Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tələbələri

(Cümhuriyyət tələbələri səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tələbələri — 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Qərbi Avropa, RusiyaTürkiyədə ali təhsil almaq üçün seçilmiş və böyük hissəsi xarici universitetlərdə təhsil almış bir qrup tələbə. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən təxminən 100 tələbə xaricə göndərilmiş, Təhsil Nazirliyinə isə buna görə 7 milyon rubl təsis edilmişdi.

Parisdəki bir qrup azərbaycanlı tələbə. 1920-ci ilin əvvəlləri.[qeyd 1 1][1]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra, Qırmızı Ordunun ölkəyə giriş nəticəsində ölkənin sovetləşməsinə baxmayaraq, tələbələr təhsilini davam etdirmişdir. Təhsilini bitirdikdən sonra, tələbələrin əksəriyyəti Azərbaycana dönmüş, zavod rəhbərləri və neft yataqlarının idarəçiləri kimi əhəmiyyətli uğurlar əldə etmişlər. Onların bəziləri hətta Lenin ordeni kimi dövlət mükafatları ilə təltif olunmuşdur.

Lakin 1930-cu illərdə tələbələrin bir qismi, Azərbaycan müstəqilliyinin bərpə edilməsi və Almaniya üçün casusluq ittihamı ilə NKVD tərəfindən repressiyaya uğramışdır.

HaqqındaRedaktə

1919-cu ilin sonunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti təhsil sahəsində bir sıra islahatlar həyata keçirirdi. İbtidai və orta məktəblər üçün dərslik nəşr edilmişdi, ölkənin müxtəlif bölgələrində seminariyalar açılmışdı, Bakı Dövlət Universiteti təsis edilmişdi və Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun yaradılması haqqında qanun qəbul olunmuşdu. Universitetin açılması məhdudlaşdırmadan, Ölkədə elm və təhsilin inkişafına xüsusi diqqət yetirən Cümhuriyyət hökuməti, milli kadrlar hazırlamaq üçün yollar axtarırdı. Çətin hərbi-siyasi vəziyyətə baxmayaraq, azərbaycanlı gənclərin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qərar verilmişdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycanın nailiyyətlər siyahısını sayanda, qeyd edirdi:

  Müxtəlif sahələrdə ali təhsil üçün — memarlıq və etnologiyadan tutmuş təyyarə və gəmiqayırmaçılığa qədər dövlət hesabına 100-ə yaxın azərbaycanlı tələbə Avropanın ən yaxşı məktəblərə göndərilib.  

Azərbaycan Parlamenti hökumətin təklifinə əsasən 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qanun qəbul etmişdi. Parlament xaricə göndəriləcək gəncləri müəyyən etmək üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə beş nəfərdən (Mehdi bəy Hacınski, Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov, Abdulla bəy Əfəndizadə) ibarət xüsusi müsabiqə komissiyası yaratmışdı. Komissiyanın qərarına əsasən, ali təhsil almaq üçün 45 nəfər Fransa, 23 nəfər İtaliya, 10 nəfər İngiltərə, 9 nəfər Osmanlı ali məktəblərinə göndərilmişdi. Rusiyada oxumaq üçün seçilmiş 13 nəfər gənc orada Vətəndaş müharibəsi başlandığı üçün təhsil almağa gedə bilməmişdi.

1919-cu il iyulun 23-də qəzet oxuculara bildirir ki, Bakıda Vəkilllər şurasının qərarı ilə korlar məktəbi açılacaqdır. "Tələbələr haqqında" sərlövhəli xəbərdə isə oxuyuruq: "Maarif nəzarəti 100 nəfər tələbəni xaricə göndərəcək. Hər tələbəyə 36.000 manat xərcləmək və 5.000 manat yol pulu hesablanıb. Cəmi 4.100.000 manat edir".

