Tacikistan

Tacikistan (tac. Тоҷикистон) və ya rəsmi adı ilə Tacikistan Respublikası (tac. Ҷумҳурии Тоҷикистон) — Mərkəzi Asiyada dövlət. Tacikistan dənizə çıxışı olmayan ölkələrdən biridir və ərazisi Pamir dağlarının ətəklərində yerləşir. Şimalda Qırğızıstan, cənubda Əfqanıstan, qərb və şimal-qərbdə Özbəkistan, şərqdə isə Çinlə həmsərhəddir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Düşənbə şəhəridir, ümumi sahəsi 143,100 kvadrat kilometrdir. Tacikistan həm də keçmiş postsovet ölkəsidir.

Tacikistan Respublikası

Ҷумҳурии Тоҷикистон
xəritədə yeri
PaytaxtıDüşənbə
Ən böyük şəhəriDüşənbə-822 min (2015-ci il), Xücənd-165 min(2012-ci il), Gölab, Kurqantəpə, Xaruğ
Rəsmi dilləriTacik dili
Etnik qrupları
tacik- 80%, özbək- 15%,rus-1%,qırğız- 1%
İdarəetmə formasıPrezident respublikası
• Prezident
Emoməli Rəhmon[6.XI.1994 ~]
Qohir Rasulzoda[ 23.XI.2013 ]
Qurulması
Tarixi 
• Elan olunub
9 sentyabr 1991
• Yaranması
9 sentyabr 1991
Ərazisi
• Ümumi
143,100 km² (94-cü yer)
• Su (%)
0.3
Əhalisi
• 2015 təxmini
8 120 min[1] (96-cı yer)
• 2010 siyahıya alma
7 564 502
• Sıxlıq
56/km2 (145.0/kv. mil)
ÜDM (AQP)2014 təxmini
• Ümumi
22,3 milyard (140-cı)
• Adam başına
2 700 (193-cü)
İİİ (2013)0.622
orta · 125-ci yer
ValyutasıSomoni (TJS)
Saat qurşağı+5
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu992
ISO 3166 koduTJ
İnternet domeni.tj
Tacikistan
Rudaki Parkı, Düşənbə, Tacikistan

CoğrafiyasıRedaktə

 
Tacikistanda dağ silsiləsi

Tacikistanın ərazisi əsasən dağlıqdır. Şimalda Fərqanə vadisi, şimal-qərbdə və ölkənin mərkəzində Türküstan, Zərəfşan, Hissar, Alay sıra dağları. Cənub-Şərqdə İsmayıl Səməni piki olan Pamir dağları yerləşir.

Tacikistanın böyük hidroresursları var. Tacikistanda həmçinin zəngin alüminium yataqları da var.

Dünyanın ən hündür bəndi olan SES-i olan Nurek burada yerləşir.

İnzibati ərazi bölgüsüRedaktə

Tacikistan Respublikası inzibati cəhətdən 1 muxtar vilayət (Dağlıq Bədəxşan), 2 vilayət (Sogd və Xatlon), 13-ü respublika tabeli olmaqla 62 rayon, 17 şəhər (Bostan, Boxtar, Gülüstan, Hisar, Xoruğ, Xücənd, İsfərə, İstərövşən, İstiqlal, Kanibadam, Kulab, Levakənd, Narək, Pəncəkənd, Roğun, Tursunzadə, Vəhdət) və paytaxt Düşənbə şəhərindən ibarətdir.[2]

Təbii ehtiyatlarıRedaktə

Tacikistanda olduqca zəngin qızıl, gümüş və antimon yataqları var. Ən böyük gümüş yatağı Sugd əyalətindədir. Bundan başqa Tacikistan strontium, duz, qurğuşun, sink, floraspar və civə istehsal edir. Sovet dönəmində külli miqdarda uranium istehsal edilirdi. Amma müstəqillik dönəmində iqtisadi çətinliklərə görə uranium istehsalı dayandırıldı. Qazaxıstanın ekstensiv alüminium sənayesi tamamilə gətirilmə filizlə işləyir.

Tacikistanda balıqçılığın inkişafı üçün münbit şərait var. 2003-də 158 ton balıq ixrac olunub.

