Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ParlamentiAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qanunverici orqanı, Milli Şuranın xələfi. 7 dekabr 1918-ci il saat 13.00-da açılmışdır.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti
Azərbaycan Məclisi-Məbusanı
Növü
Növü Parlament
İdarə heyəti
Sədr Əlimərdan bəy Topçubaşov, Müstəqillər fraksiyası
7 dekabr 1918 tarixindən
Sədrin 1-ci müavini Həsən bəy Ağayev, Müsavat Partiyası
7 dekabr 1918 tarixindən
Sədrin 2-ci müavini Məmməd Yusif Cəfərov, Müsavat Partiyası
Sədrin 3-cü müavini Sultan Məcid Qənizadə, İttihad Partiyası
Baş Katib Rəhim bəy Vəkilov, Müsavat Partiyası
Quruluşu
Üzvlərin sayı 120
Siyasi partiyalar      Müsavat və Bitərəflər: 40 oturacaq     İttihad: 14 oturacaq     Əhrar: 8 oturacaq     Sosialistlər: 14 oturacaq     Bitərəf: 4 oturacaq     Müstəqil: 4 oturacaq     Sol müstəqil: 1 oturacaq     Slavyan-Rus: 5 oturacaq     Milli Azlıqlar: 7 oturacaq     Erməni: 5 oturacaq     Daşnaksütun: 7 oturacaq     Boş: 11 oturacaq
Məclis zalı
Parlamentin birinci iclası

TarixiRedaktə

YaradılmasıRedaktə

1918-ci il may ayının 28-də Zaqafqaziya Seyminin Müsəlman fraksiyası özünü Azərbaycan Milli Şurası elan etdi. Beləliklə, Azərbaycanın ilk Parlamenti yarandı və ilk parlamentli respublikanın bünövrəsi qoyuldu. İstiqlal bəyannaməsində bəyan edildiyi kimi "Müəssislər Məclisi toplanıncaya qədər Azərbaycanın başında xalqın seçdiyi Milli Şura və Milli Şura qarşısında məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti hökumət durur". 1918-ci il, sentyabrın 17-də Fətəli xan Xoyski kabinetinin təşkilindən üç ay sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Bakıya köçdü. Bakı paytaxt elan olundu. Parlamentli respublika idarəçiliyinin hüquqi norma və qaydalarına sadiq qalan Fətəli xan Xoyski hökuməti, eyni zamanda, Müəssislər Məclisinin çağırılması üçün hazırlıq görməyə başladı. Bu məqsədlə xüsusi komissiya yaradıldı. Milli Şuranın qərarından hələ 6 ay keçməmiş, hökumətin təkbaşına hakimiyyəti davam etdirmək səlahiyyəti olduğu halda Fətəli xan Xoyskinin təşəbbüsü və müraciətinə əsasən, 1918-ci il noyabrın 16-da Azərbaycan Milli Şurası yenidən fəaliyyətə başladı. Hökumətin sədri Fətəli xan Xoyskinin təklifi ilə Azərbaycan Milli Şurası Müəssislər Məclisi çağırmaq işini öz üzərinə götürdü.

Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il noyabrın 19-da Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sədrliyi ilə keçirilən iclasında parlamentlə əlaqəli qanun qəbul olundu, həmçinin parlamentdə dövlətin hüdudlarında yaşayan bütün millətlərin təmsil olunmalı olduğu qərarı qəbul olundu. Bu ərazilərdə Qafqaz təqvimində verilmiş məlumatlara əsasən 2.750.000 nəfər əhali var. Onlardan 1.900.000 nəfəri müsəlman, 500.000 nəfəri erməni, 230.000 nəfəri isə ruslar idi. Hər 24 min nəfərdən bir nümayəndə hesabı ilə müsəlmanlar 80, ermənilər 21, ruslar 10 nümayəndə göndərməlidir.

Beləliklə, Azərbaycan Parlamentini 120 nəfərdən ibarət formalaşdırmaq qərara alınır. Qanunda Parlamentə seçiləcək 21 erməni nümayəndəsindən 8-i Gəncə, 8-i Şuşa, 5-i isə Bakı erməni komitələrindən seçilməli idi. Bakıdakı rus əhalisindən Rus Milli Şurası 10, Alman Milli Şurasından 1, Yəhudi Milli Şurasından 1, Gürcü Milli Şurasından 1 və polyak komitəsindən 1 nəfər nümayəndə göndərilməli idi. Bundan əlavə qanunda Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinə Bakı Həmkarlar Təşkilatı Şurası tərəfindən 3, Bakı Sənaye-Ticarət tərəfindən isə 2 nümayəndənin göndərilməsi də nəzərdə tutulurdu.[1] Parlamentin üzvlərinin deputat toxunulmazlığı var idi.

Azərbaycan Milli Şurasının 19 noyabr 1918-ci il tarixli iclasının qərarına əsasən hələ 1917-ci ilin sonlarında Ümumrusiya Müəssislər Məclisinə seçilmiş 44 nəfər türk-müsəlman nümayəndə birbaşa yeni yaradılacaq parlamentin tərkibinə daxil edilirdi. Müsəlmanlardan qalan 36 deputat və başqa millətlərin nümayəndələri yenidən seçilməli idi. Yeni Parlamentin formalaşdırılması 1918-ci il dekabrın 3-də başa çatdırılmalı idi.[2]

Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinin çağırılması ilə əlaqədar Azərbaycan Milli Şurası adından onun sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin imzası ilə 1918-ci il noyabrın 29-da Azərbaycan və rus dillərində "Bütün Azərbaycan əhalisinə!" Müraciətnaməsi dərc edilir. Həmin Müraciətnamədə deyilirdi:

