Azərbaycan dili

Azərbaycan Respublikasının və Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikasının rəsmi dövlət dili

Azərbaycan dili[1][2] (Cənubi Azərbaycanda: Türk dili[3][4])— Azərbaycan RespublikasınınRusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikasının[5] rəsmi dövlət dilidir. Altay dilləri ailəsinin türk dilləri şöbəsinin Oğuz sinfinin Qərb qrupuna daxildir.

Azərbaycan dili
Orijinal adı Azərbaycan dili
Ölkələr
Regionlar Qərbi Azərbaycan ostanı, Şərqi Azərbaycan ostanı, Ərdəbil ostanı, Zəncan ostanı, Qəzvin ostanı, Həmədan ostanı, Qum ostanı, Mərkəzi ostanı, Gilan ostanı, Kürdüstan ostanı, Mazandaran ostanı, Tehran, Kərəc, Məşhəd, Marneuli, Bolnisi, Dmanisi, Qaratəpə, Saqareco, Mtsxeta, Barmaqsız, Laqodexi, Qori, Rəzəvi Xorasan ostanı, Telavi, Tbilisi, Rustavi, Dərbənd rayonu, Tabasaran rayonu, Rutul rayonu, Qızılyar rayonu, Qars vilayəti, İğdır vilayəti, Ərdəhan vilayəti
Danışanların ümumi sayı
  • 32.000.000 nəf.
Təsnifatı
Nostratik dillər
Altay dilləri
Türk dilləri
Ortaq türk dili
Oğuz dilləri
Qərbi Oğuz dilləri[d]
Azərbaycan dili
Yazı Latın əlifbası, Kiril əlifbası, Ərəb əlifbası
Dil kodları
QOST 7.75–97 азе 025
ISO 639-1 az
ISO 639-2 aze
ISO 639-3 aze
Dilin strukturlarının dünya atlası aze
Ethnologue aze
ABS ASCL 4302
IETF az
Glottolog azer1255
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Cənubi Qafqazda Azərbaycan dilində danışan bölgələrin xəritəsi

Azərbaycan dilindən Azərbaycan, İran, İraq, Gürcüstan, Rusiya, Türkiyə, Ukrayna, Suriya, Əfqanıstan ərazisində istifadə olunur.

Azərbaycan Respublikası ərazisində bu dilin cüzi fərqlənən 4 dialekti vardır:

  1. Şərq dialekti — Quba, Şamaxı, Bakı, MuğanLənkəran dialektləri
  2. Qərb dialektiQarabağ və Qarabağətrafı rayonların dialektləri
  3. Şimal dialekti — ŞəkiZaqatala-Qax dialektləri
  4. Cənub dialekti — Naxçıvan, Ordubad, İrəvan dialektləri[6]

Azərbaycan dili geneoloji bölgüyə əsasən türk dillərinə mənsubdur. Başqa dil qruplarında olduğu kimi, bu qrupa daxil edilən dillər də bir-birinə leksik, morfoloji və sintaktik cəhətdən çox yaxındır. Dialektlər bir-birindən fonetik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirlər.

Ümumi məlumatRedaktə

Azərbaycan Respublikasının dövlət dili, onun əhalisinin əsas ünsiyyət vasitəsidir.

Azərbaycan dili Ural-Altay dilləri ailəsinin türk dili qrupunun oğuz yarımqrupuna daxildir və ən yaxın qohumları olan türk, türkmən və qaqauz dilləri ilə birlikdə türk dilləri arealının cənub-qərb qolunu təşkil edir.[7] Dillərin yaranması ağacın qol-budağa ayrılmasına bənzəyir. Məsələn, qədim ulu türk dili bu dillərə ayrılır: oğuz dili, qıpçaq dili, qarluq dili və s. Sonra isə bu dillər də öz növbəsində ayrı-ayrı dillərə ayrılır.

Oğuz dilindən türkmən dili, qaqauz dili, Azərbaycan dili və Türkiyə türkcəsi yaranır. Qıpçaq dilindən qazax qırğız, tatar, başqırd, qumuq və s. dillər yaranır. Qarluq dilindən özbək, uyğur, salur və s. dillər yaranır.

Dil şaxələrinə dil qrupları da deyilir. Azərbaycan dili, Türkiyə türkcəsi, türkmən dili, qaqauz dili oğuz qrupunu təşkil edir. Ayrılma zamanı eyni budaqdan olan dillərin lüğət tərkibi, fonetikqrammatik quruluşları bir-birinə yaxın olur. Bunun üçün də eyni dil qrupuna mənsub insanlar bir-birilərini daha yaxşı anlayır.

Bugünkü Azərbaycan dilinin fonetik sistemi, lügət fondu və qrammatik quruluşu artıq birinci minillikdə təşəkkül tapmışdı. Bu isə Azərbaycan xalqının varlığından, mövcud olmasından xəbər verir.

Ənənəvi-morfoloji və ya tipoloji təsnifat baxımından Azərbaycan dili iltisaqi (aqlütinativ) dillər qrupuna daxildir. İnsirafi (flektiv) dillərdən fərqli olaraq Azərbaycan dilində bütün söz kökləri özümlü leksik və qrammatik mənası olan müstəqil sözlərdir, qrammatik mənalar və qrammatik əlaqələr isə həmişə söz kökündən və əsasından sonra gələn təkmənalı (monosemantik) şəkilçilər vasitəsilə ifadə edilir.[7] bölgüdə sözlərin morfoloji quruluşu əsas götürülür.

Buna görə də dünya dilləri bir neçə qrupa bölünür. Bəzi dillər vardır ki, onlarda, ümumiyyətlə, şəkilçi olmur, sözün kökü dəyişmir. Belə dillərə kök dillər (amorf dillər) deyilir. Vyetnam və Çin dilləri amorf dillər qrupuna aiddir. Bəzi dillər də vardır ki, onlarda sözün kökü həm içəridən dəyişir, həm də şəkilçi sözün müxtəlif yerlərində, yəni əvvəlində,axırında işlənir. Sözün müxtəlif yerlərində işlənməsinə görə şəkilçinin bir neçə növü metdana çıxır: prefiks (ön şəkilçi), infiks (ortada gələn şəkilçi), suffiks (son şəkilçi). Şəkilçi sözün müxtəlif yerlərində yerlərində gəldiyi üçün söz dəyişir, fleksiyaya uğrayır. Ərəb dilindəki sözlərin çoxu fleksiyaya uğrayır. Məsələn, nəzər – nazir- mənzərə; nəsr -nasir – mənsur; hökm- hakim-məhkəmə-məhkum- mühakimə və s. Bu sözlər fleksiyaya uğramışdır, yəni daxildən dəyişilmişdir. Belə dillərə flektiv dillər deyilir.

Bütün türk dillərində, eləcə də Azərbaycan dilində sözün kökü həmişə dəyişməz olaraq qalır. Sözün kökü həmişə müstəqil mənalı olur. Dilmizdəki şəkilçilər – istər sözdüzəldici olsun, istər sözdəyişdirici söz kökündən sonra gəlir. Belə dillər isə iltisaqi (aqlütinativ) dillər adlanır. "Aqlütinasiya" yapışma deməkdir, buradan da göründüyü kimi, yəni şəkilçi sözə yapışır.

Təbiidir ki, iltisaqilik prinsipinə uyğun gələn, onun tələblərini yerinə yetirən türk mənşəli sözlərdir. Dilimizdə alınma sözlərin də çoxluq təşkil etməsi danılmazdır. Sözlər dilimizə ya ərəb və fars dillərindən, ya da rus və avropa dillərindən keçmişdir. Həmin sözlər alınma olduqları üçün bəzən iltisaqilik prinsipindən kənara çıxır. Məsələn, sözün əvvəlinə şəkilçi artırılır: ərəb- fars mənşəli sözlər – naməlum, laməkan, baməzə; Rus -Avropa mənşəli sözlər – anormal.

Bəzi sözlər vardır ki, şəkilçini ayırdıqda kök məna vermir. Məsələn, Rus-Avropa mənşəli sözlərdə-bioloji, frazeologiya sözlərində – loji, logiya şəkilçidir, bunları kökdən ayırdıqda kök məna vermir. Ərəb -fars mənşəli sözlərdə mənəvi, lüğəvi sözlərində – vi şəkilçidir, ancaq mənə və lüğə sözləri dilmizdə yoxdur.

