Sinqapur (ing. Republic of Singapore; malay Republik Singapura, Şablon:Dil-ms3; çin. ənən. 新加坡共和國, sadə. 新加坡共和国, pinyin: Xīnjiāpō Gònghéguó, hərfi mənası: "Sintszyapo Qunxeqo"; tam. சிங்கப்பூர் குடியரசு Ciŋkappūr Kudiyarasu) — Malakka yarımadasının cənub ucundan dar Johor boğazı ilə ayrılmış Cənub-Şərqi Asiyadakı adalarda yerləşən bir şəhər dövləti. Malayziyanın bir hissəsi olan Cohor Sultanlığı və İndoneziyanın bir hissəsi olan Riau adası ilə həmsərhəddir.

Sinqapur Respublikası

malay Republik Singapura
çin 新加坡共和国
tam. சிங்கப்பூர் குடியரசு
Sinqapur
Sinqapur gerbi
Gerbi
Şüarı: "Majulah Singapura"
"İrəli, Sinqapur"
Himni: Majulah Singapura
"İrəli, Sinqapur"

Sinqapur xəritədə yeri
PaytaxtıSinqapur
Rəsmi dilləriİngilis dili
Malay dili
Etnik qrupları
Malay-13,3%, çinli-74,2%,
tamil-9,2%, indoneziyalı və s.
Dini
islam
İdarəetmə formasıUnitar respublika
• Prezident
Toni Tan Ken Yam
• Baş nazir
Li Syan Lun
Qurulması
Tarixi 
• Böyük Britaniyadan müstəqillik
31 avqust 1963
• Malayziyaya qatılma
16 sentyabr 1963
• Malayziyadan müstəqillik
9 avqust 1965
• Yaranması
9 avqust 1965
Ərazisi
• Ümumi
718 (190-cı)
• Su (%)
1,44
Əhalisi
• 2014 təxmini
5 469 700[1] (115-ci)
• 2010 siyahıya alma
5 076 700
• Sıxlıq
7,315[2]/km2 (18,945.8/kv. mil) (3-cü)
ÜDM (AQP)2013 təxmini
• Ümumi
339 milyard[3] (41)
• Adam başına
62 400[3] (7-ci)
ÜDM (nominal)2011 təxmini
• Ümumi
259,849 milyard[3] (38-ci)
• Adam başına
49 270[3] (13-cü)
İİİ (2011)0.895[4]
çox yüksək · 19-cu
ValyutasıSinqapur dolları (SGD)
Saat qurşağıStandart Sinqapur vaxtı
Yolun hərəkət istiqamətisol
Telefon kodu65
ISO 3166 koduSG
İnternet domeni.sg
Sinqapur

Sinqapurun sahəsi 725.7 km² (2019) təşkil edir, 1960-cı illərdən bəri fəaliyyət göstərən meliorasiya proqramı sayəsində tədricən artır. Hal-hazırda Sinqapur əyaləti 63 adadan ibarətdir. Bunlardan ən böyüyü Sinqapur (əsas ada), Ubin, Tekonq-Besar, Brani, Sentosa, SemakauSudonqdur. Ən yüksək nöqtəsi Bukit-Timah təpəsidir (163.3 m).

Sinqapur

EtimologiyasıRedaktə

Sinqapur adı, sanskrit dilindən alınan Malay singa (aslan) sözündən gəlir. Malay əfsanəsinə görə, bu yerdə qəhrəmanları bir aslanla qarşılaşdılar.

TarixiRedaktə

Sinqapur haqqında ilk məlumat III əsrə aid Çin salnamələrində verilmişdir. Ada, mərkəzi Sumatra olan Şrivicaya imperiyasının ərazisi olmuşdur. Yava dilində bu imperiya Temasek adlanırdı. Temasek müəyyən dövr ərzində mühüm ticarət mərkəzi olmuş, sonralar öz əhəmiyyətini itirmişdir. Onun haqqında ayrı-ayrı arxeoloji tapıntılar istisna olmaqla, çox az məlumat qalmışdır.