  "Vətəndaşlar! Müharibə və inqilab zamanının fövqəladə əhvalını nəzərə alaraq tətil etmiş olan Azərbaycan Şurai-Millisi iqtizai-zaman ilə təkrar Azərbaycanın paytaxtı Bakıda toplandı. Şurai-Millinin ən əvvəl qəbul etdiyi qanun sırf Azərbaycan müsəlmanlarına məxsus olan Şurai-Millini milli bir şəkildən çıxarıb da dövləti bir şəkilə salmaq oldu. Bu ayın 19-da qəbul etdiyi qanunnaməyə görə Şurai-Milli dekabrın 3-nə qədər 120 əzalıq bir Məclisi-Məbusan (Parlament) halına gələcəkdir. Bu məclisə azlıqda qalan millətlərdən nümayəndələr cəlb olunduğu kimi, məmləkətin vilayətlərindən də vəkillər çağırılmışdır. Bu surətlə yığılacaq məbusan irəlidə ümumi intixab üsulu ilə Azərbaycan Məclisi Müəssisanı yığışıncaya qədər yurdumuzun sahibi olacaq, onun müqəddəratını həll, hökumətini təşkil və mənafeini müdafiə edəcək... bizə fəlakət və səfalətdən başqa bir şey verməyən ədavət və ixtilafı bir tərəfə qoyaq. Tarix hamımıza bir yerdə yaşamaq məcburiyyətində qoyub. Yeni başlayan həyatın təbii məşəqqətlərini asanlıqla çəkmək üçün yaşayışımızı aqil və insani əsaslar üzərində quraq, bir-biriminizi sevək, ehtiram edək. Milli və məzhəb fərqlərinə baxmayaraq, bütün Azərbaycan vətəndaşları bir vətənin övladlarıdır. Ümumi vətəndə müştərək həyatlarını qurmaq və öz səadətlərinə birlikdə yetişmək üçün onlar bir-birinə əl uzatmalı və yardım etməlidirlər. [3][4]  

İlk iclasRedaktə

 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin açılışı

1918-ci il dekabrın 7-də saat 13:00-da Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Nikolayev küçəsində yerləşən keçmiş Qızlar Məktəbinin binasında (hazırda Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun yerləşdiyi bina) Azərbaycan Parlamentinin təntənəli açılışı oldu. Bu, bütün müsəlman şərqində o dövrün ən demokratik prinsipləri əsasında formalaşdırılmış ilk parlament idi. Parlamentin açılışında Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə geniş təbrik nitqi söylədi.[5]

Müsavat fraksiyasının təklifi ilə Əlimərdan bəy Topçubaşov parlamentin sədri, doktor Həsən bəy Ağayev isə sədrin birinci müavini seçildi. Paris Sülh Konfransına yola düşmüş Əlimərdan bəy Topçubaşov səfərdə olduğu üçün parlamentin fəaliyyətinə Həsən bəy Ağayev rəhbərlik etdi. Parlamentin ilk iclasındaca Fətəli xan Xoyski hökumətinin istefası qəbul edildi və yeni hökumətin təşkil olunması qərara alındı. Yeni hökumətin təşkili yenidən Fətəli xan Xoyskiyə tapşırıldı. 1918-ci il dekabrın 26-da Fətəli xan Xoyski parlamentdə öz proqramı ilə çıxış etdi və yeni hökumətin tərkibini təsdiq olunmağa təqdim etdi. Parlament hökumətin proqramını qəbul etdi və Fətəli xan Xoyskinin təşkil etdiyi hökumətə etimad göstərdi.

Üzv problemləriRedaktə

Azərbaycan Parlamentində ermənilərə 21, ruslara isə 10 yer ayırmasına baxmayaraq, onlar parlamentin açılışında iştirak etmədilər. Bakı Rus Milli Şurası parlamentdə iştirak etməmək haqqında qərar qəbul edir. Onlar sübut etməyə çalışırdılar ki, Azərbaycan öz müstəqilliyini elan etməkdə "Vahid və bölünməz Rusiya" ideyasına xilaf çıxmışdı. Rus Milli Şurası özünün parlament və hökumətdə iştirakını "Azərbaycanın Rusiyadan ayrılması faktının tanınması" və beləliklə Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanınması işini asanlaşdırdığını hesab edərək rədd etmişdir.[6]. Rus Milli Şurasının qəbul etdiyi qərarın əksinə, Bakıda fəaliyyət göstərən Slavyan-rus cəmiyyəti Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə müraciət edərək həmin cəmiyyətin nümayəndələrinin Azərbaycanda "ümumi dövlət quruculuğu işlərində iştirak etmək üçün onların" parlamentə daxil olmalarına razılıq verməyi xahiş etdilər.[7]

Rus Milli Şurası ilə yanaşı Erməni Milli Şuraları da parlamentdən iştirakdan imtina etmişdi. Ermənilərin Azərbaycan Parlamentində iştirak etməmək taktikası iki aydan çox davam edir. Nəhayət onlar da fevral ayında Parlamentdə iştirak etmək haqqında qərar qəbul edirlər. Onlar 1919-cu ilin aprel ayından etibarən Azərbaycan Parlamentində iki fraksiya — Erməni fraksiyasıDaşnaksütyun fraksiyaları yaradaraq fəaliyyət göstərdilər. Parlamentdə onların sonrakı fəaliyyətləri göstərdi ki, ermənilərin Azərbaycan Parlamentində iştirak etmələrinin başlıca səbəbi Azərbaycan dövlətçiliyinin yaranmasına, Azərbaycan iqtisadiyyatı və mədəniyyətinin inkişafına xidmət etmək üçün deyil, özlərinin şovinist separatçı "Böyük Ermənistan" ideyalarının təbliği məsələlərinə yeni bir tribuna əldə etmək olmuşdu.[8]

Bundan əlavə, ölkədə ali hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirmiş və sayı 100 nəfərə çatmayan Parlamentdə 11 fraksiya və qrupun fəaliyyət göstərməsi də olduqca mürəkkəb daxili və beynəlxalq şəraitdə müstəqil dövlət quruculuğuna ciddi əngəl törədirdi. Məsələn, Sosialistlər fraksiyası müntəzəm olaraq, Azərbaycanın Sovet Rusiyasına birləşdirilməsini təbliğ etmiş, Sovet Rusiyasında diplomatik nümayəndəlik açılması barədə qərar qəbul edilməsinə nail olmuş, nəhayət, Qızıl Ordunun ölkəyə müdaxiləsinə tərəfdar çıxmışdır.