Lakin öz dilimizə məxsus olan nadinc və nakişi sözlərindəki – na ön şəkilçisi türk mənşəli olan dinc və kişi sözlərindəki- na ön şəkilçisi türk mənşəli olan dinc və kişi sözlərinə artırılmışdır.

Və yaxud da dilimizdə olan alçaq, alçal sözlərində –q-l, kiçik, kiçil sözlərindəki -k,-l şəkilçidir. Lakin bunları kökdən ayırsaq, kök məna verməyəcək, müstəqil kök olmayacaq. Ona görə də belə sözlər sadə sözlər hesab olunur, bunlarda hələ morfoloji sabitlik yaranmayıb.

Azərbaycan dili böyük inkişaf yolu keçmiş qədim dillərdən biridir. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarının dili ədəbi dilin şifahi növü kimi qəbul edilərsə, hazırda xalqa ünsiyyət vasitəsi kimi xidmət edən dilin yaşı 1300 ildən çoxdur. Azərbaycan yazılı ədəbi dilinin tarixi isə hələlik əldə olan materiallara görə 13 əsrdən başlayır.

Azərbaycan ədəbi dilinin 800 ilə yaxın inkişaf tarixi iki böyük dövrə — əski və yeni dövrlərə bölünür. Əski dövr 13–17 əsrləri, yeni dövr isə 17-ci əsrdən sonrakı mərhələni əhatə edir.

Coğrafi yayınlanmaRedaktə

Azərbaycan dili eləcə də İran İslam Respublikasında yaşayan 30 milyon azərbaycanlının və İraqda Kərkük vilayətində yaşayan 200 minə yaxın türkmanların da ana dilidir. Azərbaycan dili həmçinin də ABŞ-da və Qərbi Avropa ölkələrində (daha çox Almaniya, Danimarka, Hollandiya, Norveç, Fransa) böyük sayda yaşayan azərbaycanlıların danışdığı dildir. Türkiyədə də azərbaycanlılar çoxdur. Onlar 1920 ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan və İkinci dünya müharibəsindən sonra gedənlər və onların nəsilləridir. 20-ci əsrin 90-cı illərindən başlayaraq Rusiyaya gedən və indi orada qalıb yaşayan azərbaycanlılar daha çoxdur.

Beləliklə, təqribi sayımlamalara görə, dünyada hazırda Azərbaycan dilində danışan 50 milyondan çox adam yaşayır.

TarixRedaktə

Eyni zamanda yazı dili də olan Azərbaycan dili yazı dili ənənəsinə sahib olma baxımından Türk dili ilə paraleldir. Türkmən dili və qaqauz dilinin nisbətən daha gec yazı dili kimi formalaşmasına baxmayaraq Azərbaycan dili köklü bir yazı dili ənənəsinə malikdir.[8]

Azərbaycan dilinin yaranmasıRedaktə

Azərbaycan dilinin və xalqının təşəkkülü III–VII əsrlərdə baş vermiş, VII–VIII əsrlərdə başa çatmışdır. Bu zaman Azərbaycanda gedən dini mübarizə artıq sona yetmişdir.[9] XI əsrdə Azərbaycan dili Qafqazda və qonşu ölkələrdə geniş inkişaf tapır. Azərbaycan dili türk dillərinin oğuz qrupuna daxildir. Yerli əhalinin əsas dili olan Azərbaycan dili XI əsrin ortalarında oğuz tayfaları dilinin güclü təsiri altında tam şəkildə formalaşmışdır. XII əsrdə ədəbi Azərbaycan dili təşəkkül tapdı. Şairlər farsərəb dilləri ilə yanaşı bu dildə də əsərlər yazırdılar.[10] N.Cəfərov "Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi tarixi" əsərində "XI-XII əsrlərdən başlayaraq Azərbaycanda meydana çıxan möhtəşəm türk dövlətlərində rəsmi dil kimi ərəb, fars dilləri ilə yanaşı Azərbaycan dilindən də istifadə olunduğunu" göstərir.[11]

Səfəvilər dövlətində Azərbaycan dili sarayda[12] və orduda hakim dil olmaqla imperiyanın fars dili[13] ilə birlikdə ilk rəsmi dövlət, saray və məhkəmə dili idi[14][15]. Rus alimi V.V.Bartold 1912-ci ildə yazırdı: "…xanədanın təşəkkül etdiyi yerdə Azərbaycan əhalisi türkcə danışırdı və nəticədə türkcə Səfəvilər dövlətində saray və ordu dili olaraq qaldı."[16]

Azərbaycan dilinin iki dövrü haqqındaRedaktə

Azərbaycan ədəbi dili öz 800 ilə yaxın inkişafı müddətində iki böyük dövrü əhatə edir. Əski dövr adlandırılan birinci dövr XIII (13-cü) əsrdən XVIII (18-ci) əsrə qədər olan dövrü, yeni adlandırıla bilən ikinci dövr isə XVIII (18-ci) əsrdən yaşadığımız günlərə qədər olan bir dövrü əhatə edir.

Əski Azərbaycan dilində söz birləşmələrinin quruluşu daha çox ərəb və fars dillərinin sintaktik modelində olmuşdur: fəsli-gül (gül fəsli), tərki-təriqi-eşq (eşq təriqinin (yolunun) tərki), daxili-əhli-kamal (kamal əhlinə daxil)… Yəni təyin edən söz təyin olunan sözdən sonra işlənmişdir. İkinci dövr Azərbaycan dilində tamamilə əksinədir: təyin edən söz təyin olunan sözdən mütləq və həmişə əvvəl işlənir.

 
Oğuz dilləri

Digər sintaktik fərq kimi, birinci dövrdə budaq cümlənin baş cümlənin içərisində yerləşdiyi tabeli mürəkkəb cümlələr daha çox işləndiyi halda (kimi kim, bivəfa dünyada gördüm, bivəfa gördüm), yeni dövrdə bu tipdən olanların əvəzinə daha çox feli sifət tərkiblərinin işləndiyini görürük.[17]

Hər iki dövrün ədəbi dili öz növbəsində müxtəlif mərhələləri əhatə edir. Birinci dövr Azərbaycan dili öz inkişafında iki mərhələdən keçmişdir:

  1. ədəbi dilin təşəkkül mərhələsi XIII–XIV (13–14-cü) əsrlər
  2. klassik şeir dili mərhələsi XV–XVII (15–17-ci) əsrlər

İkinci dövr Azərbaycan dili isə üç mərhələni əhatə edir:

  1. ədəbi dilin xəlqiləşməsi mərhələsi XVIII (18-ci) əsr,
  2. milli dilin yaranması və inkişafı mərhələsi XIX–XX (19–20-ci) əsrin əvvəli,
  3. müasir mərhələ XX (20-ci) əsrin 1-ci rübündən sonra).

Əski dövrRedaktə

Azərbaycan ədəbi dilinin işlənildiyi areal öz miqyası ilə fərqlənir. Cəlairlər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər kimi Azərbaycan dövlətlərinin saray və ordu dili olan bu dil bütün Ön Asiyada ədəbi dil rolunu oynamışdır. Həmin dövrün ədəbi dili yeni dövr Azərbaycan dilindən öz ekstralinqvistik (dilxarici) və linqvistik (dildaxili) xüsusiyyətləri ilə də seçilir.

Əski dövr Azərbaycan dilinin leksik tərkibi ərəb və fars sözlərinin çoxluğu ilə fərqlənir. O dövrün dil üslubları, xüsusən aparıcı janr olan poeziya ədəbi dilə külli miqdarda alınma sözlərin gəlməsinə səbəb olmuşdu. İkinci dövrdə isə realist şeir məktəbinin, realizm ədəbi metodunun yaranması və formalaşması alınma sözləri ədəbi dildən sıxışdırıb çıxardı.

Digər tərəfdən, əski Azərbaycan ədəbi dilinin Osmanlı dili ilə müştərək olan bir sıra sözləri (şimdi, şöylə, şu, kəndi və s.) yeni dövrdə artıq işləkliyini tamamilə itirmişdi. Bu, türk ədəbi dilləri sahəsində ayrılma (diferensiasiya) hadisəsinin tam başa çatmasının nəticəsi idi.

