Sabir Rzayev

Sabir Əkbər oğlu Rzayev (17 aprel 1924, İrəvan20 dekabr 1978, İrəvan) — ssenarist, dramaturq, sənətşünas, teatr və kino tənqidçisi. Ermənistan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1975).[1][2]

Sabir Rzayev
Sabir Ələkbər oğlu Rzayev
Sabir Rzayev.jpg
Doğum tarixi
Doğum yeri İrəvan, Ermənistan SSR
Vəfat tarixi (54 yaşında)
Vəfat yeri İrəvan, Ermənistan SSR
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı
Milliyyəti Azərbaycanlı
Fəaliyyəti film tənqidçisi[d], ssenarist, yazıçı
Mükafatları Ermənistan SSR əməkdar incəsənət xadimi
Saytı www.iravan.info

HəyatıRedaktə

Sabir Əkbər oğlu Rzayev 17 aprel 1924-cü ildə İrəvan şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. İrəvandakı Puşkin adına yeddiillik məktəbi bitirmişdir. Atası Əkbər Rzayev həmin vaxt Moskvada "İnostrannaya literatura" ("Xarici ədəbiyyat") jurnalının redaksiyasında "Türk ədəbiyyatı" şöbəsinin müdiri işləyirdi. Sabir orta məktəbi Moskvada bitirmiş, 1942-ci ildə könüllü olaraq müharibəyə getmişdir. İkinci Dünya müharibəsi qurtardıqdan sonra İrəvana qayıtmış və "Kommunist" qəzetində işləmişdir. 1948-ci ildən teatr tamaşaları və filmlər haqqında tənqidi məqalələri mətbuatda dərc olunmağa başlamışdır. Sabir Rzayev 1951-ci ildə İrəvan Teatr İnstitutunu bitirmişdir. O, 1954-cü ildə Leninqradda (Sankt-Peterburq) Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunun aspiranturasını fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra "Armenfilm" kinostudiyasında ssenari şöbəsinə rəhbərlik etmiş, Ermənistan Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor işləmişdir. 1965-ci ildən ömrünün sonunadək Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının İncəsənət İnstitutunun direktor müavini və Ermənistan Kinematoqrafçılar İttifaqının idarə heyətinin katibi vəzifəsində işləmişdir. Onun səyi nəticəsində İncəsənət İnstitutunda Kino şöbəsi yaradılmış, bir sıra monoqrafiyalar yazılmışdı.

Sabir Rzayevin ömrünü teatra, incəsənətə bağlamasında onun valideynlərinin müstəsna xidmətləri olmuşdu. Onun atası Əkbər Rzayev hələ İrəvan gimnaziyasında oxuyarkən "Könülsüz nikah" adlı komediyanı yazmış və həmin əsər İrəvan teatr həvəskarları tərəfindən tamaşaya qoyulmuşdu. Daha sonralar Əkbər Rzayev Ermənistan komsomolunun Mərkəzi Komitəsində və Ermənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində məsul vəzifələrdə işlədiyi vaxtlarda İrəvan teatrını yaşatmaq üçün tamaşalarda rollar ifa etmişdir. Anası Firəngiz Rzayeva İrəvanda səhnəyə çıxan ilk ziyalı azərbaycanlı qadınlardan olmuşdur.

Sabir Rzayev 1975-ci ildə "Ermənistan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" adına layiq görülmüşdür. Müasir erməni sənətşünasları Sabir Rzayevi erməni kinoşünaslığının banisi adlandırırlar. O, bir sıra filmlərin ssenari müəllifi olmuşdur. Sabir Rzayevin qələmindən çıxan "Erməni bədii kinematoqrafiyası" (1963), "Raçya Nersesyan" (1968), "Vardan Əcəmyan" (1978) monoqrafiyaları sənətşünasların stolüstü kitablarına çevrilmişdir. Erməni dilini mükəmməl bilən Sabir Rzayev əsərlərini əksəriyyətini rus dilində yazmışdır.

Onun müəllifi olduğu İrəvan Azərbaycan Dram Teatrı haqqında ilk tədqiqat əsəri 1963-cü ildə Bakıda rus dilində "Ermənistanda Azərbaycan teatrı" adı altında çap olunmuşdur. İrəvandakı Azərbaycan teatrının banisi Yunis Nuri haqqında Sabir Rzayevlə aktyorun oğlu Əkbər Yerevanlının birgə yazdıqları 165 səhifəlik illüstrasiyalı "Yunis Nuri" kitabı 1982-ci ildə Ermənistan Teatr Cəmiyyəti tərəfindən İrəvanda azərbaycanca çap olunmuşdur.

Sabir Rzayev yaradıclılğının çiçəkləndiyi bir vaxtda həyatla vidalaşmışdır. O, 20 dekabr 1978-ci ildə İrəvanda keçirilən konfrans zamanı məruzə edərkən infarkt keçirmiş və məruzəsini tamamlaya bilməyərək gözlərini əbədi yummuşdur. Sabir Rzayev böyük izdihamla İrəvan şəhər qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

ƏsərləriRedaktə

Ümumiyyətlə, Sabir Rizayevin müəllifliyi və tərtibçiliyi ilə 28 kitabı çap olunmuşdur. Onlardan 14-ü rusca, 13-ü ermənicə, 1-i isə azərbaycanca çap olunmuşdur. Sabir Rzayevin yazdığı əsərlər bu gün də öz aktuallığını saxlamasının göstəricisidir ki, onun rus dilində yazdığı məqalələrinin bir qismi toplanaraq 2009-cu ildə İrəvanda "Избранные работы о театре и кино" ("Teatr və kino haqqında seçilmiş işləri") adı ilə 280 səhifə həcmində nəfis şəkildə çap edilmişdir.