Son iclas və aprel işğalıRedaktə

1920-ci il aprelin 26-dan 27-nə keçən gecə işğalçı 11-ci Qırmızı Ordu hissələri müharibə elan etmədən müstəqil Azərbaycan dövlətinin sərhədlərini keçdi və Bakıya hücum etdi. Bakı, eyni zamanda, dənizdən də mühasirəyə alındı. Aprelin 27-də səhər tezdən kommunistlərin silahlı dəstələri həm şəhər daxilində, həm də onun kənarlarında mühüm obyektləri ələ keçirdilər. Əslində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin devrilmiş olduğu həmin şəraitdə, işğalçıların diktəsi ilə hərəkət edən kommunistlərin nümayəndə heyəti Azərbaycan Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsi, Rusiya Kommunist (bolşevikler) Partiyası Qafqaz Diyar Komitəsinin Bakı bürosu və Mərkəzi Fəhlə Konfransı adından Azərbaycan Parlamentinə hakimiyyəti təhvil vermək barədə ultimatum verdi. Bununla əlaqədar olaraq, hələ martın 30-da Nəsib bəy Yusifbəylinin istefasından sonra, yeni hökumətin təşkil olunması tapşırılmış Məmmədhəsən Hacınskinin başçılıq etdiyi, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Qara bəy Qarabəyov, Aslan bəy Səfikürdski, Aslan bəy QardaşovSəməd ağa Ağamalıoğlunun da daxil olduğu xüsusi komissiya yaradıldı. Azərbaycan bolşevikləri ilə sıx əlaqə saxlayan Məmməd Həsən Hacınski kommunistlərlə danışıqlar apardı. Göstərilən ultimatum və komissiyanın apardığı danışıqların nəticələri Məmməd Yusif Cəfərovun sədrliyi ilə parlamentin sonuncu (145-ci) iclasında müzakirə olundu. İclas aprelin 27-də axşam saat 20:45-də başlandı ve 23:25-dək davam etdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə müzakirələr zamanı parlamentin qapıları xalqın üzünə açıldı. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə çıxışında belə demişdi:

  Cənablar! Çıxardığımız tarixi qərarı millətdən bixəbər çıxarmayaq. Ölkə Parlamentinin qapısını açıq qoyaq ki, hər kəs nə cür təhlükəli vəziyyət içində olduğumuzu, nə cür qərar qəbul edəcəyimizi bilsin. Ona görə də təklif edirəm ki, məclisimizin qapılarını millət üzünə bağlamayaq və millətdən bixəbər qərar qəbul etməyək.[9]  

Ultimatum barədə məlumat verən Məmmədhəsən Hacınski bildirdi ki, hakimiyyət bu gün axşam kommunistlərə təhvil verilməlidir, AK(b)P-nin Mərkəzi Komitəsi bildirir ki, əks təqdirdə hakimiyyətin Qırrmzı Orduya təhvil verilməsi üçün əlindən gələni edəcəkdir. Kommunistlər həm də xəbərdarlıq edirlər ki, əgər biz bu gecə hakimiyyəti onlara təhvil verməsək, parlamentdə təmsil olunan siyasi partiyalar, o cümlədən Müsavat Partiyası qadağan olunacaqdır. Məmmədhəsən Hacınski həmçinin, məlumat verdi ki, kommunistlər bizim təkliflərimizə baxmaqdan imtina etdilər və xəbərdarlıq etdilər ki, hakimiyyətin könüllü surətdə təslim edilməyəcəyi halda bunun nəticələri üçün bütün məsuliyyət parlament üzvlərinin üzərinə düşür. Çıxışının sonunda Məmmədhəsən Hacınski parlament üzvlərini mövcud vəziyyətdə "millətin qurtuluşu naminə" yeganə düzgün qərar qəbul etməyə çağırdı. Lakin Səməd ağa Ağamalıoğlu, Qara bəy Qarabəyov, Aslan bəy Səfikürdski, Məhəmməd Əmin RəsulzadəSultanməcid Qənizadə Məmmədhəsən Hacınskinin hakimiyyətin kommunistlərə qeyd-şərtsiz təslim edilməsi təklifinə qarşı çıxdılar. Bununla belə, qan tökülməsinin qarşısını almaq üçün hakimiyyətin yalnız müəyyən şərtlərlə, hər şeydən əvvəl, vətənin müstəqilliyinin saxlanılması şərti ilə kommunistlərə verilməsinə tərəfdar olduqlarını bildirdilər. Nəticədə, parlament səs çoxluğu ilə aşağıdakı şərtlərlə hakimiyyətin kommunistlərə verilməsi barədə qərar qəbul etdi:

  1. Sovet hökuməti tərəfindən idarə olunan Azərbaycanın tam istiqlaliyyəti mühafizə edilir;
  2. Azərbaycan Kommunist Firqəsinin yaratdığı hökumət müvəqqəti orqan olacaqdır;
  3. Azərbaycanın son idarə formasını hər hansı bir xarici təzyiqdən asılı olmayan fəhlə, kəndli və əsgər deputatları sovetləri şəxsində Azərbaycanın ali qanunverici orqanı müəyyənləşdirir;
  4. Hökumət idarələrinin bütün qulluqçuları öz yerlərində qalır, ancaq məsul vəzifə tutanlar dəyişdirilir;
  5. Yeni yaradılan müvəqqəti kommunist hökuməti Parlament və Hökumət üzvlərinin heyatının və əmlakının toxunulmazlığına təminat verir;
  6. Qırmızı Ordunun Bakı şəhərinə döyüşlə daxil olmasına yol verməmək üçün tədbir görüləcək;
  7. Yeni hökumət, haradan baş verməsindən asılı olmayaraq, Azərbaycanın istiqlalını sarsıtmaq məqsədi güdən bütün xarici qüvvələrə qarşı öz sərəncamında olan vasitələrlə qəti tədbirlər görəcəkdir.[10]

Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti mühasirə şəraitində keçirdiyi həmin iclasında da özünün demokratik ənənələrinə və istiqlalçılıq ideyalarına sadiq qaldı. Lakin işğalçılar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin hakimiyyəti dinc yolla, qan tökülmədən kommunistlərə təhvil vermək haqqında qərarına məhəl qoymadılar. Sovet Rusiyasının beynəlxalq hüquq normalarını tapdalayan hərbi müdaxiləsi və XI Qızıl Ordu hissələrinin qanlı döyüş əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan yenidən Rusiya tərəfindən işğal edildi.