Dövrlər arasındakı fərqlər fonetik səviyyədə də güclüdür. Belə ki, yeni dövr Azərbaycan ədəbi dili eyni zamanda fonem tərkibinin sabitləşməsi ilə də səciyyələnir. Birinci dövrə xas olan o//a sait, h//q//x samit müvaziliyi artıq birincilərin (o və h) qələbəsi ilə nəticələnir.

Oxşar vəziyyət qrammatika sahəsində də özünü göstərir. İsmin birinci dövrə məxsus təsirlik hal şəkilçilərinin -yi,-yı, -yu,-yü//-ni,-nı,-nu,-nü müvaziliyi ikinci dövrdə artıq aradan çıxır. Felin -isər qəti gələcək zaman şəkilçisi öz vəzifəsini tamamilə -acaq//-əcək şəkilçisinə verir.

Əski dövr Azərbaycan dilində söz birləşmələrinin quruluşu daha çox ərəb və fars dillərinin sintaktik modelinə uyğun olmuşdur: fəsli-gül (gül fəsli), tərki-təriqi-eşq [eşq təriqinin (yolunun) tərki], daxili-əhli-kamal (kamal əhlinə daxil)… Yəni təyin edən söz təyin olunan sözdən sonra işlənmişdir. İkinci dövr Azərbaycan dilində tamamilə əksinədir: təyin edən söz təyin olunan sözdən mütləq və həmişə əvvəl işlənir.

Digər sintaktik fərq kimi, birinci dövrdə, əsasən, budaq cümlənin baş cümlənin içərisində yerləşdiyi tabeli mürəkkəb cümlələr işləndiyi halda (kimi kim, bivəfa dünyada gördüm, bivəfa gördüm), yeni dövrdə daha çox feli sifət tərkiblərinin işləndiyini görmək olar.

Hər iki dövrün ədəbi dili öz növbəsində müxtəlif mərhələləri əhatə edir. Əski dövr Azərbaycan dili öz inkişafında iki mərhələdən keçmişdir: 1) ədəbi dilin təşəkkül mərhələsi (13–14 əsrlər); 2) klassik şeir dili mərhələsi (15–17 əsrlər).

Yeni dövrRedaktə

 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin İstiqlal Bəyannaməsi (əski əlifba ilə)

Azərbaycan dili böyük inkişaf yoluna özünün ikinci inkişaf mərhələsində (milli ədəbi dilin təşəkkülü və inkişafı mərhələsində) çıxmışdır. Bu dildə şeirlə yanaşı, nəsr və dram əsərləri yazılmağa, qəzet və jurnallar nəşr olunmağa başlamış, bəzi rəsmi sənədlər tərtib edilmiş, elmi araşdırmalar aparılmışdır. O dövrdə Azərbaycana gələn əcnəbilər, o cümlədən ruslar və almanlar da ona maraq göstərmiş, bəziləri bu dili öyrənməyə çalışmışlar (rus şairləri M.Y. Lermontov, A.A.Bestujev-Marlinski, alman şərqşünası F.Bodenştedt). Orta əsrlərdə əski Azərbaycan dilinə aid sərf-nəhv (qrammatika) kitabları və lüğətlər olsa da, elmi əsərlər və dərsliklər 19 əsrdən etibarən yazılmağa başlamışdır. Mirzə Kazım bəyin rusca yazdığı "Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası" (1839) əsəri məşhurdur. M.Vəzirovun, L.Budaqovun, Q.Makarovun, N.Nərimanovun, M.D.Məmmədovun, S.M.Qənizadənin Azərbaycan dilinə aid dərslikləri də rus dilində yazılmışdır. L.Budaqovun ikicildlik lüğəti də ("Sravnitelğnıy slovarğ tureüko-tatarskix əzıkov", 1869–1871) var. M.Əfşarın Azərbaycan dilinə aid "Fənni-sərfi-türki" ("Türk dilinin qrammatikası", 1869) adlı dəyərli əsəri isə azərbaycancadır.

20-ci əsrdə Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında üç meyil özünü göstərir:

Ədəbi dili xalq dili ilə eyniləşdirmək meyli. Bu, özünün bariz əksini "Molla Nəsrəddin" jurnalının yazılarında, C.Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev kimi yazıçıların əsərlərində tapmışdır; Daha çox Osmanlı (türk) və əski Azərbaycan dilinin ənənəsinə söykənən ədəbi dil yaratmaq meyli. Bu, "Füyuzat" və "Həyat" kimi bir çox jurnal və qəzetlərin, Ə.Hüseynzadə kimi maarifpərvər yazıçıların dilində özünü göstərir. Bu dil o vaxtkı türk ədəbi dilindən, demək olar ki, seçilmirdi; Hamı tərəfindən anlaşılan, ədəbi dil normalarına əsaslanan ədəbi dil yaratmaq meyli. Heç bir dialekt təsirini qəbul etməyən bu dili A.Şaiq, C.Cabbarlı, S.Hüseyn, A.Səhhət kimi şair və yazıçılar yaradırdılar. Ədəbi dil sahəsindəki bu vəziyyət əsrin əvvəllərindən 30-cu illərədək davam etdi. Yeni dövr Azərbaycan ədəbi dilinin müasir mərhələsində mühüm hadisələrdən biri Azərbaycan ədəbi dilinin dövlət dili statusu alması oldu.

Azərbaycan dilinin bu dövrü üç mərhələni əhatə edir:

  1. ədəbi dilin xəlqiləşməsi mərhələsi (18-ci əsr);
  2. milli dilin yaranması və inkişafı mərhələsi (19–20 əsrin 1-ci rübü);
  3. müasir mərhələ (20-ci əsrin 1-ci rübündən sonra).

Müstəqil dövlətin mühüm atributlarından biri olan dövlət dili məsələsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–20) hökumətinin diqqət mərkəzində olmuşdur. 1918-ci il 27 iyun tarixli qərarı ilə Cümhuriyyət hökuməti o zaman türk dili adlanan Azərbaycan dilini dövlət dili elan etdi. Hökumət qeyri millətlərdən olan Azərbaycan vətəndaşlarının dövlət dilini öyrənmələri üçün tədbirlər görür, bu məqsədlə kurslar təşkil edirdi. Bu qərara əsasən, ölkədə məhkəmə, inzibati idarəçilik və digər vəzifələrin başında duranlar dövlət dilini lazımi səviyyədə öyrənənədək, hökumət müəssisələrində rus dilinin də işlənməsinə yol verilirdi.

Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan (1920) sonra da dil siyasəti mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Şimali Azərbaycanın 1991 ilə kimi SSRİ-nin tərkibində olmasına baxmayaraq, Azərbaycan dilinin orta məktəblərdə tədrisinin əsryarımlıq, universitet və institutlarda tədrisinin isə 88 illik tarixi var.

Azərbaycan dili, onun tarixi, dialektləri geniş surətdə tədqiq edilmiş, bu sahədə Azərbaycan dilində yüzlərlə əsər çap edilmişdir. Qədim yunan ədəbiyyatı və fəlsəfəsindən tutmuş bu günədək mövcud olan bədii və elmi əsərlərin Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi ilə yaaşı, riyaziyyat, fizika, kimya, təbabət və s.-yə aid dərsliklər də başqa dillərdən Azərbaycan dilinə çevrilmişdir. Hazırda Azərbaycan dilində orijinal dərsliklərin nəşri başa çatmışdır.

Azərbaycan dili dövlət dili kimi Azərbaycan SSR Konstitusiyasında (1978) təsbit olunmuşdur.

Müstəqil Azərbaycan Respublikasının ümumxalq referendumunda qəbul edilmiş (1995) yeni Konstitusiyasında dövlət dilinin məhz Azərbaycan dili kimi yer alması Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.

Türkmənşəli Azərbaycan dilinin rəsmi adıRedaktə

 
Azərbaycanda türk dilinin dövlət dili elan olunması haqqında qərar, 1918.
 
Ə. Dəmirçizadənin ibtidai siniflər üçün Azərbaycan dili dərsliyi. Azərnəşr, Bakı 1936.