Kənd təsərrüfatıRedaktə

Tacikistanda kənd təsərrüfatı nisbətən zəif inkişaf edib. Bunun əsas səbəbi yararlı torpaqların sahəsinin olduqca az olması və bununla yanaşı iqtisadi çətinliklərdir. Tacikistan hökuməti torpaq islahatları haqqında qanun versə də, bu qanunun düzgün icra olunmaması bir çox problemlər yaradır. Buda öz növbəsində kənd təsərrüfatının inkişafının qarşısını alır. Tacikistanda əsasən taxıl, kartof, soğan, pomidor, meyvəçilik və düyü becərilir. ərazinin 80 % dan çoxunun irriqasiyaya ehtiyacı var. Tacikistan Qazaxıstan və Özbəkistandan külli miqdarda üzüm idxal edir.

Tacikistan əsasən alüminium, pambıq, parça, bitki yağları, meyvələr ixrac edir və dəzgahlar, ərzaq, içkilər, elektronika, avtomonillər idxal edir.

İqtisadiyyatRedaktə

 
Tacikistanda metallurgiya kompleksi

Tacikistan xammalın həcmində, ehtiyatları mineralında (faydalı qazıntılarında) və mənbəyində mühüm və unikal yerə malikdir.

Tacikistan hidroenerji potensialında zəngin ölkə hesab edilir və dünyada səkkizinci yerdədir.

Hazırda respublikada 45000-dən çox müəssisə və təşkilat qeydə aldığı kiçik müəssisələri və orta ədəd biznes daxil olmaqla, Dünya miqyasında tanınan böyük müəssisələr: Tacik alümini zavodu (Таlcо), Nurek hidro enereji stansiyası, Açıq səhmdar şirkəti "Parçalar", səhmdar şirkəti "Abreşim", "Taciktekstilmaş", birgə müəssisə "Zarafşon", "Kabool Taciktekstil" birgə müəssisəsi, "Obi Zulol" birgə müəssisəsi, Açıq səhmdar cəmiyyət "Kolinho", aşağı voltlu təchizatın istehsalı ilə məşğul оlаn Adrasman fabriki, yağ toplayan sənaye kompleksləri v. s. var.

Rəngli metallurgiya kimi belə sferalar, layihələşdirən su enerjisi, kənd təsərrüfatı, kommunikasiya və telekommunikasiyalar, nəqliyyat, dağ-mədən, qida, kimya sənayesi, xalq təsərrüfatlarında aparıcı yerini təşkil edir.

İqtisadi islahatların, xalq təsərrüfatının iqtisadi restrukturlaşdırmalarının dərinləşməyə dünya iqtisadiyyatına beynəlxalq əlaqələrin və inteqrasiyanın inkişafları götürülürməsi üçün nəhəng addımlar atılıb.

Xarici ticarətlər və valyuta sazişləri qıymətlər liberallaşdırmış ticarətdirlər. Respublikada fəaliyyet göstərən ortanın və böyüyün təxminən 70 %-indən kiçik müəssisələr tamamıyla özəlləşdirilir. Beynəlxalq tələbləri qarşılayan ölkənin yeni Vergi və Gömrük Кodeksləri qəbul edilirlər.

Xarici investisiyaların cazibədarlığı üçün əlverişli şərtlər, reklamın bazar strukturlarının və inkişafının dəstəkləri üçün maddi cəhətdən, bank sistemi və maliyə sistemi yaxşılaşdırılır.

Tacik iqtisadiyyatında investisiyanın prioritet istiqamətləri: layihələşdirən su enerjisi, və qiymətli metalların emal edərək daşlar, polymetallik filizləri, telekommunikasiyaların inkişafı və başqa kənd təsərrüfatı məhsullar.

Birgə müəssisələrin və mülkiyyətin başqa nümunələrinin qeydiyyatı üçün prosedura sadələşdirilir. Xarici investorların iştirakı ilə təxminən 300 birgə müəssisəсi fəaliyyət edib.