XI-XVI əsrlərdə Sinqapur Coxor imperiyasının tərkibinə daxil olmuşdur. 1617-ci ildə Malayziya-Portuqaliya müharibəsi zamanı Sinqapur Portuqaliya ordusunun hücumuna məruz qaldı.

İngilis müstəmləkəsiRedaktə

1819-cu il 6 fevralda Böyük Britaniyanın Ost-Hind şirkətinin nümayəndəsi Tomas Stemford Raffl Sinqapura mühacirət edən müxtəlif etnlk qrupların ticarət zonalarının təşkili haqqında Coxor sultanı ilə müqavilə imzaladı[5].

1826-cı ildə Sinqapur ərazisi Böyük Britaniya tərəfindən işğal olundu. 1946-ci ildə, Böyük Britaniya işğalından azad olduqdan sonra, ərazi Malayziyanın tərkibinə daxil olur və 1963-cü ildə Malayziyada ştat statusu alır. 1965-ci ildə dövlət müstəqilliyini elan edir. 1967-ci ildə ASEAN-a üzv olur. 1867-ci ildə Sinqapur Britaniya İmperiyasının bir koloniyasına çevrildi, İngilislər Çinə gedən yolda Sinqapura mühüm bir dayaq olaraq əhəmiyyət verdilər.

II Dünya Müharibəsi dövründə Yaponiya Malayayı işğal etdi və İngilislər işçi qüvvəsində əhəmiyyətli bir üstünlüyə baxmayaraq itirdiyi Sinqapur uğrunda döyüşdə qalib gəldi (bu strateji səhv hesablamanın nəticəsi idi – İngilislər yaponların dənizdən hücumunu gözləyirdilər və Malayanın hamısını keçərək Sinqapurdan quruya hücum etdilər , qurudan az möhkəmlənmiş idi) 15 fevral 1942 Sinqapur 1945-ci ilin sentyabrında məğlubiyyətə qədər Yaponiyaya keçdi.

1951-ci ildən bəri, Sinqapur Britaniya İmperiyasının tərkibində özünü idarə edən dövlət oldu; 1959-cu il seçkidən sonra Li Kuan Yu baş nazir vəzifəsini tutdu.

MüstəqillikRedaktə

1963-cü ildə referendum nəticəsində Sinqapur Malay Federasiyası və Şimali Borneo və Saravakın keçmiş Britaniya koloniyaları ilə birlikdə Malayziya Federasiyasına daxil oldu.

1965-ci il avqustun 7-də Sinqapur münaqişə nəticəsində Malayziya Federasiyasını tərk etdi və 9 avqust 1965-ci ildə müstəqillik elan etdi. Federasiya rəhbərliyi, Malayziyadakı mövcudluğunun Çin əhalisinin xeyrinə etnik tarazlığı pozduğuna inandığından Sinqapurun çıxışı nisbətən itkisiz oldu.

Modernizasiya 1965-1990Redaktə

Müstəqillik dövründə Sinqapur hətta təmiz su və tikinti qumu idxal etməli olan kiçik bir yoxsul ölkə idi. Qonşu ölkələr dost deyildilər və əhalinin üçdə biri kommunistlərə rəğbət bəsləyirdi. Li Kuan Yu özünü və tərəfdaşlarını "İngilis təhsili olan bir burjua lideri" olaraq xarakterizə etdi[6].

Li Kuan Yu hökumətinin iqtisadi inkişaf strategiyası Sinqapurun Cənub-Şərqi Asiyanın maliyyə və ticarət mərkəzinə çevrilməsinə, həmçinin xarici investorların cəlb edilməsinə əsaslanır. Li Kuan Yu yazırdı: "Biz hər bir investoru alqışladıq ... Sadəcə, onun istehsalına başlamağına kömək etmək üçün əlimizdən gələni etdik". Məsələn, 1973-cü ildəki neft böhranı zamanı Li Kuan Yu, neft şirkətlərinin nümayəndələrinə Sinqapurun (bir çox ölkələrdən fərqli olaraq) anbarlarda neft və yanacağın dövriyyəsini məhdudlaşdırmayacağını və hətta daha az onları istismar etməli olduqlarını bildirmişdir. Sinqapura maraq göstərən hər bir böyük şirkətə, "gecə-gündüz çalışdığı, dərhal lazım olan hər hansı bir məlumatı verən və razılaşmadıqları müddətdə onlarla birlikdə olan xüsusi bir dövlət məmuru təyin edildi. Sinqapuru ziyarət edin. " Qəsdən bir siyasət nəticəsində "Amerika çoxmillətli xalqı Sinqapurun genişmiqyaslı yüksək texnoloji sənayesinin əsasını qoydu" və bu kiçik dövlət, xüsusən də böyük bir elektronika istehsalçısına çevrildi. Eyni zamanda, "Amerika elektronika şirkətləri o qədər çox iş yeri yaratdı ki, işsizlik artıq problem deyildi.[7]"