Azərbaycan dili uzun müddət "türki", "türk dili", "Azərbaycan türkcəsi", rus dilində yazılmış əsərlərdə isə "tatar dili", "Qafqaz tatarlarının dili" adlandırılmışdır.[18] Azərbaycan dili, tarixi sənədlərdə və yazılı ədəbiyyatda aşağıdakı formalarda qeyd olunmuşdu:

  • 20-ci əsirdən öncəki yazılı ədəbiyyatı nəzərə alsaq, Xaqani Şirvani[19], İmadəddin Nəsimi[20], Məhəmməd Füzuli[21], Aşıq Qurbani[22], Mirzə Şəfi Vazeh[23], Abbasqulu ağa Bakıxanov[24], Mirzə Ələkbər Sabir[25], Mirzə Fətəli Axundov və digər klassik Azərbaycan şairləri, əsərlərində yazdığı dilləri türki adlandırırdılar. 20-ci əsrin birinci hissəsində yaşayan Mirzə Cəlil Məmmədquluzadə[26], Abdulla Şaiq, Əhməd Cavad, Hüseyn CavidAlmas İldırım kimi millətçi şairlər də türk dili terminini işlədirdilər.
  • 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaranandan az sonra Azərbaycanda kargüzarlığın türk dilində aparılması ilə bağlı qərar qəbul etdi.[27]
  • 1921-ci ildə Nəriman Nərimanov, Dadaş Bünyadzadə ilə birgə Azərbaycan SSR-də dövlət dilinin türk dili olması ilə bağlı dekret imzalandı. 1921-ci ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ilk Konstitusiyası qəbul olundu və oraya dövlət dili haqqında maddə salınmadı.
  • 1924-cü ildə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Azərbaycan SSR-də dövlət dilinin türk dili olması ilə bağlı qərarı qəbul olundu.
  • 1936-cı ildə Azərbaycanın yeni Konstitusiya layihəsi hazırlanarkən orada Azərbaycanın dövlət dili türk dili kimi qeyd edildi.
  • 1937-ci ildə vəziyyət kökündən dəyişdi. Bu ildə qəbul olunmuş konstitusiyada dövlət dili anlayışı yenə də yer almasa da, artıq təsvirlərdə və məhkəmə dilinə aid maddədə türk dili ifadəsi Azərbaycan dili ifadəsi ilə əvəz edildi. Tarixi mənbələrin çoxu, bu qərarların birbaşa Stalin tərəfindən alındığını iddia edir[28]. Bununla yanaşı:
    1. Latın əlifbasının kiril əlifbası ilə əvəzolunması proyekti başlayır;
    2. Azərbaycan dilinin qrammatikasına və yazma qaydalarına, onu Türkiyə türkcəsindən uzaqlaşdıracaq dəyişikliklər tətbiq olunur (örnək üçün: qibi, sınıf, hafta kimi sözlər artıq kimi, sinif, həftə formasında; baqmaq, qorqmalıyız, gəlməginiz kimi sözlər artıq baxmaq, qorxmalıyıq, gəlməyiniz formasında; Cumhuriyyət, tiyatro, firqə kimi sözlər Respublika, teatr, partiya formasında yazılmağa başlayır)[29].
  • 1945-ci ildə Təbrizdə qurulan Azərbaycan Milli Hökuməti dövlət dilinin türk dili olduğunu elan etdi[30].
  • 1956-cı ildə Azərbaycanın 1937-ci ildə qəbul olunmuş Konstitusiyasına aşağıdakı məzmunda maddə əlavə edildi: "Azərbaycanın dövlət dili Azərbaycan dilidir…"[31] Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan SSRİ-n üç yeganə respublikası idi ki, Konstitusiyalarında titul dilləri rəsmi dil kimi qeyd olurdu[32].
  • 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının müstəqillik əldə etdikdən sonra, prezident Əbülfəz Elçibəy Azərbaycan dilinin yenidən türk dili adlandırılması haqqında bəyannamə imzaladı.
  • 1995-ci ildə referendumla qəbul olunmuş Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21-ci maddəsində dilimizin adı Azərbaycan dili kimi qeyd olundu[33].

Beləliklə, dövlət dilinə həsr edilmiş bütün iclaslarda demokratik şərait yaradıldığından müxtəlif fikirlər özünü göstərdi:

  • Azərbaycan dilidir;
  • Türk dilidir;
  • Azərbaycan türkcəsidir;

Prezident Heydər Əliyevin çıxışından[34]:

 
Y. Kərimovun ibtidai siniflər üçün 1992-1995 arasında işlənilən Azərbaycan dili dərsliyi. Maarif, Bakı 1993.

Gəlin türkdilli xalqlara baxaq. Bəli, biz türkdilli xalqlardan biriyik və türk mənşəli xalqıq. Kökümüz birdir. Özbək dili var, qazax dili var, qırğız dili var, tatar dili var, başqırd dili var, türkmən dili var, kumık dili var. Demək, bu türkdilli xalqların da hər birinin dilinin öz adı var. Türkdilli xalqlarda tatar dili də var, o biri qrup dillər var, onların da hər biri bu qrupa daxildir, amma hər birinin öz adı var… Axı nə təhər Azərbaycan türkcəsi? Millətimiz nədir? Azərbaycan türkü. Nə təhər bu millətin iki adı olsun? Bəs niyə özbək özünə demir ki, Özbəkistan türkü, tatar niyə demir ki, Tatarıstan türküyəm. … taleyimiz belə gətirib ki, məsələn bizə tatar deyiblər. Amma biz tatar deyilik axı. Neçə illər bizə tatar deyiblər. Elə Həsən bəy Zərdabi də özünə tatar deyibdir, o birisilər də özlərinə tatar deyiblәr Bu Bakıda, Azərbaycanda bir belə azərbaycanlı ziyalı olduğu halda məktəblər açılmışdı — "russko-tatarskaya şkola"… Mən bununla sadəcə demək istəyirəm ki, bizim taleyimiz belə olubdur. Rusiyada bizə tatar deyiblər. Rusiyanın burada qubernatorları bizə tatar deyiblər. Ondan sonra 1918-ci ildən 1936-cı ilə qədər türk deyilib. 60 ildir biz "Azərbaycan dili", "azərbaycanlı" deyirik. İndi bəs nə edək? Bunlara cavab olmalıdır ki, bir qərar qəbul edək.

Məsələnin ciddiliyini nəzərə alan dövlət rəhbəri mütəxəssislərin iştirakı ilə geniş müzakirələr keçirdi və həmin müzakirələr mövcud problemlərin həlli üçün kifayət qədər məhsuldar oldu. Həmin müzakirələr göstərdi ki, yalnız milli ictimai təfəkkür deyil, bilavasitə mütəxəssislər də ana dilinin qeyd-şərtsiz "türk dili" adlandırılmasının əleyhinədirlər. Buna səbəb isə:

  • iki müstəqil türk mənşəli dilin hər ikisinin eyni bir adla adlandırılması özünü doğrultmur və təcrübədə onları ayrı-ayrı adlarla (Azərbaycan türkcəsi — Türkiyə türkcəsi) adlandırmaq lazım gəlir;
  • Azərbaycan ərazisində yaşayan qeyri-türk mənşəli müxtəlif xalqlar, etnoslar (talışlar, tatlar, kürdlər, ləzgilər və s.) "Azərbaycan dili"nin "türk dili" adlandırılmasından hər hansı halda narahat olurlar, bir sıra qüvvələr isə bundan istifadə edərək "xırda millətçilik" hisslərini qızışdırırlar;
  • "Azərbaycan dili" adı artıq neçə on illərdir ki, uğurla işlənir, kifayət qədər böyük işlənmə təcrübəsinə malikdir.[35]

Qeyd edək ki, Şimali Azərbaycanda qəbul edilən bu qərar, Cənubi Azərbaycanda heç bir təsir tapmadı. Azərbaycan dili, Cənubi Azərbaycanda bu günə qədər əhali tərəfindən türk dili adlandırılır.[36]

Yazı sistemləriRedaktə

Azərbaycan dili, fərqli bölgələrə yayılması və oradakı mədəniyyətlərlə toqquşması səbəbi ilə tarix boyunca fərqli əlifbaları işlədərək qələmə alınmışdı.

Orxun əlifbasıRedaktə

 
Beş manatın arxa üzündə Orxun hərfləri ilə yazılmış mətin.