FəaliyyətiRedaktə

Azərbaycan Parlamenti yarandığı ilk gündən öz işlərini demokratik cümhuriyyətlərə xas təşkilati prinsiplər əsasında qurur. Parlamentin təşkili haqqında qəbul edilmiş qanunda Parlamentin 120 nəfərdən ibarət olması nəzərdə tutulmuşdursa da müxtəlif səbəblərdən heç vaxt Parlamentdə bu sayda deputat olmamışdır.

Bununla belə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti öz fəaliyyəti ərzində, o cümlədən 17 aylıq fəaliyyəti dövründə həyata keçirdiyi müstəqil dövlət quruculuğu təcrübəsi ilə yüksək səviyyəli qanunvericilik aktları və qərarlar qəbul etmişdir.[11]

Azərbaycan Parlamentinin ilk iclaslarında onun işində iştirak edən partiya fraksiya və qrupları özfəaliyyət proqramları haqqında bəyanatlar verirlər. Bu bəyanatlarda Azərbaycan Cümhuriyyətinin müstəqilliyi və ərazi toxunulmazlığını, milli və siyasi hüquqlarını qoruyub saxlamaq Azərbaycan xalqının və hökumətinin digər xalqlar və hökumətlərlə, xüsusilə qonşu hökumətlərlə dostluq əlaqələrini yaratmaq və möhkəmləndirmək, respublikada hüquqi-demokratik dövlət quruluşunu bərqərar etmək, geniş sosial islahatlar həyata keçirmək, ölkəni müdafiə edə biləcək güclü ordu yaratmaq fikirləri ortaqlıq təşkil edirdi.[8]

Parlamentin cəmi 145 iclası olmuşdur. Yetərsay olmadığı üçün bu iclaslardan 15-i baş tutmamışdır. Qalan 130 iclasdan ikisi tarixi — Azərbaycan İstiqlalının birinci ildönümü münasibəti ilə 28 may 1919-cu ildə və Bakının azad edilməsinin birinci ildönümü münasibəti ilə 15 sentyabr 1919-cu ildə, dördü təntənəli 12 mart 1919-cu il və 12 mart 1920-ci illərdə Böyük Rus İnqilabının 2-ci və 3-cü ildönümləri; 27 iyun 1919-cu il Azərbaycanla-Gürcüstan arasında hərbi əməkdaşlıq haqqında müqavilə bağlanması və 14 yanvar 1920-ci il Paris Sülh Konfransı iştirakçısı olan dövlətlər tərəfindən Azərbaycanın müstəqilliyinin de-fakto tanınması münasibətilə keçirilmişdir. İkisi isə fövqəladə vəziyyətlə bağlı — 1918-ci il dekabrın 20-də Ermənistanın Gürcüstana müharibə elan etməsi və 1920-ci il martın 17-də Gürcüstanla-Azərbaycan arasında bağlanmış iqtisadi əməkdaşlıq haqqında müqavilələrin təsdiqi münasibətilə keçirilmiş iclaslardı. Qalan iclaslarda ölkənin daxili və xarici siyasəti, iqtisadiyyat və maliyyə məsələləri, qanunvericilik aktlarının müzakirəsi və qəbulu, ordu quruculuğu və sair məsələlər müzakirə olunmuşdur.[8]

Azərbaycan Parlamenti öz fəaliyyətinin mühüm hissəsini dövlət müstəqilliyinin qorunub saxlanmasına və Ordu quruculuğu məsələlərinə yönəltmişdi. Qeyd olunmalıdır ki, Parlamentin bu sahədə qəbul etdiyi qanun və qərarların müzakirəsində Parlament üzvləri, bir qayda olaraq, həmrəylik və yekdillik nümayiş etdirirdilər.[11]

TəhsilRedaktə

Ölkənin hər yerində müxtəlif pillədən olan məktəblər, gimnaziyalar, qız məktəbləri, uşaq baxçaları, qısa müddətli müəllim kursları, kitabxanalar açılır, kənd yerində xəstəxana və feldşer məntəqələri şəbəkəsi yaradılır, yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə aparılırdı.

Parlament 1919-cu il sentyabrın 1-də Bakı Dövlət Universitetinin təsis olunması haqqında qanun qəbul etdi.[11]

Azərbaycan Parlamenti hökumətin təklifinə əsasən 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qanun qəbul etmişdi. Parlament xaricə göndəriləcək gəncləri müəyyən etmək üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə Mehdi bəy Hacınski, Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov, Abdulla bəy Əfəndizadə ibarət xüsusi müsabiqə komissiyası yaratmışdı. Komissiyanın qərarına əsasən ali təhsil almaq üçün 45 nəfər Fransa, 23 nəfər İtaliya, 10 nəfər İngiltərə, 9 nəfər Türkiyə ali məktəblərinə göndərilmişdi. Rusiyada oxumaq üçün seçilmiş 13 nəfər gənc orada Vətəndaş müharibəsi başlandığı üçün təhsil almağa gedə bilməmişdi.[12]

Xarici siyasətRedaktə

 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin və Hökumətinin üzvləri AXC-nin rəsmən tanınması şərəfinə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti və hökuməti respublikanın beynəlxalq aləmdə tanınması üçün iş aparırdı. Bununla bağlı olaraq 1918-ci il dekabrın 28-də parlamentin sədri Əlimərdan bəy Topçubaşovun başçılığı ilə Paris Sülh Konfransına xüsusi nümayəndə heyətinin göndərilməsi haqqında parlament qərar qəbul etmişdi. Parlament sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov ağır çətinlikləri dəf edərək Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bir sıra böyük dövlətlər tərəfindən de-fakto tanınmasına nail olsa da XI Qırmızı Ordunun Azərbaycanı işğal etməsilə onun bu sahədəki fəaliyyəti yarımçıq qaldı.

