Əsas menyunu aç

Mayya — indiki Meksikanın cənubu və Mərkəzi Amerikanın şimal ərazilərində mövcud olmuş sivilizasiya. Bu böyük mədəniyyətin sərhədləri içərisində hazırda Qvatemala, Beliz, SalvadorHonduras dövlətləri yerləşir. Tarixdə əlifbası, incəsənəti, arxitekturası, riyaziyyatı və astronomik sistemi ilə tanınır. Təqribən e.ə. 2000-ci ildən 250-ci ilə qədər mövcud olub. Şəhərləri təqribən 250-ci ildən 900-cü illərə qədər inkişafın yüksək səviyyəsinə çatıb. XVI əsrdə ispan kolonistlərinin gəlişinə qədər fəaliyyət göstərib.

Tarixi dövlət
Mayya dövləti
Mayamap.png
e.ə.2000- ci il — b.e. 250- ci il

Böyük şəhərlər
Dil(lər) Mayya dili
İdarəetmə forması erkən monarxiya
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Palenke muzeyinin barelyefi
heykəl
mayya maskası

Mayya xalqları daş binalar tikirdilər, onların bir hissəsi indiyə qədər istifadə edilməkdədir. Onlar tərəfindən tərtib edilmiş təqvimdən Mərkəzi Amerikadakı digər xalqalr da istifadə edirdilər. Heroqlif sistemli əlifbaları olubdur. Səmərəli əkinçilik sistemləri, astronomiyaya dair dərin bilikləri var idi.

Palanqa şəhərində mayya sivilizasiyanın qalıqları

Qədim mayyaların kötücələri tək indiki mayya xalqları yox, həmçinin Meksika, Qvatemala, Honduras əhаlisinin əsaslı bir hissəsidir. Mayyaların bir sıra yaşayış məskənləri UNESCOnun ümumdünya irsi siyahısına salınıb. Mayya mədəniyyətinin XX əsrin 80-ci illərinə qədər 1000 yaşayış məskəni tapılıbdır.

Mündəricat

Mayya mədəniyyətinə aid şəhərlərRedaktə

Мaya şahlıqlarıRedaktə

Tarixə aşağıdakı şahlıqlar məlumdur: Baakul şahlığı, Mutul şahlığı, Kanul şahlığı.

Mayya xalqı bugünRedaktə

Hal-hazırda Yukatan yarımadasında, Belizdə, Qvatemalada və Hondurasda 6,1 mln. çox mayya yaşayır. Mayyaların hazırki dinləri katolik dini ilə ənənəvi mayya dini ilə sintez şəklində qurulmuşdur. Yukatanda yaşayan mayya xalqlarının bölgəyə görə fərqli geyim tərzi var.

Din və QurbanverməRedaktə

Mərkəzi Amerika hindularındakı kimi, mayya xalqında da qan çox böyük önəm kəsb edirdi. Bizim günlərə kimi çatmış bir çox keramik əşyalarda qanburaxma mistik rituallarını görmək olar. Dodaqlarını, dilini, penisini, qollarını deşməklə onlar yığılan qanı ritual qablara doldururdular. Mayya inanclarına görə, qan insan enerjisinin mənbəyi və insanın ruhunu simvolu sayılırdı. Mayya dini politeistikdir. Yəni mayya panteonunda olan allahlar, yaşama müddəti orta insan yaşam müddəti ilə eynidir. Bunun üçün insan qurban verilməsi, mayyalar üçün bir cür ilahların yaşama müddətinin uzadılması ilə əlaqələnə bilər. İnsanın allahlara qurban verilməsi fərqli formada həyata keçirilirdi - suda boğma, vulkanik daşdan hazırlanmış iti bıçaqlarla sinədə kəsik edərək "döyünən ürəyin" çıxarılması, senot adlanan böyük kəhrizlərə atma və s.

YazıRedaktə

Arxeoloqlar tərəfindən aşkar edilmiş ən gədim monument stella, indiki Meksikanın Oaxako ştatındadır. Onun yaşı b.e. 700 ilinə təsadüf edir. Yukatan yarımadasının ispan konkistador tərəfindən sonra mayya heroqliflərinin öyrənilməsinə başlanılır. Bunlardan ən birinciləri katolik monaxları idilər. Onlar bu yazıları öyrənməklə mayya xalqını xrıstian dininə çevirmək arzusunda idilər. Mayya yazısı ilə ilk elmi kitab yazan isə Dieqo de Landa idi. O yanlışça hesab edirdi ki, mayya yazısı latın əlifbasına çox bənzəyir, və hər simvol bir hərfin mənasındadır. İlk olaraq mayya heroqliflərinin açılmasında tanınmış Yuri Valentinoviç Knorozov oldu.

 
Palenke muzeyində yerləşən heroqliflər

Palenke

SüqutuRedaktə

Mayya mədəniyyətinin süqutu haqqında bir sıra fikirlər mövcuddur:

  • I fikir:Epidemiya - İddia edilir ki, mayya mədəniyyəti epidemiya nəticəsində süqut etmişdir.[Mənbə göstər]
  • II fikir:Qlobal istiləşmə - 2017- ci ildə tarixçilər belə bir fikir irəli sürdülər ki, 250- ci ildə qlobal istiləşmə baş vermiş və insanlar aqressivləşdiyindən daxili çəkişmələr baş vermiş və dövlət dağılmışdır.[Mənbə göstər]

MənbəRedaktə