Avarlar (qafqazdilli)

qafqazdilli xalq
Disambig.svg Bu məqalə Qafqazdilli avarlar haqqındadır. Digər mənalar üçün Avarlar (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.

Avarlar (Qafqaz avarları) (avar аварал, магІарулал) — Dağıstan Respublikasında ən böyük, Azərbaycanda sayca altıncı böyük etnik qrup. Qafqaz xalqlarından biri . Həmçinin, Rusiyanın Çeçenistan, Kalmıkiya və digər federasiya subyektlərində məskunlaşmışlar. Azərbaycanda əsasən BalakənZaqatala rayonlarında yaşayırlar.

Avarlar
avar авар(ал), магІарул(ал)
Wolf symbol of Avars Caucasus.PNG
Canavar və Standartın — bu avar xanları rəmzi.
Yaşadığı ərazilər
Rusiya Rusiya 912,090 (2010[1])
Azərbaycan Azərbaycan 53 000 (2019)
Ukrayna Ukrayna 1,496 (2001)[2]
Qazaxıstan Qazaxıstan 1,407 (1999)[3]
Dili

Avar dili

Dini

İslam

Qohum xalqlar

Qafqaz xalqları


Avarlara mənsub kətibə
Bu şəkildə avarların məskunlaşması göstərilir. .png

EtimologiyaRedaktə

Bir çox mənbələrdə eyni zamanda Qafqaz Avarları olaraq anlandırılır. Özlərini “магIарулал” olaraq adlandırırlar. Mənası “dağların xalqı”, “dağlılar” deməkdir. Avar dili Şimali Qafqaz (Nax-Dağıstan) dil ailəsinin Yeni Qol (Avar-Andi-Tsez) dil qrupuna aiddir. 14 ləhcədə danışılır. Ən çox yayılmış ləhcə elə Avar ləhcəsidir. Millətin adı da məhz bu ləhcədən götürülmüşdür.

Çox zaman Qafqaz avar xalqıni qədim türk soylu avarlarla səhv salırlar, Qədim, yəni türk kimi qəbul olunan avarlardır. Onlara bəzi ədəbiyyatlarda əsl avarlar da deyirlər. 555-ci ildə Göytürklər tərəfindən qərbə sürgün olunmuşlar. Sürgün zamanı isə onlara bir çox millətdən insanlar qoşulmuşdur. Avarlar Avropaya çatan zaman artıq avar xalq anlamını itirmişdir. Avar ordusunda olan hər bir hun, xəzər, monqol hamısı avar adlandırılmışdır. Bu xalqların böyük qismi qıyıqgözlü idi. Tarixçi Walter Pohl avarları uzun müddət araşdırdıqdan sınra bu fikrə gəlmişdir: Avarlar cox böyük tarixə məxsusdurlar və Göytürk tabeçiliyində yaşamaq istəməyən xalqların qarışmasından yaranmışlar.

Avar XaqanlığıRedaktə

562-ci ildə qurulmuşdur. Hökmdarları olan Bayan Xaqan çox güclü döyüşçü və rəhbər idi. O türklərlə birləşərək german, slavyan, bizans və frank torpaqlarına yürüşlər təşkil etmişlər. 586-cı ilə kimi Karpatın hamısını, Balkanların da yarısından çoxunu ələ keçirmişlər. Lakin onlar İstanbulu da fəth etmək istəyirdilər. Lakin dəniz donanmaları olmadıqlarına görə bu istəkləri baş tutmamışdır. Avar Xaqanları işğal olunmuş torpaqlarda möhkəmlənmək əvəzinə yeni-yeni ərazilərin alınmasına çalışırdılar. Onlar ilk növbədə frankların ən təhlükəli düşmənləri idilər. 8-ci əsrin sonlarına yaxın franklar qonşu tayfalarla birləşərək avarlar üzərinə hücuma keçmişlər və onları ağır məğlubiyyətə uğratmışlar. 803-804-cü illərdə isə bütün Avar torpaqları Bulqarlar tərəfindən alınmışdır və bu Avar Xaqanlığının sonu olmuşdur.