Ermənicə:

  • Մաքսիմ Գորկու դրամատուրգիան հայ բեմում (Maksim Qorkinin dramaturgiyası erməni səhnəsində). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı. 1956;
  • Արշակ Բուրջալյան. Հոդվածներ, նամակներ, ժամանակակիցները նրա մասին // Аршак Бурджалян. Статьи, письма, современники о нем (Arşak Burcalyan. Məqalələr, məktublar, müasirləri onun haqqında). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı, Ermənistan Teatr Cəmiyyəti. 1959 (həmmüəllif);
  • Հայկական կինոարվեստը. Հոդվածների ժողովածու: II // Армянское киноискусство (Ermənistan kino sənəti. Məqalələr toplusu: II). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı. 1960 (həmmüəllif);
  • Թատրոնը ժողովրդին (Xalq üçün teatr). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti. 1960 (həmmüəllif);
  • Սովետահայ թատրոնի տարեգրություն. Գիրք առաջին (1917-1940) // Летопись армянского советского театра (Erməni sovet teatrının salnaməsi. Birinci kitab (1917-1940)). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı. 1961 (həmmüəllif);
  • Վավիկ Վարդանյան (Vavik Vardanyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1969 (həmmüəllif);
  • Հրաչյա Ղափլանյան (Raçya Qaplanyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1969 (həmmüəllif);
  • Վարդան Աճեմյան (Vardan Əcəmyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1972;
  • Սոկրատ Աքմաքչյան (Sokrat Akmakçyan). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1973;
  • Բեմական խոսքի պոետիկան (Səhnə nitqinin poetikası). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı. 1973 (həmmüəllif);
  • Պատեր անդունդի եզրին. Դրամատիկական երկեր (Uçurumun kənarında divarlar. Dramatik əsərlər). Yerevan: Hayastan, 1974 (həmmüəllif);
  • Անդրկովկասի ժողովուրդների արվեստների փոխհարստացումը: Թատրոն. կինո // Взаимообогащение искусств народов Закавказья: Театр, кино (Zaqafqaziya xalqlarının incəsənətinin qarşılıqlı zənginləşməsi: Teatr, kino). Yerevan: Ermənistan SSR EA Nəşriyyatı. 1976;
  • Թատրոն (Teatr). Yerevan: Hayastan, 1976;
  • Թատերայնություն (Teatrallıq). Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1978.

Rusca:

  • Со Станиславским. Ереван, 1963;
  • Армянская художественная кинематография. Ереван, 1963;
  • Страницы дружбы. Баку: Азернешр, 1964;
  • Режиссура в армянском театре. Ереван, 1968;
  • Рачья Нерсесян. Ереван, 1968;
  • Взаимосвязи искусств народов Закавказья. Ереван: Изд-во Ерев. ун-та, 1972;
  • Вардан Аджемян. Ереван, 1978;
  • Избранные работы о театре и кино. Ереван: ACNALIS, 2009.

Azərbaycanca:

  • Yunis Nuri, Yerevan: Ermənistan Teatr Cəmiyyəti, 1980 (həmmüəllif).

MəqalələrRedaktə

  • Ризаев С.А. Из истории постановок «На дне» М. Горького на армянской советской сцене. — Известия АН АрмССР, обществ. науки, 1955, №7, с. 3-21;
  • Ризаев С.А. Армянский театр и кино. — В сб.: Армянское киноискусство. Е., 1958, с.92-141. [на арм. яз.];
  • Ризаев С.А. Аршак Бурджалян. — Известия АН АрмССР, обществ. науки, 1959, №5, с. 49-54. [на арм. яз.];
  • Ризаев С.А. О режиссерском обогащении литературного сценария. — В кн.: Армянское киноискусство. Сб. статей [Т.] 2. Е., 1960, с. 83-99 [на арм. яз.];
  • Ризаев С.А. Первое армянское кинолибретто. — В кн.: Армянское киноискусство. Сб. статей [Т.] 2. Е., 1960, с. 206 [на арм. яз.];
  • Ризаев С.А. Армянское режиссерское искусство 1920-х годов. — Известия АН АрмССР, обществ. науки, 1961, №10, с.47-62;
  • Rzayev, Sabir. Erməni-Azərbaycan teatr əlaqələri tarixindən. "Sovetakan qraqanutyun" jurn., 1960, №4, səh. 135-145 [erm. d.].

İstinadlarRedaktə

  1. Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası, Bakı, «Gənclik», 1995. səh.440. ISBN 5-8020-0852-0
  2. Тигран МИРЗОЯН. ОСНОВАТЕЛЬ АРМЯНСКОГО КИНОВЕДЕНИЯ (rus). Общественно-политическая газета «Голос Армении» // № 142. October 15, 2009. May 2, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: March 11, 2017. Азербайджанец по национальности, Сабир Ризаев родился и вырос в Ереване.