Türk yazı tarixi qədim Türk əlifbası (ya da Orxun əlifbası) ilə başlamışdı. Bu əlifba, ahəng qanununa uyğun, soldan sağa oxunulan bir yazı sistemi idi. Qədim Türk əlifbasında yazılmış sözlər, son min il ərzində öz ortoqrafik formasını dəyişdi[37]:

  • müasir Azərbaycan dilində [h] və ya [x] ilə başlayan sözlər, qədim Türk yazılarında [q] ilə ifadə edilmişdi (örnək üçün: Xaqan - Qağan, hangi - qanqı və s.);
  • qədim Türk yazma sistemində öz yerini tapan sağır nun samiti müasir Azərbaycan dilində öz yerini tapmasa da, bu günün Qərbi Azərbaycan ləhcələrində aktiv müşahidə edilir;
  • abidələrdə, Azərbaycan dilinin qədim dövrləri və müasir şivələrimizdə eynilə işlənən şəkilçi, Yiyəlik hal şəkilçisidir;
  • müasir Azərbaycan dilinin saitlər sistemi Orxun sistemi ilə eynidir;
  • abidələrdə damaq və dodaq ahənglərinin, eləcə də samitlərinin ahənginə rast gəlinir ki, bu da Azərbaycan dilində möhkəmliyi və zənginliyi ilə seçilir;
  • Orxon abidələrini müasir Azərbaycan dili ilə müqaisə edən Prof. Şükürlü, mətində bulunan 170-dən artıq söz köklərinin müasir Azərbaycan dilində tamamilə identik yazıldığını təsdiqləyir.

Ərəb əlifbasıRedaktə

 
Azərbaycan türkcəsi — Ərəb əlifbası ilə yazılmış şeir kitabı (Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri 1819–1891)

Səlcuq türkləri 10-cu əsrdən başlayaraq islamı qəbul etdikdən sonra, ərəb qrafikalı əlifbanı əsas tutmuş və bu əlifba ilə çoxlu dəyərli əsərlər yaratmışlar. Bu ənənə, Anadoluda Osmanlılar və Azərbaycanda Səfəvilər tərəfindən davam edilmişdi.

Ərəb əlifbasında türk dillərinin saitlərini əks etdirən xüsusi işarələrin olmaması, bir neçə səsin bir işarə ilə yazılması həmin əlifbanın türk dillərinin əlifbası kimi işlədilməsində zaman-zaman müəyyən çətinliklər meydana çıxarmışdır. Azərbaycan dili üçün də bu çətinliklər mövcud olmuşdur. Ərəb əlifbasının istifadəsindən irəli gələn nöqsanlardan bir neçəsi aşağıda göstərilmiş:[38]

  • Azərbaycan dilində olan bir sıra fonemlərə uyğun gələn səslərin ərəb dilində yalnız tələffüzə görə fərqlənməsi nəzərə alınaraq onların əlifbada bir neçə işarə ilə ifadə olunması (örnək üçün: v, s, y, z, t, h);
  • ərəb əlifbasında işlədilən hərflərin sözdə işlənmə yerindən asılı olaraq bir qisminin dörd, digər qisminin 2 işlənmə şəklinin olması;
  • ərəb əlifbasındakı 28 hərfdən 16 hərf müstəqil işarəyə malik idi. Qalan 12 hərf diakritik işarələrlə bir-birindən fərqləndirilirdi;
  • ərəb əlifbasında Azərbaycan dilinin saitlərini ifadə etmək üçün müxtəlif diakritik işarələrdən istifadə olunurdu; ərəb əlifbasında cəmi dörd sait üçün işarə vardır, bu dörd işarə də işlənmə yerinə görə müxtəlif səsləri ifadə edə bilirdi;
  • yazı prosesində istifadə edilən əlavə işarələrin orfoqrafik və orfoepik səhvlərin buraxılmasına səbəb olması;
  • imla qaydalarını yaratmaqda, habelə tədris işində çətinliklər.

Ərəb əlifbası türk dilləri üçün mükəmməl əlifba olmasa da, təxminən 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər bu əlifbadan Azərbaycanda geniş istifadə olunub və bu əlifbayla Azərbaycan tarixinin, ədəbiyyatının qiymətli əsərləri qələmə alınıb.

Latın əlifbasıRedaktə

 
Vahab Çobanzadənin "Türk qrameri" (1929) Latın əlifbasında çıxmış ilk Azərbaycan dili qrammatika dərsliyi idi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olunduqdan sonra 1919-cu ildə Xudadad bəy Məlikaslanovun rəhbərliyi ilə latın əlifbasına keçmək üçün komissiya yaradılır. Komissiyanın hazırladığı tədbirlər planını parlament təsdiq edir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdiyindən bu məsələni həyata keçirmək mümkün olmur. 1929-cu ilə kimi ərəb qrafikalı əlifbadan istifadə olunsa da Azərbaycan Respublikası ərazisində 1929–1939-cu illərdə latın qrafikalı əlifbadan, 1939–1991-ci illərdə isə kiril əlifbasından istifadə olunub. 1991-ci ildən başlayaraq tədricən yenidən latın əlifbasına keçilib. Cənubi Azərbaycanda yaşayan Azərbaycan türkləri isə ərəb əlifbasından istifadə edirlər.

Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının dövlət dili olan Azərbaycan dilinin əlifbası latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasıdır.[39]

Orxun əlifbası (X əsrə qədər)
Qalın             -       -                         -    
İncə       -     -       -     -   -   -
Ərəb əlifbası (XI əsr - 1921)1)
Tək ا,آ چ ائ،ئ - گ , ی ی ژ - پ ,, , ی ,,,
Başlanğıcda ا,آ چـ د ائـ ع, ا فـ گـ غـ هـ خـ ای ایـ ژ کـ خـ لـ مـ نـ - اوْ/او او پـ ر ثـ/سـ/صـ خـ تـ/ط او/اۇ او/اۆ و یـ ز/ذ/ضـ/ظ
Ortada ﺒـ ﺠـ ـچـ د ئـ عـ/ ـَ ـفـ گـ غـ هــ خـ ئـ/ێ یـ ژ کـ خـ لـ مـ نـ - وْ/ و و/ؤ پـ ر ثـ/سـ/صـ خـ تـ/ط و/ۇ و/ۆ و یـ ز/ذ/ضـ/ظ
Sonda ـچ د ئ ـه / ه ف گ غ ح خ ی/ێ ی ژ ک خ لـ نـ - وْ/ و و/ؤ پ ر ث/س/ص خ ت/ط و/ۇ و/ۆ و ی ز/ذ/ض/ظ
Latın əlifbası (1921-1938)2)3)
Böyük A B Ç C D E Ə F G Ƣ H - Ь I Ƶ Q L M N O Ө P R S Ş T U Y V J З
Kiçik a b ç C d e ə f g ƣ h - ь i ƶ q l m n o ө p r s ş t u y v j з
Kiril əlifbası (1940-1991)
Böyük А Б Ҹ Ч Д Е Ə Ф Ҝ Ғ Һ X Ы И Ж К Г Л М Н - O Ө П P C Ш T У Ү В J З
Kiçik а б ҹ ч д е ə ф ҝ ғ һ x ы и ж к г л м н - o ө п р c ш т у ү в j з
Latın əlifbası (1992-h.h)
Böyük A B C Ç D E Ə F G Ğ H X I İ J K Q L M N - O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z
Kiçik a b c ç d e ə f g ğ h x ı i j k q l m n - o ö p r s ş t u ü v y z
Notlar: 1)Ərəb əlifbasında bəzi hərflərin latınca qarşılığı yoxdur. 2)Latın əlifbası de-fakto yalnız 1929-cu ildə tətbiq olundu. 3)Qq hərfləri Xx yerinə işlədilirdi, Gg sərt formada işlədilirdi.

Cənubi Azərbaycanda hələ də işlənən ərəb alifbası fars dilindənOsmanlı türkcəsindən təsirlənib. Bu əlifba ərəb dilinə uyğun olsa da, Türk dil ailəsinə mənsub olan Azərbaycan dilinə səslərin çoxluğuna görə asas formada əlverişli deyil. Bu əlifbanın bərpası uğrunda müasir əsrimizdə bir neçə addım atılsada bu çalışmalar xalq içində yayılmayıbdır. Cənubi Azərbaycanda əhali fars dilində təhsil almağa məcbur olduqları üçün ərəb və fars sözlərilə orijinal diktə ilə tanışdırlar. azırda İranda Azərbaycan türkcəsi üçün işlədilən ərəb əlifbası ilə bağlı vəziyyət çox qarışıqdır. Cənubi Azərbaycan ziyalılarının latın əlifbasının daha münasib olduğunu qəbul etmələrinə baxmayaraq bu əlifbanın tətbiqinə dövlət tərəfindən qadağa və məhdudiyyətlər qoyulub. İranda Azərbaycan türkcəsində kitab və qəzetlər yalnız ərəb əlifbası ilə işıq üzü görür.