ƏrazisiRedaktə

Sinqapur Cənub Şərqi Asiyada Malayziyanın cənubunda Sinqapur boğazının sahilində yerləşir. Şimalda Yohor boğazı Sinqapur ilə Malayziyanı, cənubda isə Sinqapur boğazı Sinqapur ilə İndoneziyanı ayırır. Ekvatordan 137 km şimaldadır. Ərazisi 710 km²-dir. Meliorasiya tədbirləri ilə sahəsi böyüdülür. 1960-cı ildə ölkənin sahəsi 581.5 km² idisə, 2010-cu ilə kimi meliorasiya tədbirləri nəticəsində 704 km²-ə qədər artırılmışdır (272 km²) və 2030-cu ilə kimi ölkə ərazisinin daha 100 km² artırılması planlaşdırılır. Bu layihələrin arasına daha böyük adaların yaradılması və kiçik adaların birləşdirilməsi də daxildir. Ərazi inzibati cəhətdən əyalətlərə bölünməmişdir. Sinqapur sanskripcədən tərcümədə "aslan şəhəri" deməkdir. Sinqapur şəhər dövlətdir. Eyni zamanda ada-dövlətdir. Sinqapur 63 xırda adadan və o cümlədən 1 böyük adadan - Sinqapur adasından ibarətdir. Şimalda Yohor-Sinqapur, qərbdə Malayziya-Sinqapur keçidləri vasitəsilə Malayziya ilə iqtisadi əlaqə saxlanılır.

 
Sinqapurdan görünüş

Sinqapurun dənizsahili bölgələri alçaqda, mərkəzi hissələri isə nisbətən yüksəkdə yerləşir. Ən hündür nöqtəsi Timah dağıdır (166 metr). Yerləşdiyi ərazi coğrafi mövqe baxımdan əlverişlidir. Yaponiyadan Avropaya gedən əsas dəniz yolları bu ərazidə kəsişir. Sinqapurda dünya standartlarına cavab verən müasir port fəaliyyət göstərir.

Sinqapur rütubətli ekvatorial meşə iqliminə malikdir. Fəsillər aydın müşahidə olunmur. İllik temperatur amplitudu çox azdır. Temperatur 23-32 °C arasında dəyişir.

ƏhalisiRedaktə

 
Müqqədəs Endrü kafedralı
 
Çoxmərtəbəli Mənzil və İnkişaf İdarəsinin mənzilləri

Sinqapurun əhalisi 2012-ci ildə aparılan hesabalmalara görə 5 312 400 nəfər, əhali sıxlığı isə hər kvadrat kilometrə təxminən 4488 nəfərdir. Onlardan 3,25 milyonu (63%) yerli vətəndaşlar, qalanları isə (37%) isə xarici işçilərdir. Əhalinin 23%-i başqa ölkələrdə anadan olmuşdur. 2011-ci ilin statistikasına əsasən Sinqapurda daimi yaşayan əhali 500 min nəfərdir. Əhalinin orta yaş həddi 37 yaşdır. Torpaq çatışmazlığı səbəbindən hər 5 sinqapurludan 4-ü çoxmərtəbəli binalarda, Mənzil və İnkişaf İdarəsinin ictimai yaşayış yerlərində yaşayır. Özəl mülkiyyət 87,2% təşkil edir. Hər 1000 nəfərə 1400 telefon düşür və ölkədə hər 10 nəfərdən 1-nin şəxsi avtomobili var. Sinqapur işsizlik səviyyəsinin ən aşağı olduğu ölkələrdən biridir. 2009-cu ildə maliyyə böhranı ərzində işsizlik 3%, 2011-ci ildə isə 1,9% olmuşdur.