Azərbaycan Parlamentinin və Cümhuriyyət hökumətinin fəaliyyətinin çox mühüm hissəsini yaxın qonşularla münasibətlər və sərhəd məsələləri olmuşdur. Aparılan çox gərgin işdən sonra Gürcüstanla münasibətlər nizama salınsa da, Ermənistan hökumətinin böyük ərazi iddiaları üzündən Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərini normal məcraya yönəltmək mümkün olmamışdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qonşu Qacarlar İranı ilə də bir sıra saziş və müqavilələr imzalanmış və həmin sənədlər Parlamentdə təsdiq olunmuşdur.[11]

QanunlarRedaktə

Parlamentin müzakirəsinə 270-dən çox qanun layihəsi çıxarılmış, onlardan 230-a yaxını qəbul olunmuşdu. Qanunlar qızğın və işgüzar fikir mübadiləsi şəraitində müzakirə edilir, yalnız üçüncü oxunuşdan sonra qəbul olunurdu. Parlament qanunlarının hazırlanması, müzakirəsi və təsdiq olunmasında 11 fraksiya və qrupa mənsub olan millət vəkilləri iştirak edirdilər.

Parlamentdə 11 komissiya fəaliyyət göstərirdi: Maliyyə-büdcə, qanunvericilik təklifləri, Müəssislər Məclisinə seçkilər keçirmək üzrə mərkəzi komissiya, mandat, hərbi, aqrar məsələlər: sorğular üzrə, təsərrüfat-sərəncamverici, ölkənin istehsal qüvvələrindən istifadə üzərində nəzarət, redaksiya və fəhlə məsələləri üzrə komissiyalar.[8]

Parlamentin fəaliyyəti xüsusi olaraq bu məqsəd üçün hazırlanmış nizamnamə – "Azərbaycan Parlamentinin nakazı (təlimatı)" əsasında idarə olunurdu.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin fəaliyyətinə belə qiymət verirdi:

  Millət məclisi məmləkətin bütün sinif və millətlərini təmsil edib, dövlətin tamamən taleyinə hakim idi. Onsuz heç bir əmr keçməz, heç bir məsrəf yapılmaz, heç bir müharibə başlamaz, heç bir barışıq imzalanmazdı. Hökumət məclisin etimadını qazananda qalır, itirəndə düşürdü. Ortada hakim olacaq vasitə – vəzifə yox idi. Parlament hakimi-mütləq idi.[13]  

SeçkilərRedaktə

Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentin stenoqrafik hesabatlarında qeyd olunur ki, seçkilər gizli olacaq və müsəlmanlardan Məclisi-Məbusana, yəni parlamentə Milli Şuranın tərkibində olan 44 nəfər üzvə əlavə olaraq daha 36 üzv seçiləcəkdi. Cəlb ediləcək üzvlərin say nisbəti aşağıdakı kimi idi:

Azlıq təşkil edən millətlərdən və digər təşkilatlardan:

BinalarRedaktə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sələfi olan Milli Şuranın və hökumətin (I XoykiII Xoyski) Gəncədə yerləşdiyi bina hal-hazırda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti MuzeyiAzərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti yerləşir.

Hökumət Bakının işğaldan azad olunnmasından sonra Bakıya köçdü. Fəaliyyətə 7 dekabr 1918-ci il tarixində başlayan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin binası hal-hazırda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının balansındadır.

RəhbərlikRedaktə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin rəhbər heyəti aşağıdakı cədvəldə öz əksini tapıb[15]:

Şəkil Adı və soyadı Parlamentdə vəzifəsi Seçildiyi tarix Bitmə tarixi Fraksiya
1 Əlimərdan bəy Topçubaşov Parlament sədri 7 dekabr 1918 Müstəqillər fraksiyası
2 Həsən bəy Ağayev Sədrin 1-ci müavini 7 dekabr 1918 Müsavat və bitərəflər fraksiyası
3 Məmməd Yusif Cəfərov Sədrin 2-ci müavini 2 fevral 1920 Müsavat və bitərəflər fraksiyası
4 Sultan Məcid Qənizadə Sədrin 3-ci müavini İttihad fraksiyası
5 Rəhim bəy Vəkilov Baş katib Müsavat və bitərəflər fraksiyası
6 Mehdi bəy Hacınski Katib Müsavat və bitərəflər fraksiyası
7   Bayram Niyazi Kiçikxanlı Katib Əhrar fraksiyası

SədrRedaktə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentli respublika olduğundan parlamentin sədri, eyni zamanda, dövlət başçısı funksiyasını yerinə yetirirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin nakazına (təlimatına) görə parlamentin iclaslarına onun sədri, sədr olmadıqda əvvəlcə Həsən bəy Ağayev, sonra isə Məmməd Yusif Cəfərov, onlar olmadıqda ikinci müavin Sultan Məcid Qənizadə rəhbərlik edirdilər. Parlamentin iclas protokollarını, qanun və qərarlarını sədr, o olmadıqda, müavini və Parlament iclaslarının katibləri imzalayırdılar. Parlament aparatında bütün işlərə ümumi rəhbərliyi bilavasitə sədr və onun müavinləri həyata keçirirdilər. Onlar bu işləri parlament dəftərxanası, parlament komissiyaları və parlamentdə yaradılmış digər qurumlar vasitəsilə həyata keçirirdilər.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentli respublika olduğundan Parlamentin sədri, eyni zamanda, dövlət başçısı funksiyasını yerinə yetirirdi. Azərbaycan Parlamentinin nakazına (təlimatına) görə Parlamentin iclaslarına onun sədri, sədr olmadıqda əvvəlcə Həsən bəy Ağayev, sonra isə Məmməd Yusif Cəfərov, onlar olmadıqda ikinci müavin Sultanməcid Qənizadə rəhbərlik edirdilər. Parlamentin iclas protokollarını, qanun və qərarlarını sədr, o olmadıqda, müavini və Parlament iclaslarının katibləri imzalayırdılar. Parlament aparatında bütün işlərə ümumi rəhbərliyi bilavasitə sədr və onun müavinləri həyata keçirirdilər. Onlar bu işləri Parlament dəftərxanası, Parlament komissiyaları və Parlamentdə yaradılmış digər qurumlar vasitəsilə həyata keçirirdilər.