Qəzetin 31 iyul tarixli sayında "Tələbələrin nəzərinə" elanından bəlli olur ki, İsveçrəyə 51 nəfər, Fransaya 13 nəfər, Osmanlıya 4 nəfər, İtaliyaya 1 nəfər, Rusiyaya 17 nəfər, İngiltərəyə 3 nəfər, Almaniyaya 2 nəfər gənc göndəriləcəkdir.

"Azərbaycan" qəzeti səhifələrindəki materiallar və eləcə də arxiv sənədləri göstərir ki, əcnəbi ölkələrə təhsil almağa göndəriləcək tələbələrin qəbul etdiyi şərtlər H.Z.Tağıyev tərəfindən təsdiq olunmuş maddələrin əsasında hazırlanmışdır. Böyük xeyriyyəçi – milyonçunun şərtləri belə idi:

 
Fransada təhsil alan tələbələrdən bir qrup
  1. Hər tələbəyə təhsil müddəti ərzində 50 manat veriləcəkdir. Yay tətillərində Qafqaza gəliş-gediş xərcləri də ayrıca ödəniləcəkdir.
  2. Tələbə ali təhsilini bitirdikdən sonra mütləq vətəninə dönərək öz ölkəsinə xidmət edəcəkdir.
  3. Tələbə qeyri-türklə evlənməyəcəkdir.
  4. Tələbə təhsilini bitirib həyata atıldıqdan sonra təhsil müddəti ərzində Hacı Zeynalabdindən aldığı pulları Xeyriyyə Cəmiyyətinə birdəfəlik və yaxud da hissə-hissə ödəyəcəkdir.

Azərbaycan parlamentinin xüsusi dövlət komissiyası H.Z.Tağıyevin maddələrini redaktə etmiş, 3-cü maddəni isə ixtisara salmışdır.

Yeri gəlmişkən, H.Z.Tağıyevin hər bir tələbəyə ayırdığı vəsait öz zamanına görə çox idi. Nəriman Nərimanovun "Borc iltizamı"nda oxuyuruq:

"1902-ci il iyunun 27-də mən, aşağıda imza edən kollec katibi Nəriman Nərimanov bu iltizamı fəxri vətəndaş Hacı Zeynalabdin Tağıyevə verirəm, ondan ötrü ki, o – Tağıyev ali məktəbdə təhsilimi davam etdirmək üçün mənə beş il ərzində, birinci iki ilin hərəsində 360 manat verir, bu da cəmi iki min iki yüz səksən (2280) manat edir və mən elmlər kursunu başa çatdırandan sonra bu məbləği tamamilə ona, Tağıyevə qaytaracağıma söz verirəm. Bu barədə imza atıram. İmza: Nəriman Nərimanov".

Dövlət xadimi Əziz Əliyev 1951-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini vəzifəsində işləyərkən H.Z.Tağıyevin yaxşılığından dəst-xəttilə yazdığı tərcümeyi-halında bunları xatırlayırdı: "1917-ci ildə bütün fənnlərdən "5" qiymət almaqla gimnaziyanı qızıl medalla bitirdim. Təhsili davam etdirmək üçün vəsaitin olmadığına görə, maddi yardım üçün o vaxt Bakı milyonçusu Tağıyevə müraciət etdim. O, mənə 300 manat miqdarında pul göndərdi. Bu pulun bir hissəsinə anam üçün ərzaq aldım. Qalan hissəsini isə özümlə götürüb Petroqrada getdim. Attestat müsabiqəsi yolu ilə Hərbi-Tibb Akademiyasına daxil oldum".

"Azərbaycan" qəzetinin 1919-cu il 9 dekabr tarixli sayındakı "Müsəlman tələbələrin xarici ölkələrə göndərilməsi" yazısından bəlli olur ki, hökumət bu tədbiri mütəşəkkil həyata keçirmək məqsədilə tələbələrin nümayəndələrindən ibarət təşkilat yaratmışdır. Təşkilat bürosunun sədri Teymur bəy Aslanov maarif nazirliyinin nümayəndəsi Şaxtaxtinski ilə birlikdə lazımi yol vəsiqələri almaq üçün Tiflis və Batum şəhərlərində olmuşlar.

