[10] “Leyli və Məcnun” operasını muğam-operası adlandırırlar[7]; belə ki, operada ənənəvi opera formaları olan ariya, ariozo, reçitativ və vokal ansamlları (duet, trio və s.) muğam materialları ilə əvəzlənmişdir. İştirakçı personajların obrazları da muğamlar vasitəsiylə açılır. Onların köməkliyi ilə tədricən, liriko-epik planlı nəql yolu ilə həm də əsərin ümumi musiqili-dramatik inkişafı təmin edilir.[1]

Böyük və bitkin səhnələr də muğamlar vasitəsiylə qurulur. Muğamlar Hacıbəyov tərəfindən yazılı şəkildə qeyd edilməmişdir. Müğənni-xanəndələrin partiyaları tarzənin müşayəti ilə ifa olunur. Birinci pərdədə Leyli və Məcnunun qarşılıqlı sevgi hissindən qazandıqları xoşbəxtlik lirik “Segah” muğamı ilə açılır. Sonradan taleyin faciəvi üzünü görmüş qəhrəmanların partiyalarında kədərli xarakterə malik “Şur”, “Bayatı-Şiraz” və başqa muğamlardan istifadə olunur. Oğlunun taleyindən narahat olan Məcnunun atasınn birinci fəsildəki partiyasında gərgin xarakteri ilə seçilən “Çahargah” muğamından istifadə olunur. Ordu başçısı Nofəlin xarakterini vermək üçün Hacıbəyov qətiyyətli, marşvari xarakterə malik “Heyratı” zərbi-muğamına (döyüş səhnəsinin birinci hissəsi, Leylinin atasının partiyasının bir hissəsi) müraciət edir.[11] Belə hesab edilir ki, muğamları opera hərəkətlərinə tabe edən Hacıbəyov, onların yeni ifadə imkanlarını açmışdır.[1]

Hacıbəyovun müəllif musiqisi operada muğam musiqisi ilə ifadə olunan partiyaları birləşdirmək üçün istifadə edilir. Ayrı-ayrı hallarda isə müəllif musiqisi həm də vokal fraqmentlərdə (birinci səhnədən Məcnunun valideynləri ilə triosu) fraqmentlərdə səslənir. Operadakı müəllif musiqisi rəng, təsnif və xalq mahnıları ruhunda yazılmışdır. Müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən xor hissələri də operanın musiqi dramaturgiyasında mühüm rol oynayır. Xorlar, əsas qəhrəmanların psixoloji vəziyyətinin açılmasında, məişət xarakteristikasında, səhnə hadisələrinə qeydlərdə və hadisələri ümumiləşdirmək üçün istifadə olunur. Xorların ümumi fakturası əsasən birsəslidir (bəzi hallarda melodiya tersiya və ya sekstaya dubl edilir).

İlkin variantda operanın orkestr müşahidəsi sadəliyi ilə diqqət çəkirdi. Orkestr partiyaları əsasən simli alətlərin ifasına əsaslanmışdı. Məsələn, muğam səhnələrində ifaçılar yalnız tarın müşayəti ilə çıxış edirdilər. Bununla yanaşı operada uvertüra, “Ərəb rəqsi” (Leyli və İbn Salamın toy səhnəsinə xor), antrakt musiqisi (operanın son səhnəsinə) kimi bitkin orkestr səhnələri də vardır.[1] Üzeyir Hacıbəyov operada Azərbaycan xalq mahnılarının (birinci pərdədə Leyli və Məcnunun dostlarının xorunda “Evləri var xana xana” xalq mahnısından, , “Məcnun səhrada” səhnəsindəki qızların xorunda isə “Bu gələn yara bənzər” xalq mahnıları) klassik melodiyalarından da istifadə etmişdir.[1][12]

“Leyli və Məcnun” operasının musiqisi, Üzeyir Hacıbəyovun yeni milli bəstəkarlıq üslubu və milli lad intonasiya sistemi ilə minor-major sistemi arasında qarşılıqlı daxilolma prosesi ətrafında axtarışlarında novator ənənələr üçün mənbəyə çevrilmişdir. Muğam ifaçılığının əsasında olan və “Arazbarı” zərbi-muğamından alınmış imitasiya polifoniyası elementlərini istifadə edən Hacıbəyov operanın son səhnəsinə antrakt musiqisi kimi nəzərdə tutulmuş monumental “Arazbarı” simfonik musiqisini yaratmışdır.