KomissiyalarRedaktə

Parlamentin müzakirəsinə təqdim olunan qanun layihələri əvvəlcə onun bu və ya digər komissiyasında müzakirə olunur, lazım gəldikdə, yenidən işlənmək üçün geri qaytarılırdı. Parlamentin ümumi iclasının müzakirəsinə yalnız tam hazır vəziyyətdə olan qanun layihələri çıxarılırdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində 11 komissiya fəaliyyət göstərirdi: — maliyyə-büdcə komissiyası, qanunvericilik təklifləri komissiyası, Müəssislər məclisinə seçkilər keçirmək üzrə mərkəzi komissiya, mandat komissiyası, hərbi işlər üzrə komissiya, aqrar məsələlər üzrə komissiya, sorğular üzrə komissiya, təsərrüfat-sərəncamverici məsələlər üzrə komissiya, ölkənin istehsal qüvvələrindən istifadə üzərində nəzarət komissiyası, fəhlə məsələləri üzrə komissiya və nəşriyyat-redaksiya komissiyası.

Komissiyalar parlamentin ümumi iclasında Parlament fraksiyaları üzvlərindən təşkil olunmuşdu. Komissiyalara onun üzvləri arasından seçilmiş sədrlər rəhbərlik edirdilər.[16]

NizamnaməRedaktə

Parlament fəaliyyətə başladıqdan sonra Qara bəy Qarabəyov başda olmaqla Parlament Nizamnaməsini hazırlayan komissiya yaradıldı. Nizamnamə layihəsi 1919-cu ilin martın 6-da parlamentin 20-ci iclasında Qara bəy Qarabəyov tərəfindən müzakirəyə təqdim olundu. O, Nizamnamənin 8 fəsil (Parlamentin açılışı və onun üzvlərinin səlahiyyətlərinin yoxlanılması; vəzifəli şəxslərin Parlament tərəfindən seçilməsi; Parlamentin komissiyaları; işlərin Parlamentdə icrası qaydaları; Parlamentin ümumi iclasının aparılması qaydaları; Parlament üzvlərinin şəxsi vəziyyəti; Parlamentin rəyasət heyəti; Parlamentin Nizamnaməsinə yenidən baxılması qaydaları) və 200 maddədən ibarət olması barədə məruzə etdi.[17]

Qara bəy Qarabəyov Parlamentin Nizamnamə layihəsini hazırlayarkən Rusiya İmperiyası Dövlət DumasıZaqafqaziya seyminin nizamnamələrindən istifadə olunduğunu bildirdi və Nizamnamənin rus dilindəki layihəsinin oxunmasını təklif etdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə isə bunun əleyhinə çıxaraq, Nizamnamə layihəsinin Azərbaycan dilində oxunması təklifini irəli sürdü. Qara bəy Qarabəyov öz təklifi barədə aydınlıq yaradaraq bildirdi ki, Nizamnamənin ruscadan Azərbaycan dilinə tərcüməsi mükəmməl deyildir. Bu təklif nəzərə alındı və bundan sonra Nizamnamə layihəsi parlamentin həmin iclasında, ardı isə 10 mart tarixli iclasında fəsil-fəsil oxunub müzakirə olunmuş, əlavə və dəyişikliklərlə qəbul edilmişdir. Nizamnamə axırıncı — üçüncü oxunuşda Parlamentin martın 17-də keçirilən iclasında müzakirə olunmadan yekdilliklə qəbul edilmişdir.[18]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti 1920 il aprelin 27-də keçirilən son fövqəladə iclasına qədər bu Nizamnamə əsasında fəaliyyət göstərmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti Nizamnaməsinin tam mətni Parlamentin stenoqrafik hesabatlarının rus dilindəki cildində dərc edilmişdir.[19]

Parlamentin Mühafizə DəstəsiRedaktə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin, onun rəhbərlərinin və digər dövlət əhəmiyyətli obyektlərin mühafizəsininin təşkili üçün 1919-cu ilin fevralın 18-də parlamentin 15-ci iclasında "Azərbaycan parlamentinin mühafizə dəstəsinin yaradılması haqqında" Qanun qəbul olunmuşdu.[20] Həmin tarixdə keçirilmiş iclasda büdcə-maliyyə komissiyasının rəhbəri Abuzər bəy Rzayev parlamentin mühafizəsi haqqında qanun layihəsini müzakirəyə çıxarmış, layihə əsasında qanun qəbul edilmişdir.[21] Qanuna əsasən, parlamentin 200 nəfərlik mühafizə dəstəsi təsis edilirdi.[22][23] Mühafizə dəstəsi parlamentin Rəyasət Heyətinin tabeliyində idi. Mühafizə dəstəsinin saxlanılmasına dövlət xəzinəsindən 2200000 rubl məbləğındə vəsait ayrılmışdı. Parlamentin mühafizə dəstəsinin rəisi əvvəllər Birinci Tatar alayında rotmistr rütbəsində xidmət etmiş podpolkovnik Nağı bəy Əlizadə təyin edilmişdi. Mühafizə dəstəsi parlamentin və başqa bir necə əhəmiyyətli dövlət obyektinin mühafizəsini təşkil edirdi. Eyni zamanda, xüsusi və mühüm tapşırıqların yerinə yetirilməsi daha çox mühafizə dəstəsinin şəxsi heyətinə etibar olunurdu.[20]