Qəzetin 1919-cu il 12 dekabr sayındakı "Tələbələrin yığıncağı" sərlövhəli xəbərdə tələbə bürosunun qərarı ilə xaricə yola düşən gənclərin bəzi ərzaq və digər ləvazimatla təmin olunması məsələləri həll edildiyi yazılmışdır. Ticarət və sənaye nazirlikləri hər bir tələbəyə 40 arşın parça, 2 cüt döşəkağı, 2 ədəd əl-üz dəsmalı, 6 ədəd yaylıq və s. vermişlər..

1919-cu ildə xaricdə tələbələrin təhsili ilə məşğul olan doktor Bəhram bəy Axundov İstanbuldan Parisə Ceyhun Hacıbəyliyə təşviş dolu bir məktub göndərir.

"Əziz Ceyhun! Tələbələrdən çox nigaranam. İki aydan da bir az artıq müddətdə Bakıda çox çalışdım. Öz əllərimlə 200 brilyant seçib tələbələrlə yola saldım. Sata bildilər, ya yox, məlumatım yoxdu. Nərimanov bu barədə Berlin nümayəndəliyinə sorğu göndərmişdi. Nərimanın Moskvaya gedişi ilə hər şey alt-üst olub. Sabah nə olacaq deyə bilmərəm. Məchulluqla üz-üzə dayanmışıq. Mən onları unutmuram, unutmayacağam da. Bakıya qayıdan kimi yenə onlara yardım etməyə çalışacam. Təki oxusunlar, bizim bu uşaqlara ehtiyacımız var". İmza: Bəhram Axundov

Təhsil başa çatdıqdan sonraRedaktə

Tələbələrin əksəriyyəti təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycana dönmüş və vətən uğrunda çalışmışlar. Azərbaycanda məzunlar görüşlərini davam etdirmiş, sevinclərini və uğursuzluqlar bölüşürdülər. Tədqiqatçı Məmməd Cəfərov qeyd edir ki, zamanla, bu insanlar müstəqil Azərbaycanı tərk edib, Avropada 5–10 il yaşadılar və kapitalist idarə üsullarını sovet ilə müqayisə edirdilər. Məzunlar mövcud sistemə passiv və ya aktiv mübarizə ehtiyacının fikirinə gəlmişdilər.