Bu gün üçün Tacikistan iqtisadiyyatının ən böyük investorları arasında şirkətlərdir- Rusiyadan, ABŞ-dan, Kanadadan, Böyük Britaniyadan, Koreyadan, Almaniyadan, İsveçrədən, İtaliyadan, Macarıstandan və İrandan: Rusyaдан "Birləşdirilən Enerji Sistemləri" Cəmiyyətini, Körfəz Beynəlxalq Minerallarını (qızıl yataqların), Nelson Qızıl Korporasiyasını (qızıl və gümüş yataqları),Birinci Boston Kredit (İsveçrəli füçers şirkəti), Kabool Tekstayl və Adjind Beynəlxalq şirkəti (tekstil parçaları istehsal edir). Respublikada müştərək fəaliyyətdə olan belə böyük müəssisələr, "Zarafşon", "Aprelevka," "Obi Zulol," "Hasid aytisi" "Ravgani Tocik," "İndiqo," "Pulodon," "Ispgeko International," "Tocikazot," "Ozgün Inşaat," "BSK Oriyon," "Birinci mikrofinans bankı," "Assor Perm," "Anis firması" müvəffəqiyyətlə işləyir və s.

Əhəmiyyətli enerji resuslarına baxmayaraq Respublika indi də enerji defisitinə ( bir ildə 600 mln Kvt/saat), malik olmağa davam edir, əsasən, qış dövrü ərzində.

SiyasətRedaktə

Tacikistan hökuməti prezidentlik forması ilə demokratik, dünyəvi suveren və unitar bir dövlətdir.

Tacikistanda milli bayramlarRedaktə

NəqliyyatRedaktə

Yaxın və uzaq ölkələrlə nəqliyyat Dövlət Hava yolları şirkəti "Tacik Air" və şəxsi havayolu şirkəti "Somon Air" qurudan isə Dövlət Unitar Müəssisə "Rohi Ohani Tocikiston" Taciksitan dəmir yolları ilə və digər beynəlxalq daşınma agentlikləri ilə yerinə yetirilir.

Birinci qatar Düşəmbə şəhərinin dəmiryolu stansiyasına 1929-cu ilin sentyabrında gəlmişdir.

Dəmir yollarının fəliyyətləri bu illərdə başa çatmışdı və istifadəyə verilmişdir:

1899 ilində Suğd vilayətinə, 1929-də Düşənbədə, 1974-də Kurqon-Teppda şəhərində Xatlon vilayəti və 1999-də Kulоb-Qurgan-Teppa dəmir yolu istifadəyə verilmişdir.

Respublikanın dəmir yollarının uzunluğu 1260.6 km edir , 679,9 km əsas yollar təşkil edir, 270,8 km-i Dövlət Unitar Müəssısəsi "Tacik Dəmir Yollarına" aid və digər şirkətlər isə 310.2 km kimi yollara sahibdilər.

Beynəlxalq sərnişin daşınmalar MDB ölkələri ilə əsasən yerinə yetirilir.


Xarici dünya ilə yük və sərnişin daşıma, beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən inkişaf etdirilən nəqliyyat koridorları vasitəsi ilə yerinə yetirilir.

ƏhalisiRedaktə

  Əsas məqalə: Tacikistan əhalisi

Tacikistan Respublikasının Prezidenti yanında Tacikistan Statistika Agentliyinin təqdim etdiyi rəsmi məlumatlara əsasən Tacikistan əhalisi 5 fevral 2013-cü il tarixinə 8 milyon nəfərdir.[1]

Etnik tərkibiRedaktə

Tacikistan dövlətinin etnik tərkibi əsasən fars əsilli taciklərdən ibarətdir.Tacikistanda taciklərdən başqa burada türkdilli (özbək.qırğız,uyğur,Azərbaycanlılar və s,); İrandilli (farslar,kürdlər,osetinlər,tatlar,əfqanlar,yaqnoblular və s.);slavyanlar əsilli ruslar yaşayır.

Xarici siyasətiRedaktə

Tacikistan Respublikası 2 mart 2013-cü ildə tarixində Ümumdünya Ticarət Təşkilatının tamhüquqlu üzvü olmuşdur.[3]

QalereyaRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 Сайти расмии Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон: Навигарӣ: Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон корҳои бозҳисокунии аҳолиро оид ба муайян намудани санаи таваллуди 8 миллионаи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ба анҷом расонид Arxivləşdirilib 2013-04-20 at the Wayback Machine
  2. Ведомости Маджлиси Оли Республики Таджикистан 1995 год, 21, ст. 239; 2000 год, 11, ст. 513; 2003 год, 4, ст.153
  3. Laos və Tacikistan ÜTT-nin tamhüquqlu üzvləri oldular. wto.az, 02.03.2013  (az.)

Xarici keçidlərRedaktə