Mühafizə dəstəsinin əməkdaşları Qarabağda ermənilərlə döyüşlərdə də yaxından iştirak edirdilər. General-mayor Həbib bəy Səlimovun döyüş bölgəsindən Baş Qərərgaha göndərdiyi raportlarda parlamentin mühafizə dəstəsinin igidliyi barədə məlumat verilirdi.[24] Döyüşlərin birində dəstənin praporşiki Nəcəfəliyev başda olmaqla, 16 əsgər həlak olmuş, praporşik Əsgərov, podporuçik Dauşvili, Ərəbov və xeyli əsgər yaralanmışdı.[25] Döyüşən dəstəyə parlament mühafizə dəstəsinin podpraporşiki Mövsüm İbrahimov rəhbərlik edirdi.[26][24]

Üzvləri və fraksiyalarRedaktə

 
Parlament tərkibi və fraksiyalar     Müsavat və Bitərəflər: 40 oturacaq     İttihad: 14 oturacaq     Əhrar: 8 oturacaq     Sosialistlər: 14 oturacaq     Bitərəf: 4 oturacaq     Müstəqil: 4 oturacaq     Sol müstəqil: 1 oturacaq     Slavyan-Rus: 5 oturacaq     Milli Azlıqlar: 7 oturacaq     Erməni: 5 oturacaq     Daşnaksütun: 7 oturacaq     Boş: 11 oturacaq
 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvləri

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin fraksiyaları və fraksiya üzvləri aşağıdakı kimi olmuşdur:

I. Müsavat və Bitərəflər fraksiyası
  1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
  2. Həsən bəy Ağayev
  3. Nəsib bəy Yusifbəyli
  4. Xəlil bəy Xasməmmədov
  5. Məmmədhəsən Hacınski
  6. Abbasqulu Kazımzadə
  7. Musa bəy Rəfiyev
  8. Cavad bəy Məlik-Yeqanov
  9. Mehdi bəy Hacınski
  10. Mehdi bəy Hacıbababəyov
  11. Rəhim bəy Vəkilov
  12. Şəfi bəy Rüstəmbəyli
  13. Hacı Səlim Axundzadə
  14. Mustafa Mahmudov
  15. Asəf bəy Şıxəlibəyov
  16. Abuzər bəy Rzayev
  17. Əhməd Həmdi Qaraağazadə
  18. Ağa Əminov
  19. Nəriman bəy Nərimanbəyli
  20. Mirzə Sadıq Axundzadə
  21. Müseyib bəy Əxicanov
  22. Mustafa bəy Vəkilov
  23. Məmmədbağır Şeyxzamanlı
  24. Məmmədəli Rəsulzadə
  25. Murtuza Axundzadə
  26. Rza bəy Ağabəyov
  27. Məmmədrza ağa Vəkilov
  28. Cəlil bəy Sultanov
  29. Əşrəf bəy Tağıyev
  30. Məmməd Yusif Cəfərov
  31. Mirzə Əsədullayev
  32. Yusif Əhmədzadə
  33. Baxış bəy Rüstəmbəyov
  34. Fətəli xan Xoyski
  35. Ağa bəy Səfərəliyev
  36. Əsədulla Əhmədov
  37. Ağa Aşurov
  38. Qulamhüseyn bəy Kazımbəyov
  39. Yusifəli Əliyev
  40. Mir Hidayət bəy Seyidov
II. İttihad fraksiyası
  1. Qara bəy Qarabəyov
  2. Mir Yaqub Mehdiyev
  3. Qazı Əhməd bəy Məmmədov
  4. Cəmil bəy Lənbəranski
  5. Bəhram bəy Vəzirov
  6. Sultan Məcid Qənizadə
  7. Həmdulla əfəndi Əfəndiyev
  8. Zeynal bəy Vəzirov
  9. Heybətqulu Məmmədbəyli
  10. Əli bəy Zizikski
  11. Qara bəy Əliverdilər
  12. Əsəd bəy Əmirov
  13. İsgəndər bəy Axundov
  14. Ağa bəy Səfərəliyev
III. Əhrar fraksiyası
  1. Aslan bəy Qardaşov
  2. Hacı Molla Əhməd Nuruzadə
  3. Muxtar Əfəndizadə
  4. Qərib Kərimoğlu
  5. Bayram Niyazi Kiçikxanlı
  6. Hacı Hüseyn Əfəndiyev
  7. Hacı Əli Qasımoğlu
  8. Abdulla Qəbulzadə
IV. Sosialistlər fraksiyası
  1. Səməd ağa Ağamalıoğlu
  2. Əliheydər Qarayev
  3. Qasım bəy Camalbəyov
  4. Hacı Kərim Sanılı
  5. Əhməd bəy Pepinov
  6. Camo bəy Hacınski
  7. Rza bəy Qaraşarlı
  8. Aslan bəy Səfikürdski
  9. İbrahim Əbilov
  10. Bağır bəy Rzayev
  11. Vladimir Bakradze
  12. Əkbər ağa Şeyxülislamov
  13. İbrahim İsmayılzadə
  14. Abbas Atamalıbəyov
V. Bitərəflər
  1. Bəhram bəy Axundov
  2. Behbud xan Cavanşir
  3. Əbdüləli bəy Əmircanov
  4. Əhməd bəy Ağaoğlu
VI. Müstəqillər
  1. Əlimərdan bəy Topçubaşov
  2. Səməd bəy Mehmandarov
  3. Xudadat bəy Məlik-Aslanov
  4. Baba bəy Qəbulzadə
VII. Sol müstəqil
  1. Abdulla bəy Əfəndizadə
VIII. Slavyan – Rus İttifaqı fraksiyası
  1. Viktor Klenevski
  2. Vasili Kravçenko
  3. Serqey Remizov
  4. Fyodor Kotilevski
  5. Mixail Vinoqradov
IX. Milli azlıqlar fraksiyası
  1. Lorens Kun
  2. Moisey Quxman
  3. Stanislav Vonsoviç
  4. Vasili Kujim
  5. Aleksandr Dubrovski
  6. Vladimir Ollonqren
  7. Sergey Mixaylov
X. Erməni fraksiyası
  1. Arşak Paronyan
  2. Yervan Taqionosov
  3. İsak Xocayev
  4. Stepan Taqionosov
  5. Georgi Şahnazarov
XI. Daşnaksütyun fraksiyası
  1. Arşak Malxazyan
  2. Xoren Amaspür
  3. Poqos Çubaryan
  4. Abqar Papyan
  5. Aleksandr Ter-Azaryan
  6. A. Papyan
  7. Boqdan Balayans