MəskunlaşmaRedaktə

Azərbaycanda avarlar əsasən Balakən rayonunun Qabaqçöl qəsəbəsində[4], Mahamalar[4], Mazımqara[4] Katex kəndlərində, Zaqatala rayonunun Uzuntala, Ziliban[5], Mazıx[5], Car[5], Axaxdərə kəndlərində yaşayırlar. Yuxarı Çardaxlar Aşağı Çardaxlar

Avarlar AzərbaycandaRedaktə

Bu rayonlar ərazisində avar dilində ümumilikdə 260 sinfi olan 19 məktəb fəaliyyət göstərir və bu məktəblərdə 7 minə yaxın şagird təhsil alır.2009-cu ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən Azərbaycanda 49,8 min nəfər avar yaşayır. Lakin bu rəsmi rəqəmlər deyil, mənbələr əsas verir ki əslində avarlarin sayi Azərbaycanda bir neçə dəfə çox ola bilər, pasport qeydiyyatlari zamani milliyətin hansı göstərilməsinə uyğun olaraq.

Azərbaycanlılarla sıx qaynayıb-qarışmışlar. İslam dininə etiqad edirlər.

Avarların yaşadığı ərazi Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonuna daxildir. Ərazi inkişaf etmiş nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir. Əsas yol Yevlax-Balakən şosse və dəmir yoludur. 80-ci illərin ikinci yarısında istifadəyə verilən dəmiryolu bu iqtisadi rayonla digər rayonlar arasında nəqliyyat-iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə səbəb olmuşdur. Bakı-Zaqatala hava xətti fəaliyyət göstərir.

1999-cu və 2009-cu il siyahıya almalarına görə
Yaşayış məntəqəsi 1999[6] 2009[7]
Bakı y. 296
Sumqayıt y. 27
Mingəçevir y. 6
Abşeron rayonu 7 5
Balakən rayonu 24,415 23,874
Goranboy rayonu 1 y.
Göyçay rayonu 2 y.
Kürdəmir rayonu 1 y.
Lənkəran rayonu 5 y.
Oğuz rayonu 3 y.
Qax rayonu 11 9
Salyan rayonu 1 y.
Samux rayonu 3 y.
Şəki rayonu 15 14
Zaqatala rayonu 25,835 25,578
Zərdab rayonu 1 y.
Füzuli rayonu 2 y.
Laçın rayonu 1 y.
Bütün ölkə üzrə 50,871[8] 49,800

Həmçinin baxRedaktə

MənbəRedaktə

  • Dünya xalqları. Ensiklopedik lüğat. Bakı.1998.
  • Велиев М.Г. (Бахарлы) Азербайджан. Баку.1921.
  • Гейбуллаев Г. К этногенезу Азербайджанцев. Баку.1994.
  • Сумбатзаде. Этногенез Азербайджанского народа. Баку.1990
  • Петрушевский И.Р. Джаро-Белоканские вольные общества в первой половине Х!Х века. Махачкала.1993.
  • Шопен И.И. Кавказ и его обитатели. Обозрения закавказского края.ЖМГИ. с.1.кн.2.СПб.,1841
  • Mahmudlu Y. İlusu sultanlığı-tarixi xəzinəmizdən bir inci. Letifova E.M. Severo-Zapadnıy Azerbaydjan.İlisuyskoe sultanstva. Baku.1999.
  • Бакыханов А. Гюлистан-и Ирам.Баку.1991.
  • Hacıyeva M. Türk dünyası və qardaş ölkələr ədəbiyyatı.Ankara.1997
  • Петрушевский И.Р. Джаро-Белоканские вольные общества в первой половине ХIХ века. Махачкала.1993

İstinadlarRedaktə

  1. Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
  2. Всеукраинская перепись населения 2001 Национальность и родной язык
  3. 26.02.1999 census of Kazakhstan Republic
  4. 1 2 3 Balakən Rayon İcra Hakimiyyəti: Rayon haqqında: Əhalisi
  5. 1 2 3 Ежедневный информационный ресурс - "Azeri.ru - Азербайджанцы в России": Этнические и национальные группы: Аварцы
  6. Population statistics of Eastern Europe :Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census
  7. Population statistics of Eastern Europe:Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census
  8. The United Nations Statistics Division :27.01.1999 census of Azerbaijan

Xarici keçidlərRedaktə