SiyahıRedaktə

Foto Adı və soyadı Təhsil müəssisəsi Fakültə
Almaniya
  Abbas bəy Əliyev Berlin Kommersiya İnstitutu
  Abdulla Əfəndiyev Berlin Kommersiya İnstitutu
  Abdulla Rəhimzadə Berlin Universiteti
  Adil bəy Ağabababəyov-Muğanlinski Leypsiq Universiteti
  Ağacəfər Əbdürrəhmanov Berlin Universiteti
  Ağahəsən Mustafayev Berlin Politexnik İnstitutu
  Ağalar İskəndərov Berlin Universiteti
  Behbudəli Zeynalov Berlin Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
  Bəhram Abdinov Bonn Universiteti
  Bəhram Hüseynov Darmştadt Ali Texniki Məktəbi
  Cavad bəy Almuradov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
  Cəfər Kazımov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
  Əbdülhəmid ağa Cavanşir Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
Əbdürrəhman Tağıyev Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
  Ələkbər bəy Əliyev Berlin Kənd Təsərrüfatı İnstitutu
  Əlibala Xudaverdiyev Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
  Əlihüseyn Hüseynov Rostok Universiteti
  Əliyusif Cəfərov Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
  Əsildar bəy Ağabababəyov-Muğanlinski Leypsiq Universiteti
  Əşrəf Əliyev Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
  Firudin Əliyev Karispuye Politexnik İnstitutu
  Həmid Məmmədxəlil Münhen Universiteti
  Hənifə Pirverdiyev Berlin Politexnik İnstitutu
  Hilal Münşizadə Berlin Universiteti
  Hüseyn Nağıyev Berlin Universiteti
  Hüseyn Şıxıyev Berlin Universiteti
  Hüseynbala Məmmədov Bonn Ali Kənd Təsərrüfatı Məktəbi
  İskəndər Rzazadə Darmştad Ali Texniki Məktəbi
  İskəndər bəy Sultanov Berlin Politexnik İnstitutu
  İsmayıl Axundov Berlin Politexnik İnstitutu
  Qəhrəman Məmmədov Berlin Universiteti
  Lətif Qədimi Almaniya Ali Texniki Məktəbi
  Məhiş bəy Səfərov Berlin Universiteti
  Mir İsmayıl Seyidzadə Berlin Universiteti
Mir Məmmədrza Seyidəliyev Berlin Universiteti
Mir Sadıq Sadıqov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
  Mirzə Hacızadə Berlin Politexnik İnstitutu
  Mirzəhüseyn Quliyev Berlin Universiteti
Məhəmməd Ağarəhimov Berlin Universiteti
  Məmməd bəy Hacıyev Berlin Universiteti
  Məmmədəli Rəhimli Darmştadt Ali Texniki Məktəbi
  Məmmədəmin Əfəndiyev Darmştadt Ali Texniki Məktəbi
  Murad Teymurxanov Karlsruhe Universiteti
  Mürsəl bəy Şahsuvarov Münhen Universiteti
  Nüsrət Rzayev Berlin Universiteti Tibb
  Rzaqulu Həsənov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
  Salman Hüseynov Firtsburq İnstitutu
  Səməndər Axundzadə Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
  Surxay bəy Şahsuvarov Frayberq Dağ-Mədən Akademiyası
  Yusif bəy Ağasıbəyli Drezden Politexnik İnstitutu
  Yusif Salahov Münhen Universiteti
  Zal Məmmədov Drezden Politexnik İnstitutu
  Zəkəriyyə Xiromanov Firtsburq İnstitutu
Fransa
  Abbas Atamalıbəyov Paris Universiteti Gəmiqayırma
  Abbas bəy Muradov Paris Universiteti Tibb
  Aslan bəy Vəzirov Paris Universiteti Fizika-kimya
Nansi Universiteti Geologiya
  Balağa Ağayev Paris Universiteti
  Bayram Hacıyev Paris Universiteti
  Cəbrayıl Rəhimov Paris Universiteti
  Ələkbər Cabbarov Nansi Universiteti
  Əli Yusif Paris Ali Siyasi Elmlər Akademiyası Diplomatiya
Əliyar Əmircan Nansi Universiteti
  Əhməd Şahnəzərov Nansi Ali Toxuculuq məktəbi
  Əjdər bəy Axundov Paris Universiteti
  Fərman bəy Nərimanbəyli Haisi Politexnik institutu
  Xaspolad bəy Hacıyev Paris Universiteti
  İsrafil Əşrəfov Paris Universiteti
Məmmədrəşid Bosnalızadə Paris Universiteti
  Miri bəy Vəzirov Paris Universiteti
  Mirzə Mənsur Umudov Paris Universiteti
  Mirzeynalabdin Mirqasımzadə Paris Universiteti
  Mustafa Mustafayev Tuluza Ali Texniki Məktəbi
  Mustafa ağa Vəkilov Paris Universiteti
  Rəşid bəy Topçubaşov Paris Universiteti
  Süleyman Muxarski Lion Universiteti
  Tağı Rzayev Paris Universiteti
  Teymur bəy Aslanov Paris Universiteti
  Zaur bəy Daqirov Paris Universiteti
  Zeynalabdin Hüseynov Paris Universiteti
İngiltərə
  Ağa Abdulla Dadaşov
İtaliya
  Ağaəli Abdullayev
  Əhməd Rəcəbli Roma Ali Eksperimental Aqrar Kral İnstitutu
İskəndər Vəliyev Peruça Universiteti
  Məmməd bəy Muradov Roma Universiteti
  Zeynal bəy Əlizadə Roma Kral Rəssamlıq Akademiyası
Zeynalabdin Əliyev Roma Krallıq Rəsm Akademiyası
Rusiya
Ağasəfər Mustafayev Novoçerkask Universiteti
Baxşəli bəy Sultanov Novoçerkassk Politexnik İnstitutu
Türkiyə
  Abdulla Tahirzadə İstanbul Universiteti Riyaziyyat
  Cəmil bəy Musayev İstanbul Universiteti
Əbdül Əbdülzadə İstanbul Universiteti Hüquq
  Əlimuxtar Həsənov İstanbul Universiteti
Hacı Səədi İstanbul Universiteti
  Məmməd bəy Xələfbəyov İstanbul Universiteti
  Məmmədzəki Dursunzadə İstanbul Universiteti
Ukrayna
  Abdulla Bağırlı Kiyev Kommersiya İnstitutu
  Ağabala Məmmədov Xarkov Texnologiya İnstitutu Mexanika
Əbdülsəməd Məmmədyarov Xarkov Texnologiya institutu
  Hüseynqulu Səlimov Xarkov Texnologiya İnstitutu Kimya
İsmayıl Yüzbaşov Xarkov Universiteti
Mahmud Nəbiyev Xarkov Universiteti
Məcid bəy Qaracaəmirli Xarkov Universiteti
Nəbi Məmmədov Kiyev Dövlət Kommersiya İnstitutu
  Teymur bəy Vəkilov Xarkov Tibb İnstitutu
  Umbay Əmirov Xarkov Tibb İnstitutu
Bilinmir
Əli Kərimov ? Tarix-filologiya
Məhəmməd Ağaoğlu ?