Fonetik xüsusiyyətləriRedaktə

Azərbaycan dilinin fonem tərkibində 15 sait və 25 samit səs vardır. Bu 40 səs Azərbaycan əlifbasında 32 hərf ilə təmsil edilir.

SaitlərRedaktə

 
Dodaqlanan və dodaqlanmayan saitlərin tələfüssü arasında fərq

Sait səslər aşağıdakı amillər əsasında sinifləndirilir:

  1. Dilin arxa və ön hissəsində deyilməsinə görə:
    • qalın saitlər [a], [ı], [o], [u];
    • incə saitlər [ə], [e], [i], [ö], [ü].
  2. Dodaqların durumuna görə:
    • dodaqlanan saitlər [o], [ö], [u], [ü];
    • dodaqlanmayan saitlər [a], [e], [ə], [i], [ı].
  3. Dilin üst damağa doğru qalxması və aşağı enməsi durumuna görə:
    • qapalı (və ya dar) saitlər [ı], [i], [u], [ü];
    • açıq (və ya geniş) saitlər [a], [ə], [o], [ö], [e].

Bu sinifləndirməni aşağıdakı cədvəl vasitəsi ilə özətləmək olar.

Sait səslər
dodaqlanmayan dodaqlanan
açıq qapalı açıq qapalı
qalın a ı o u
incə ə, e i ö ü

Azərbaycan dili saitlərlə bağlı aşağıdakı maraqlı özəlikləri ilə fərqlənir:

  • [ə] səsinin bütün hecalarda işlənmə tezliyi;
  • [ı],[ü] saitlərindən başqa, bütün saitlərin uzun tələffüz oluna bilməyi (uzun tələffüz olunan saitlərin iştirak etdiyi sözlər, əsasən, ərəb mənşəli sözlərdir);
  • vurğu, bir qayda olaraq, sonuncu hecaya düşür və yeri sözün mənasından asılı olaraq dəyişmir: alma /ɑlˈmɑ/ (meyvə)- alma /ˈɑlmɑ/ (almaq);
  • ön sıra (i, ü, e, ə, ö) və arxa sıra (ı, u, a, o) saitlər eyni bir söz daxilində işlənə bilməz (işıq, ildırım kimi [i] saiti ilə başlayan bir neçə söz istisna olmaqla);

SamitlərRedaktə

 
Cingiltili və kar səslərin tələffüzü arasında fərq

Samit səslər aşağıdakı amillər əsasında sinifləndirilir:

  1. Tələffüz zamanı boğazdakı səs tellərdən törənib-törənmədiyinə görə:
    • cingiltili samitlər: onlar səsdən və küydən ibarət olur;
    • kar samitlər: yalnız küydən ibarət olur.
  2. Tələffüzün sərtliyinə görə:
    • qalın samitlər: qalın saitlərdən sonra gələn samitlər (örnək üçün, [b], [c], [d], [l], [v], [g], [k] və s.);
    • incə samitlər: incə saitlərdən sonra gələn samitlər (örnək üçün [b'], [c'], [d'], [l'], [v'], [q], [k'] və s.).

Azərbaycan dilində 20-ci əsirə qədər işlənilən ŋ samiti, müasir Azərbaycan dilində öz yerini tapmadı. Bugünkü Azərbaycan dilində aşağıdakı qalın samitlər var:

Qalın samit səslər
cingiltili b c d q / g ğ j l m n r v y z
kar p ç t k / k' x ş f x s h

Cingiltili səslərdən [l], [m], [n], [r] samitlərin kar qarşılığı, kar səslərdən isə [h] samitinin cingiltili qarşılığı yoxdur.

Dilimiz, samitlərlə bağlı aşağıdakı fonetik xüsusiyyətləri ilə fərqlənir:

  • [ı][ğ] samitlərinin sözlərin əvvəlində işlənməməyi;
  • dilortası samitlərin [g], [k] arxasıra, dilarxası saitlərin [k], [q], [ğ], [x] ön sıra saitlərlə bir hecada işlənməsinin mümkünsüzlüyü.

Danışıq diliRedaktə

Danışıq dili yazılış dilindən bəzi hallarda fərqlənə bilər. Örnəklər aşağıdakı cədvəldə verilir.

Yazılı dil Danışıq dil və ya ləhçələr Səbəbi
saat [sa:t] Alınma sözlərdə eynicinsli qoşa saitlər bir uzun saitə çevrilir
radio [radiyo] Alınma sözlərdə ayrıcinsli qoşa saitlər ayırıcı [y] səsi ilə ayrılır
dovşan [do:şan] [o][ö] saitlərindən sonra [v] səsi itirilir
anlayır [anlıyır] [a][ə] ilə bitən çoxhecalı sözlərə bitişdirici [y] samiti ilə başlayan şəkilçi qoşulursa,

həmin sait qapalı [ı] və ya [i] saitinə çevrilir

istəmişdim [isdəmişdim] Söz ortasında iki yanaşı kar samitlərdən ikincisi cingiltili samitə çevrilir
qalmaq [qalmax] Sözün sonunda duran cingiltili samitlər kar samitlərə çevrilir
ədəbiyyat [ədəbiyat] Qoşa samitlər tək samitə çevrilir
üstdə [üstə] İki kar samitlə bitən sözlərə, samitlə başlayan şəkilçi əkləndiyi halda son samit itirilir
dəqiqə [dəyqə] Alınma sözlərin türkləşmiş tələffüzü
səhifə [səyfə] Alınma sözlərin türkləşmiş tələffüzü
sillə [şillə] İstisna
gələcəyəm [gələceyəm, gəlcəm] Şəkilçilərin danışıq dilində qısaldılması
gələcək [gələcax] Cənub ləhcələr

Şimali Azərbaycan dilinin ləhcə və şivələri dörd qrupdan ibarətdir:

  1. şərq qrupu (Bakı, Quba, Şamaxı dialektləri və Lənkəran, Muğan şivələri);
  2. qərb qrupu (Gəncə, Qazax, Qarabağ dialektləri və ayrım şivəsi);
  3. şimal qrupu (Şəki dialekti, Zaqatala-Qax şivəsi);
  4. cənub qrupu (Naxçıvan, Ordubad dialektləri).

Ahəng qanunuRedaktə

Türk dillərinin ən önəmli və ən qədim özəlliklərindən biri, onların Ahəng qanununa tabe olmasıdır. Ahəng qanunu bir sözdə qalın və ya incə saitlərin və samitlərin bir-birini izləməsinə deyilir.

QrammatikaRedaktə

Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf, fel) və köməkçi (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər, nida) nitq hissələri daxildir.

 
Ana dili abidəsi (Naxçıvan)

İsim, əvəzlik və saylarRedaktə

Nəsnələrin adlarını bildirən və kim? nə? hara? suallarına cavab verən nitq hissəsinə isim deyilir. İsimlərin kəmiyyət, mənsubiyyət, hal, xəbərlik kateqoriyaları var. Bu kateqoriyalar isimləşən digər nitq hissələrinə də aiddir.

İsimlər cümlədə başqa sözlərlə bağlananda dəyişir. Bu dəyişməyə ismin hallanması deyilir. Azərbaycan dilində ismin 6 halı var.

Hal Sualı Şəkilçi Örnək Anlamı
incə qalın dodaqlanan
Adlıq hal kim? nə? hara? kənd ağac güzgü ismin sözlükdəki forması
Təsirlik hal kim? nə? hara? -(n)i4 kəndi ağacı güzgünü işin, hərəkətin obyektini bildirir
Yiyəlik hal kimin? nəyin? haranın? -(n)in4 kəndin ağacın güzgünün yiyəlik, sahiblik, aidlik bildirir
Yönlük hal kimə? nəyə? haraya? -(y)ə² kəndə ağaca güzgüyə hərəkətin yönünü və ya son nöqtəsini bildirir
Yerlik hal kim? nə? hara? -də² kənddə ağacda güzgüdə nəsnələrin və hərəkətin yerini bildirir
Çıxışlıq hal kim? nə? hara? -dən² kənddən ağacdan güzgüdən çıxış nöqtəsini və ya başlanğıc yerini bildirir
Qeyd: Yiyəlik və təsirlik hal şəkilçisiz də düzələ bilir.