Bu antrakt tez-tez müstəqil əsər kimi də ifa edilir. Qeyd edilir ki, Azərbaycan simfonik musiqisinin ilk nümunəsi kimi, “Arazbarı” sonradan simfonik muğam janrının yaradılması üçün təməl rolunu oynamışdır.[1]

Sonradan dəfələrlə bu operaya qayıdan bəstəkar, onun musiqi məzmununu təkmilləşdirmiş, bununla yanaşı onun özünəməxsus musiqi aromatı, stili və janrını qoruyub saxlamışdır. 1930-cu illərdə Üzeyir Hacıbəyov zamanın tələblərinə uyğun olaraq operanın yeni redaksiyasını hazırlayaraq, muğam hissələrini ənənəvi opera formaları ilə əvəz etmək haqqında düşünür. Həmin illərdə o, “Məcnunun ariyası”nı yazır və onu operada əsas qəhrəmanın partiyasına əlavə edir.[13] Bundan sonra Hacıbəyov Məcnunun atası “Əbül-Qeysin ariyası”nı yazır. Lakin, sonradan bəstəkar qərara gəlir ki, milli musiqi incəsənətinin ilk nümunəsi kimi “Leyli və Məcnun” operası muğam operası kimi qalmalıdır. “Əbül-Qeysin ariyası” operanın səhnələşdirmələrində istifadə olunmasa da, ayrıca əsər kimi dəfələrlə müxtəlif sənətkarlar tərəfindən ifa edilmiş və lentə alınmışdır. Bu ariya, uzun illər ərzində Bülbülün konsert repertuarına daxil olmuşdur.[10]

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, ilk dəfə məhz “Leyli və Məcnun” operasında Üzeyir Hacıbəyov şərq və qərb musiqi mədəniyyətlərini birləşdirə bilmiş və bu iki musiqi sisteminin birləşdirilməsi məsələsini həll etmişdir.[10]

TənqidiRedaktə

EkranlaşdırılmasıRedaktə

QeydlərRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 3 4 5 6 "Опера «Лейли и Меджнун»" (rus). Электронная энциклопедия Узеира Гаджибекова.
  2. "100th anniversary of the first opera in the East: «Leyli and Majnun» (1908)" (PDF) (ingilis). Celebration of anniversaries with which UNESCO is associated in 2008-2009. 2012-10-24 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-11-22. (#parameter_ignored_suggest); (#invisible_char)
  3. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Mattew adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  4. van der Leeuw, Charles (2000). _A Quest for Identity. Palgrave Macmillan. səh. 102. ISBN 9780312219031.
  5. Абасова Э., Касимов К. (1968). "Узеир Гаджибеков — музыкант-публицист // Искусство Азербайджана". Б:. XII (Издательство Академии наук Азербайджанской ССР): 17.
  6. "Leyli və Məcnun". Большая советская энциклопедия[в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978. (#invisible_char)
  7. 1 2 Toumani, Meline (February 27, 2009). "For the Love of Layla". The New York Times. (#accessdate_missing_url)
  8. "100th anniversary of the first opera in the East: «Leyli and Majnun» (1908)" (PDF) (ingilis). Celebration of anniversaries with which UNESCO is associated in 2008-2009. 2012-10-24 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2017-11-22. (#parameter_ignored_suggest); (#invisible_char)
  9. Всемирное наследие Содружества Независимых Государств. Москва: World Heritage of the Commonwealth of Independent States. 2013. səh. Новая Элита. (#accessdate_missing_url)
  10. 1 2 3 Лейли и Меджнун. Клавир. Предисловие // Узеир Гаджибеков. Сочинения / Под ред. Н. Аливердибекова (Т. 2.). Баку: Ишыг. 1984.
  11. Абасова, Эльмира (1975). Узеир Гаджибеков / Под ред. Л. В. Карагичевой. Баку: Азербайджанское государственное издательство. səh. 28. (#accessdate_missing_url)
  12. Абасова, Эльмира (1975). Узеир Гаджибеков / Под ред. Л. В. Карагичевой. Баку: Азербайджанское государственное издательство. səh. 29. (#accessdate_missing_url)
  13. Абасова, Эльмира (1975). Узеир Гаджибеков / Под ред. Л. В. Карагичевой. Баку: Азербайджанское государственное издательство. səh. 29. (#accessdate_missing_url)

ƏdəbiyyatRedaktə