QeydlərRedaktə

  1. Fotoşəkil Ramiz Abutalıbov tərəfindən Paris Sülh Konfransındakı Azərbaycan nümayəndə heyətinin keçmiş müşaviri, vaxtilə gənc tələbələrin Avropada yerləşməsinə kömək edən Məhəmməd Məhərrəmovdan hədiyyə olaraq alındı.

MənbəRedaktə

  • Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001;
  • Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920).
  • Parlament (stenoqrafik hesabatlar), B., 1998;
  • Paşayev A., Açılmamış səhifələrin izi ilə, B., 2001;
  • Азербайджанская Демократическая Республика (1918–1920). Законадательные акты (сборник документов) Б.,1998;
  • Абуталыбов Р., Азербайджанские студенты в Западной Европе, газ. "Панорама", 1996, 15-е марта.
  • Ədalət Tahirzadə. Cəfər Kazımov – Sovet uranını tapanlardan biri. Bakı: "Kür", 2001.28 səh.
  • Ədalət Tahirzadə. İsgəndər Rzazadə – Azərbaycanın ilk energetiki. Bakı, "Kür" nəşriyyatı, 2000, 36 səh.
  • Адалет Тагирзаде. Искендер Риза-заде – первый энергетик Азербайджана. Баку. Изд-во "Кюр", 2000, 64 стр.
  • Ədalət Tahirzadə, Əliyev Ələkbər Məşədi Qəhrəman oğlu. – "525-ci qəzet", 28 sentyabr, 4, 11 oktyabr 2008, №180, 182, 187
  • Ənvər Çingizoğlu, Nərimanbəylilər, "Soy" dərgisi, 8 (28), 2009.
  • Ənvər Çingizoğlu, Səfərovlar, "Soy" dərgisi, 2 (7), 2007. səh.52–59.
  • Ənvər Çingizoğlu, Hacıyevlər, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2009, №5, səh.30–33

İstinadlarRedaktə

  1. Mikeladze. Q. Беседы с Рамизом Абуталыбовым: Первые азербайджанские студенты в Европе и Джейхун бек Гаджибейли. 2010-04-13 tarixində arxivləşdirilib.