Müasir Azərbaycan dilində, yiyəlik hal şəkilçisi -(n)in4 ilə ikinci şəxs təkin mənsubiyyət şəkilçisi -(n)in4 bir-biri ilə omonimdir. Həmçinin, üçüncü şəxs mənsubiyyət şəkilçisini almış isim, yiyəlik və təsirlik hal şəkilçilərini almış isim ilə eyni yazılır. Bu cümlələrdə bəzən anlaşılmamazlığa gətirə bilir (kitabını götür: götürəcəyin sənin kitabın'dırmı, yoxsa onun kitabı?). Tarixən, yiyəlik hal şəkilçisi sağır ŋ (nq kimi tələffüz edilir) ilə yazılırdı -(n)iŋ4, mənsubiyyət şəkilçisi -(n)in4 isə normal n ilə və bu durumlar əmələ gəlmirdi.

Ümumi qrammatik anlamına görə nəsnələrin miqdarını və sırasını bildirən nitq hissəsinə say deyilir. Say neçə? neçənci? nə qədər? suallarından birinə cavab verir. Hər başqa bir dildə olduğu kimi, Azərbaycan dilində də iki dürlü say var:

  1. Miqdar sayları Neçə? və nə qədər? sualların cavab verən saylar. Üç növü var: müəyyən (örnək üçün: beş, on, bir dənə, bir qaşıq, bir baş), qeyri-müəyyən (örnək üçün: az, çox, yüzlərlə, beş-altı), kəsr (örnək üçün: üçdə iki, beş tam onda beş).
  2. Sıra sayları Neçənci? sualına cavab verən, -ıncı4 şəkilçisi ilə düzələn və nəsnənin sırasını bildirən saylardır (örnək üçün: beşinci, altmışıncı)

İsim və digər nitq hissələrinin yerinə işlənən sözlərə əvəzlik deyilir. Onlar cümlədə mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və zərflik rolunda çıxış edə bilərlər. Azərbaycan dilində aşağıdakı əvəzliklər var:

  1. Şəxs əvəzlikləri Kim?nə? suallarına cavab verən isimlərin yerinə, 1-ci və 2-ci şəxsdə insanı, 3-cü şəxsdə isə həm də heyvanları bildirən isimləri əvəz edən əvəzliklərdir. Örnək üçün: mən, siz, o, biz, siz, sizlər, onlar.
  2. Qeyri-müəyyən əvəzliklər İsimləri əvəz edən əvəzliklər. Örnək üçün: biri, kimi, kimsə, nə isə, hamı, bəzi, hərə və s.
  3. İşarə əvəzlikləri İşarə məqsədi ilə işlədilir. Çətin oxunan cümlələrdə, mübtəda yerinə işlədilən işarə əvəzliklərdən sonra vergül işarəsi qoyulur. Örnək üçün: o, bu, elə, belə, həmin və s.
  4. Sual əvəzlikləri Sualı bildirən əvəzliklər. Əvəz etdiyi nitq hissəsinin qrammatik özəlliklərini daşıyır. Örnək üçün: kim, nə, hara, necə, nə zaman, hara, hansı və s.
  5. Təyini əvəzliklər Nəsnəni ümumi şəkildə müəyyən etmək üçün işlədilən əvəzlikdir. Örnək üçün: öz, bütün, hər, filan və s.

FellərRedaktə

Azərbaycan dilində felin 5 (şühudi keçmiş, nəqli keçmiş, indiki, qəti gələcək, qeyri-qəti gələcək) zamanı var.

Felin şəkil kateqoriyası 6 formanı (əmr, arzu, şərt, vacib, lazım, xəbər) əhatə edir.

Feillər subyekt, obyekt, hərəkətin münasibətinə görə müxtəlif 5 qrammatik növdə (məlum, məchul, qayıdış, qarşılıqlı-müştərək, icbar) işlənə bilir.

Sifət və zərflərRedaktə

Sifət əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirən əsas nitq hissəsidir. Sifət cümlədə ismə aid olub onu müxtəlif cəhətdən təyin edib necə? nə cür? hansı? suallarından birinə cavab verir. Sifətin 3 müqayisə dərəcəsi var:

  • Azaltma dərəcəsi - hansısa bir özəlliyin adi haldan az olduğunu bildirir;
  • Adi dərəcə - başqa dərəcələr üçün ölçüdür, sifətin normal halını bildirir;
  • Çoxaltma dərəcəsi - hansısa bir özəlliyin adi haldan az olduğunu bildirir.

Sifət dərəcələrin quruluş yolları aşağıdakı cədvəldə özətlənir:

Sifət dərəcəsi Morfoloji quruluşu Sintaktik quruluşu
şəkilçi / samit örnək söz örnək
Azaltma dərəcəsi -ımtıl4, -ımtraq2 sarımtıl, yaşımtıl açıq- açıq-yaşıl
-şın4 sarışın -təhər qırmızı-təhər
-sov2, ımsov4 uzunsov -yanız qara-yanız
Adi dərəcə sarı, yaşıl, uzun, göy, şirin, qoca, təmiz sarı, yaşıl, qırmızı, ağ, böyük
Çoxaltma dərəcəsi -ca2 körpəcə, balaca tünd-, al- tünd-yaşıl, al-qırmızı
[ilk iki səs] + -m-, -p-, -r-, -s- gömgöy, şipşirin, qosqoca, tərtəmiz düm- dümağ
qaydasız qarmaqarışıq, çırılçıplaq ən, lap, daha, olduqca ən böyük

SintaksisRedaktə

Azərbaycan dilinin sintaktik qanununa görə, bir qayda olaraq, mübtəda cümlənin əvvəlində, xəbər cümlə üzvü sonda, təyin təyin etdiyi sözdən qabaqda gəlir.

Azərbaycan dilində sözyaradıcılığında əsasən morfoloji (dəmirçi, üzümçü, təbliğatçı; dəmirçilik, üzümçülük, təbliğatçılıq; dolça, qazança, otluq, meşəlik; qaldırıcı, endirici; sevinc, gülünc; yavaşca, indicə və s.) və sintaktik (otbiçən, vaxtamuzd, boyunbağı, gündoğan, sarıköynək, əlidolu, adlı-sanlı, qırxayaq, itburnu və s.) üsullardan istifadə edilir.

Söz varlığıRedaktə

2004-cü ildə çap edilmiş Azərbaycan Dilinin Orfoqrafiya Lüğətində təqribən 70, yeni çap edilən son orfoqrafiya lüğətində isə 105 min söz vardır[40].

Erdem Konurun etdiyi bir araşdırma[41] nəticəsində; Türkiyə Türkcəsi ilə Azərbaycan Türkcəsindəki heyvan adlarının 37% iki ləhcədə də yazılış və məna baxımından eynidir. Sözlərin 25%-ində kiçik fərqlər olsa da, bu fərqlilik sözləri anlaya bilməyəcək şəkildə deyil. 33% yazılış baxımından böyük fərqliliklər ehtiva etməkdədir.[41]

PurizmRedaktə

Çağdaş Azərbaycan dilində özləşməni 20-ci yüzilliyin 60-cı illərindən başlayaraq görmək olar. Azərbaycanda rəsmi dil təmizliyi təşkilatları yoxdur, amma sosial şəbəkələrdə dil təmizliyi ideyası çox ünlüdür. Azərbaycanlı puristlər başqa türk dillərindən sözlər alaraq Azərbaycan dilini türk dillərinə yaxınlaşdırmağa çalışır. Bir neçə ölmüş sözlər dilə yenidən qaytarılmışdır; Çavuş, yarlıq, ulu, araşdırma, dürlü, nəsnə.