Qeyd: Sosialistlər fraksiyasının tərkibinə Hümmət Partiyasının 8 üzvünün daxil olduğu 8 parlament üzvündən ibarət Hümmət fraksiyasıXalqçı Partiyasının 2 üzvü daxildir.

Müsavat və bitərəflər fraksiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, İttihad fraksiyasının lideri Qara bəy Qarabəyov, Əhrar fraksiyasının lideri Aslan bəy Qardaşov, Sosialistlər fraksiyasının lideri Səməd ağa Ağamalıyev (daha sonra Aslan bəy Səfikürdski), Sol müstəqillər fraksiyasının lideri Abdulla bəy Əfəndiyev, Slavyan-rus Cəmiyyəti fraksiyasının lideri Viktor Klenevski, Milli azlıqlar fraksiyasının lideri Lorens Kun, Erməni fraksiyasının lideri Arşak ParonyanDaşanksütyun fraksiyasının lideri isə Arşak Malxazyan olmuşdur.

DəftərxanaRedaktə

 
Azərbaycan Parlamentinin işçiləri
  • Məmməd ağa Vəkilov, dəftərxana rəisi
  • Şəfiqə Əfəndizadə, rəis köməkçisi
  • Hüseyn bəy Mirzəcamalov, qanunvericilik şöbəsinin rəisi
  • Abbasəli bəy Hacızadə, inzibati şöbənin rəisi
  • Məmmədsəid Axundov, sədrin xüsusi katibi
  • Həbib Babazadə, kargüzar
  • Camal Paşazadə, kargüzar
  • Qəzənfər Sultanov, kargüzar
  • Cəmaləddin Məmmədzadə, kargüzar
  • Zeynalabdin Gözəlzadə, kargüzar
  • Ceyran Şirinzadə, kargüzar
  • Stanislav Vonsoviç, kargüzar
  • Həsən Mustafazadə, kargüzar
  • Ağalar İskəndərov, kargüzar
  • Mir Əsədulla Seyidməmmədov, mühasib
  • Abbasəli Əsgərzadə, mühasib köməkçisi
  • Əliabbas Məmmədov, mühasib köməkçisi
  • Rübabə Yaqubzadə, qeydiyyatçı
  • Mir Bədrəddin Seyidzadə, qeydiyyatçı
  • Rza bəy Sultanov, parlament həkimi
  • S.Paşazadə, dəftərxana xidmətçisi
  • F.Mustafazadə, dəftərxana xidmətçisi
  • İzzət Hüseynov, dəftərxana xidmətçisi
  • Q.Zeynalzadə, dəftərxana xidmətçisi
  • A.Şeyxzamanov, dəftərxana xidmətçisi
  • Əlirza Atayev, rus dili üzrə redaktor
  • Hüseyn Sadıqov, türk dili üzrə redaktor

MənbələrRedaktə

ƏdəbiyyatRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920), Parlament (Stenoqrafik hesabatlar). I cild. — Bakı, "Azərbaycan" nəşriyyatı, 1998, s. 11–12
  2. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. I cild, s. 32–33
  3. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi: fond 895, siyahı 1, iş 25, vərəq 3,4,5.
  4. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, s. 33
  5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920), Parlament (Stenoqrafik hesabatlar). I cild, s. 13
  6. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi: Fond 895, siyahı 3, iş 7, vərəq 29
  7. Azərbaycan qəzeti, 6 dekabr, 1918-ci il
  8. 1 2 3 4 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920), Parlament (Stenoqrafik hesabatlar). I cild, s. 15–18
  9. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası, I cild, s. 42
  10. "Kommunist" qəzeti, 1920-ci il, 6 may
  11. 1 2 3 4 Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. I cild, s. 33–40
  12. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. II cild. Bakı, 2004, s. 15–16
  13. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, s. 41
  14. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi: Fond 895, siyahı 3, iş 7, vərəq 1–2, iş 187, vərəq 1–2.
  15. "Azərbaycan Parlamentinin Tərkibi (Адрес-календарь.Азербайджанской Республики за 1920 год, ч 3. Баку,1920 с.21–23)". 2011-08-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-07-02.
  16. "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti". Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 287. ISBN 9952-417-44-4.
  17. Aзepбaйджанская Демократическая Pecnублика (1918–1920). Парламент (стенографические отчеты),Б., 1998
  18. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920). Parlament (stenoqrafik hesabatlar), c. 1, Bakı.
  19. Aзepбaйджанская Демократическая Pecnублика (1918–1920). Парламент (стенографические отчеты),Б., 1998
  20. 1 2 A.Paşayev, Açılmamış səhifələrin izi ilə, Bakı, 2001
  21. Elşad Qoca, Tariximiz, taleyimiz, Bakı, 2001
  22. A.Paşayev, Açılmamış səhifələrin izi ilə, Bakı, 2001
  23. Elşad Qoca- Azərbaycan təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları (1918–1920), Bakı, 2000
  24. 1 2 Elşad Qoca- Azərbaycan təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları (1918–1920), Bakı, 2000
  25. Elşad Qoca, Tariximiz, taleyimiz, Bakı, 2001
  26. A.Paşayev, Açılmamış səhifələrin izi ilə, Bakı, 2001

Həmçinin baxRedaktə