Ölkə yalnız 1 şəhərdən ibarət olduğuna görə, urbanizasiyanın səviyyəsi 100%-dir.

Əhalisinin 74,2% çinlilər, 13,4% malaylar, 9,2 % hindlilər təşkil edir. Əsasən iqtisadiyyatının sürətli inkişafından sonra ölkəyə gələn miqrantların sayı artmışdır. 2009-cu ildə qeydə alınan statistikaya görə Sinqapur əhalisinin 40% əcnəbilər olmuşdur. Bu, dünyada ən böyük göstəricidir. Əcnəbilər ölkə iqtisadiyyatında çox mühüm rol oynayır. İstehsal sənayesində çalışanların 80%-ni, xidmət sahələrində çalışanların 50%-ni əcnəbilər təşkil edir. Lakin hökumətin siyasəti əcnəbilərin sayının azaldılmasına yönəlmişdir. Son illərdə immiqrantların azalması sinqapurluların artmasına səbəb olmuşdur.

Sinqapur Asiyanın bir çox ölkələrinə nəzərən təhsilin yaxşı inkişaf etdiyi ölkədir. Əhalinin 95,4%-i təhsillidir. Ölkədə 6 müasir universitet fəaliyyət göstərir: Nanyan Texnologiya Universiteti, Sinqapur Milli Universiteti, SIM Universiteti, Sinqapur Menecment Universiteti və Sinqapur Texnologiya və Dizayn Universiteti, Sinqapur Texnologiya İnstitutu.

Səhiyyə, mədəniyyət və başqa sahələrdə də Sinqapur yüksək inkişaf edib. Ölkədə 17 müasir xəstəxana var. Orta insan ömrü 70 yaşdan artıqdır.

TurizmRedaktə

Dünyanın ən kiçik ölkələrindən biri olan Sinqapur, Hind okeanında bir çox onlarla adada yerləşir. Ölkə təkcə kiçik həcminə görə deyil, həm də görünməmiş əhali sıxlığına görə - hər kvadrat metrə təxminən altı nəfər, zəngin tarixi və antikanın və müasirliyin təzadlarıdır. Sinqapur turizm məkanları[8] şərq rənginin, mədəniyyətinin, tropiklərin səliqəli təbiətinin və Britaniya koloniyalarının keçmiş güclərini nümayiş etdirən tarixi abidələrin pərəstişkarlarını cəlb edir. Qədim mədəniyyətlərin, adətlərin, dinlərin incəliklərinin fonunda Sinqapurda və müasir görməli yerlər arasında görülməli bir şey var - nəhəng göydələnlər, çox səviyyəli yol qovşaqları, son əyləncə kompleksləri, qeyri-adi işıqlandırma ilə fəvvarələr, müasir parklar qeyri-adi bir təzad yaradır. antik dövr abidələri.

Həmçinin baxRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. "Statistics Singapore - Latest Data - Population & Land Area (Mid-Year Estimates)". Statistics Singapore. 2014. İstifadə tarixi: 05 January 2015. (#parameter_ignored_suggest)
  2. "2008 Estimate". Singapore Statistics. 2009. İstifadə tarixi: 2 July 2011.
  3. 1 2 3 4 "Singapore". International Monetary Fund. İstifadə tarixi: 21 April 2012.
  4. "Distribution of family income - Gini Index". CIA. 2011. İstifadə tarixi: 15 August 2012.
  5. "Founding and Early Years".
  6. Ли Куан Ю. Сингапурская история: из третьего мира в первый. М.: 2005. Глава «Отправляясь в одиночной плавание».
  7. Ли Куан Ю. Сингапурская история: из третьего мира в первый. М.: 2005. Глава «Выживание в одиночку».
  8. Tourist Spots in Singapore

Xarici keçidlərRedaktə

MənbəRedaktə

  • Əminə Yusifqızı. Dünya ölkələri, 2008-ci il.

ƏdəbiyyatRedaktə

rus dilində
digər dillərdə