ÖyrənilməsiRedaktə

  • Argentinanın La Plata Milli Universitetinin nəzdindəki Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Avraziya fakültəsində azərbaycanşünaslıq fakültəsi fəaliyyət göstərir[42].
  • Mərakeşdə Rabatdakı V Məhəmməd Universitetinin nəzdində Azərbaycan dili kursları fəaliyyət göstərəcək. Bu ərəb ölkələrində açılmış ilk belə bölmədir[43].
  • Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Bilik Fondu Azərbaycan Respublikasının millətlərarası, multikulturalizm və dini məsələlər üzrə Dövlət müşaviriliyinin təşəbbüsü ilə Rus pravoslav kilsələrində "Azərbaycan dilini öyrənirik" layihəsinə başlayıb. Bakı şəhərinin bir neçə kilsəsində həftədə iki dəfə Azərbaycan dili dərsi keçiləcək. Kilsə əməkdaşlarının da qatıldığı bir neçə bölmədə fəaliyyət göstərəcək ödənişsiz kurslara ilkin mərhələdə 60-dan çox dinləyici yazılıb. Xüsusi müsabiqə yolu ilə ali və orta məktəblərin rus bölmələrindən seçilən müəllimlərin əmək haqları Bilik Fondu tərəfindən ödəniləcək.
Yeparxiya belə kursların Azərbaycanın digər bölgələrində — Gəncədə, Xaçmazda, Sumqayıtda fəaliyyət göstərən kilsələrdə də açılmasını təklif edib[44].

İstinadlarRedaktə

  1. "Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Normativ hüquqi aktların vahid internet elektron bazası". 2012-02-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-18.
  2. "Azərbaycan dili". 2014-07-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-02-10.
  3. "Türk dili, yoxsa azərbaycan dili?". bbc.com. İstifadə tarixi: 7 may 2021.
  4. "Güney Azərbaycan Öyrənci Hərəkatı". İstifadə tarixi: 2021-09-20.
  5. Dağıstan Respublikasının Konstitusiyasına görə rus dili və Dağıstan xalqlarının hər birinin dili respublikanın dövlət dilidir. Yazısı olan 14 dil, o cümlədən Azərbaycan dili dövlət dili kimi istifadə olunur.
  6. "Azərbaycan dili tarixi". 2012-10-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-04-12.
  7. 1 2 "Türk dilləri ailəsi. Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşu" (azərb.). language.az. İstifadə tarixi: 7 may 2021.
  8. "AZERBAYCAN TÜRKÇESİNİN FONETİK ÖZELLİKLERİ" (azərb.). edebiyatvesanatakademisi.com. İstifadə tarixi: 7 may 2021.
  9. "Azərbaycan tarixi", 1994. Z.M.Bünyadov və Y.B.Yusifovun redaktəsi ilə, s. 235
  10. [1][ölü keçid]Şirvanşahlar dövləti, Sara Aşurbəyli
  11. Cəfərov N.Q. Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi tarixi. В., 1995. səh.181
  12. An Abridged edition of the "STORIA DO MOGOR " of Niccolao Manucci, translation by William Irvine, THE NEGOTIATIONS FAIL page 19
  13. Robert L. Canfield. Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press, Apr 30, 2002
  14. O. Əfəndiyev — Səfəvilər dövləti, Bakı, 2007
  15. Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2007, III cild
  16. Məmmədov Ə. Şah Təhmasibin Azərbaycan dilində bir məktubu. ADU-nun "Elmi xəbərlər"i (dil və ədəbiyyat seriyası). 1964, N6. səh.73
  17. "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası" (PDF). 2010-02-02 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-02-02.
  18. "Azərbaycan dili milli varlığımızın aynasıdır". "21 fevral — Ana dili günü" nə həsr olunmuş metodik vəsait. Bakı — 2010
  19. Əliyeva, Aynurə (2016). Söz mülkünün Xaqanı-Xaqani Şirvani: Xaqani Şirvani 890-illik yubileyi münasibəti ilə mərkəzi kitabxanaların uşaq şöbələri, MKS-nin şəhər, qəsəbə, kənd kitabxana filialları üçün hazırlanmış metodik vəsait. Bakı: Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi.
  20. Vəliyeva, Mədinə (2019). İMADƏDDİN NƏSİMİ: Biblioqrafiya. Bakı: Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi.
  21. Korkmaz, Zeynep (1956). Fuzuli'nin Dili Hakkında Notlar. Ankara: Ankara Universitesi.
  22. Qurbani, Aşıq (2006). Əsərlər. Bakı: Şərq-Qərb.
  23. Vazeh, Mirzə Şəfi (2018). Kitabi-Türki. Bakı: Elm və təhsil.
  24. Bakıxanov, Abbasqulu ağa (1951). Gülüstani-İrəm (PDF). Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı.
  25. Sabir, Mirzə Ələkbər. "Ürərfa Marşı". İstifadə tarixi: 2021-09-20.
  26. Məmmədquluzadə, Mirzə Cəlil (2004). Anamın Kitabı. Bakı: Öndər.
  27. "Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti: Rəmzlər və atributlar". İstifadə tarixi: 2021-09-20.
  28. "Türk dili, yoxsa azərbaycan dili?". bbc.com. İstifadə tarixi: 7 may 2021.
  29. Çobanzadə, Bəkir (1928). Türk dili. Bakı: Azərnəşr.
  30. Qulamhüseyn Məmmədov. "Seyid Cəfər Pişəvəri hökumətində Azərbaycan dili". Milliyyət Araşdırmalar Mərkəzi. 15 iyul 2019 tarixində arxivləşdirilib.
  31. "Azərbaycan" qəzeti, 7 noyabr, 1995
  32. Jala Garibova Russian in Azerbaijan: Changing practices and emerging paradigms
  33. "Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Normativ hüquqi aktların vahid internet elektron bazası". 2012-02-03 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-18.
  34. "Azərbaycan" qəzeti, 9 noyabr, 1995
  35. "Nizami CƏFƏROV. Heydər Əliyev və Azərbaycan dili". 2015-12-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-18.
  36. "Güney Azərbaycan Öyrənci Hərəkatı". İstifadə tarixi: 2021-09-20.
  37. Tanrıverdi, Əzizxan (2017). Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı: Elm və təhsil.
  38. Cəmaləddin Rəhmanov, Təranə Abdullayeva. Azərbaycanda əlifba islahatları və xəttin təkamülü məsələləri. Bakı. 2002
  39. Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikasinin Qanunu Dövlət dilinin əlifbası. Maddə 14[ölü keçid]
  40. "Arxivlənmiş surət". 2014-09-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-09-16.
  41. 1 2 Erdem Konur (03.09.2016). "TÜRKİYE TÜRKÇESİ ve AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDEKİ HAYVAN İSİMLERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME" (türk). edebiyatvesanatakademisi.com. İstifadə tarixi: 7 may 2021.
  42. "Аргентинский эксперт: Азербайджан - самая успешная страна Кавказа" (rus). news.day.az. 2 avqust 2014. İstifadə tarixi: 7 may 2021.
  43. "Arxivlənmiş surət". 2015-01-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-01-23.
  44. http://sia.az/az/news/social/461054-kilselerde-azerbaycan-dili-tedris-olunacaq[ölü keçid]

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Məhəmməd Rza Heyət. "Şairlərimiz bizi və dilimizi necə adlandırırlar" // "Varlıq" məcmuəsi, Tehran, 1376.
  • Məhəmmədtağı Zehtabi. "İran türklərinin əski tarixi" — Təbriz, 1378.
  • Xaqan Babayev. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təşəkkül tarixindən (XVI–XX əsrlər). "Elm və həyat" nəşriyyatı. Bakı. 2002
  • Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. B., 1962;
  • Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. B., 1968;
  • Axundov A. Azərbaycan dilinin tarixi fonetikası. B., 1973;
  • Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi. B., 1979, 1-ci hissə; Müasir Azərbaycan dili. 3 cilddə. B., 1978–1981, 1–3-cü c.;
  • Qasımov M. Azərbaycan dili terminologiyasının əsasları. B., 1983;
  • Əlizadə A. Azərbaycan ədəbi dilinin elmi üslubu (1901–1920-ci illər). B., 1997;
  • Heydər Əliyev dil haqqında və Heydər Əliyevin dili. /Red. B . N ə b i y e v. B., 1998;
  • Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. B., 2000;
  • Aslanov V. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixinə dair. B., 2002;
  • Qurbanov A. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. 2 cilddə. B., 2003, c. 1; Axundov A. Dil və ədəbiyyat. 2 cilddə. B., 2003.

Həmçinin baxRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə