İstanbulTürkiyənin ən böyük şəhəri və ölkənin 81 ilindən biri. Ölkənin əhali, iqtisadi, tarixi və sosial-mədəni əhəmiyyətli şəhərlərindən biridir[1][2][3]. İstanbul, iqtisadi böyüklüyünə görə dünyada 34-cü, əhalisinə görə Avropada birinci, Dünyada isə Laqos şəhərindən sonra altıncı sıradadır[4][5].

Şəhər
İstanbul
türk. İstanbul
Istanbul Montage 2016.png

41°01′ şm. e. 28°58′ ş. u.


Ölkə Türkiyə Türkiyə
Tabesində 39 ilçə
Region Mərmərə
İl İstanbul
Bələdiyyə başçısı Əkrəm İmamoğlu
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub E.ə 667
Sahəsi 5.461 km²
Mərkəzin hündürlüyü 537 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
  • 15.067.724 nəf. (2018)
Sıxlığı 2,900 nəf./km² nəf./km²
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +90 212 (Avropa tərəfi)
+90 216 (Asiya tərəfi)
Poçt indeksləri 34010-34850
80000-81800
Nəqliyyat kodu 34
www.istanbul.gov.tr  (türk.)
İstanbul xəritədə
İstanbul
İstanbul
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İstanbul Türkiyənin şimal-qərbində, Mərmərə dənizin sahili və Bosfor boyunca salınmış şəhərdir. Qitələrarası şəhər olan İstanbulun Avropadakı hissəsinə Avropa yakası, Asiyadakı hissəsinə isə Anadolu Yakası deyilir. Tarixdə ilk dəfədir, üç tərəfi su sahəsi - Mərmərə dənizi, Bosfor və Haliç ilə əhatə olunmuş bir yarımada üzərində qurulan İstanbulun qərbdəki sərhədi Konstantinopol qala divarlarını meydana gətirir. Şəhərin inkişaf və böyümə prosesində qala divarlar hər dəfəsində qərbə daşınaraq 4 dəfə genişlənmişdir. Şəhər 39 ilçədən ibarətdir[6]. Böyükşəhər bələdiyyəsi ilə birlikdə 40 bələdiyyəsi vardır.

Dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri olan İstanbul, 330-395-ci illər arasında Roma İmperiyasının, 395-1204 ilə 12611453 illəri arasında Bizans İmperiyasının[7], 12041261 arasında Latın İmperiyasının və son olaraq da 14531922 illəri arasında Osmanlı İmperiyasına paytaxtlıq etmişdir[8].

Son illərdə ard-arda ortaya çıxarılan arxeoloji tapıntılar bəşəriyyət tarixində mühüm rol oynamışdır. Yarımburqaz mağarasında çıxarılan daş alətlərlə, ibtidai insan izlərinin 400.000 il əvvəlinə söykəndiyi ortaya çıxmışdır[9][10][11][12]. Bu arxeoloji tapıntılar təkcə İstanbulun deyil, həm də bütün Mərmərə regionunun ən qədim insan izləridir. Asiya tərəfindəki ilk məskunlaşma mərkəzləri Kalkedon, Avropa tərəfində isə Bizantion olmuşdur. Müstəqillik dövründən əvvəllər də əsarəti altında olduğu dövlətlərin yüz illərcə paytaxt rolunu oynayan bu şəhər, 13 oktyabr 1923-cü ildə paytaxtın Ankaraya köçürülməsi ilə bu özəlliyini itirmişdir. Buna baxmayaraq, İstanbul hal-hazırda da ölkənin ticarət, sənaye, nəqliyyat, turizm, təhsil, mədəniyyətincəsənətin mərkəzi olaraq qalmağa davam edir[13].

Qara dəniz ilə Mərmərə dənizini birləşdirən və Asiya ilə Avropanı ayıran Bosfora ev sahibliyi etməsi səbəbiylə, İstanbulun geosiyasi əhəmiyyəti olduqca yüksəkdir[14]. İndiki zamanda demək olar ki, İstanbuldakı bütün təbii limanlar doldurulur və ya itirilir. Bu xüsusiyyətlərinə görə, uzun müddətli dominantlıq mübahisələri məhz bu bölgənin ərazisində baş vermişdir. Əsas çayları Riva, KağıtxanaƏlibəydir[15]. Şəhər torpaqları kələ-kötür deyil, ən yüksək nöqtəsi isə Kartal ilçəsindəki Aydos təpəsidir. Şəhərdəki başlıca təbii göllər Böyükçəkməcə, KiçikçəkməcəDurusu gölüdür[15]. Hava temperaturu və yağıntı miqdarı qeyri-sabitdir[15].

ToponomikaRedaktə

Əsas məqalə: İstanbulun adları

Şəhərin ilk adı Vizantiya olmuşdur[16]. Bu ad ilk dəfə Meqara kolonistləri tərəfindən verilib. İstanbul adına tarixdə ilk dəfə 10-cu əsrdə ərəb, sonradan türk mənbələrində rast gəlinir. Adın xüsusi ad olan Bizasdan yarandığı düşünülür[16]. Qədim Yunan ənənəsi bu adın yunan kolonistlərin əfsanəvi kralına aid olmasını istinad edir. Müasir alimlər fərziyyələrə əsasən Bizas adının Frakiyaİliriya mənşəli olduğunu deyirlər. I Konstantin 330-cu ildə İstanbulu Şərqi Roma İmperiyasının paytaxtı təyin etmişdir. O, həmçinin "Nova Roma" adını yaymağa çalışmışdır[16]. Lakin bu ad geniş istifadə edilməmişdi. Konstantinopol respublika dövrünə qədər, qərbdə şəhər üçün ən geniş yayılmış ad idi. Konstantiniyyəİstanbul Osmanlı İmperiyasının hakimiyyəti dövründə şəhərə verilmiş adlar idi. Osmanlı dövründə (XV əsrin ortalarından etibarən) şəhərə müraciət etmək üçün Konstantinopolun istifadəsi tarix tərəfdən yanlış olmasada, türklər tərəfindən yanlış qəbul edilir. XIX əsrdə şəhər əcnəbilər və ya türklər tərəfindən istifadə olunan digər adları əldə etmişdi. Avropalılar Konstantinopolis adını istifadə edirdilər. İstanbul adı isə türklər tərəfindən istifadə olunurdu. Respublika dövrü başladıqdan sonra isə şəhərin rəsmi adı İstanbul olaraq qaldı.

1930-cu ilə dək beynəlxalq sənədlərdə şəhərin rəsmi adı Konstantinopol (türk. Kostantiniyye) kimi qeyd edilirdi. İstanbulun da qədim adları sayılan, "Konstantinopol – Yeni Roma və Ümumdünya patriarxı Müqəddəs Arxiyepiskopu"nun rəsmi titulunda saxlanan Yeni Roma və ya İkinci Roma330-cu ilə qədər istifadədə olan Bizans adlarıdır[17][18]. 1923-cü ildə Böyük Millət Məclisi Hökuməti beynəlxalq səviyyədə tanındıqdan sonra Türkiyə Cümhuriyyətinin əsası quruldu, həmin ilin 13 oktyabrında isə Türkiyənin paytaxtı Ankara şəhəri elan edildi. 28 mart 1930-cu ildə isə Türkiyədə bütün sənədlərdə İstanbul yazılması barədə qərar qəbul edildi. Türkiyənin İstanbul şəhəri dünyanın ən qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. 15-ci əsrədək Bizansın paytaxtı olmuş bu şəhərin siması islam-türk mədəniyyətinin verdiyi töhfələrlə daha da gözəlləşmişdir.

TarixçəsiRedaktə

Əsas məqalə: İstanbulun tarixi
 
İstanbulun ən turistik nöqtələrindən biri olan Qalata qülləsi.

İstanbul şəhərinin tarixi olduqca qədimdir və bir çox tarixi mərhələlərdən keçmişdir. Belə ki, bu bölgənin ilk məskunlaşma tarixi kimi 300 min, şəhər kimi təxminən 3 min, paytaxt kimi isə 1600 ilə qədər yaşı vardır.

 
Bizantion dövründən qalma Roma akropolu.

İstanbul Avropa ilə Asiya qitələrinin kəsişdiyi nöqtədə olan bir şəhərdir[19]. Şəhər tarix boyunca fərqli sivilizasiya və mədəniyyətlərə ev sahibliyi etmiş, əsrlər boyu müxtəlif din, dilirqdən insanların bir yerdə yaşadığı şəhərlərdən biri olmuşdur. Uzun zaman çərçivəsində hər sahədə mərkəz olmağı və iqtidarda qalmağı bacaran dünyadakı nadir məskunlaşma yerlərindən biri olan İstanbul keçmişdən günümüzə qədər dünyanın paytaxtıdır[20].

İstanbulun tarixi əsas etibarı ilə beş böyük dövrə ayrılır: Eramızdan əvvəlki dövrü, Bizantion dövrü, Konstantinopolis dövrü (RomaBizans), Kostantiniyyə dövrü (Osmanlı) və İstanbul dövrü (Türkiyə).

 
Bizans Dövrünün ən möhtəşəm abidəsi Ayasofya (2004)

İstanbul, AvropaAsiya qitələrinin kəsişməsində yerləşən 8500 il liman, 3000 il qədər şəhər və 1600 il paytaxt rolunu oynamış, AvropaAsiya qitələrini birləşdirən şəhər olaraq tarixə keçmişdir. Şəhər əsrlər boyunca müxtəlif mədəniyyətlərə ev sahibliyi etmiş, müxtəlif din, dil və irqlərdən olan insanların bir yerdə yaşadığı torpaq olmuşdur. İstanbul tarixi beş əsas dövrə bölünür: 1. Eramızdan əvvəlki dövrü, 2. Quruluş və Bizans dövrü, 3. Konstantinopolis dövrü, 4. Konstantiniyyə dövrü və sonuncu olan 5. İstanbul dövrü.

Eramızdan əvvəlki dövrüRedaktə

İstanbulun tarixi üç yüz min əvvələ qədər uzanmaqdadır. Kiçikçəkməcə gölü kənarında tapılan, Yarımburqaz mağarasında gedən qazıntı işlərində insan mədəniyyətinin ilk izləri tapılmışdır[21]. Neolit dövründə, ağıllı insanların bu göl ətrafında yaşadığı düşünülür. Müxtəlif dövrlərdə aparılan qazıntılar zamanı Orta Paleolit dövrünə aid əmək alətləri aşkar edilmişdir[22].

Bizantion dövrüRedaktə

Əsas məqalə: Bizantion
 
Bizantion dövründə İstanbulun xəritəsi

Bizantion, İstanbul şəhərinin Konstantinopoldan əvvəlki adıdır. 2008-ci ildə İstanbul metrosu üçün Marmaray boru keçidi qazıntıları zamanı, daş dövrünə aid olan e.ə 6500-cü illərdə inşa edilmiş şəhərlərin qalıqlarına rast gəlinmişdir[23][24][25]. Əfsanəyə görə, Meqara, ArqosKorinfdən gələn dori yunanlar tərəfindən e.ə. 667-də qurulub və adını kral Bizas və ya Bizantasdan (yunanca: Βύζας, ya da Βύζαντας) alıb. Eramızın 330-cu ilində bizanslılar tərəfindən adı Konstantinopol olaraq dəyişdirilib.

Həmçinin, Kadıköydə Finikiyalılara aid qalıqlara da rast gəlinmişdir. Trakiyalılar XIIIXI əsrlərdə bu bölgə yaxınlığında Semistra şəhərini qurmuşdur[26]. Kral Liqosun dövründə, Sarayburnu və bugünkü Topqapı Sarayında akropol qurulmuşdur[27].

Şəhəri 1453-ün may ayında türklər ələ keçirdikdən sonra adı dəyişdirilib.

Bizans İmperiyası dövrüRedaktə

Əsas məqalə: Konstantinopol

Bu dövr 324-1453-ci illəri əhatə etmişdir. I Konstantinin şəhəri ələ keçirməsi və Roma imperiyasının paytaxtı olduqdan sonra şəhər, Şərqi Roma imperiyasının mərkəzinə çevrildi. Bizans İmperiyası dövründə Romalı əhalinin köçürülməsi ilə əhalinin sayı xeyli artmışdır. Bu dövrdə şəhər yeni bir memarlıq üslubu ilə genişlənmişdir. 100 min nəfərlik hippodroma (Sultanəhməd Meydanı) limanlar və su obyektləri inşa edilmişdir.

 
Florensiyalı səyyah və rahib Xristofor Buondelmonti tərəfindən hazırlanmış Konstantinopol xəritəsi
 
İstanbulda yerləşən tarixi Müqəddəs Antuan kilsəsi.

Konstantinopol dövründə şəhərə Nova Roma adı verilsə də; mayın 11-də 330-cü ildə şəhər Konstantinopol adını aldı. 360-cı ildə dünyanın ən böyük kilsəsi olan Aya Sofyanı inşa etdirən Konstantinin şərəfinə adlandırılmışdır. Həmçinin Konstantin Roma imperiyasının dinini xristianlığa dəyişmiş və xristinalığı yaymışdır. Bu hadisədən sonra paqanizm dini Romanın qərbində azalmağa başladı. Bizansın İmperiya dövrünün I Feodosinin ölümündən başlamasına baxmayaraq, Konstantinin xristian dinini yaymasına hörmət olaraq, imperator sayılmışdır.

Bu dövrdə olduqca strateji rola sahib olan İstanbul AvropaAsiya arasında bir qapı idi. Bura həm də ticarət, mədəniyyət və diplomatiyanın mərkəzi olmuşdur. Bu dövrdə şəhərin adı Poli olmuşdur[28].

476-cı ildə Qərbi Roma İmperiyası dağıldıqdan sonra, Qərbi Roma İmperiyasındakı Romalıların əksəriyyəti buraya köçmüş və Bizans İmperiyası İstanbulun paytaxtı olmuşdur. 543-cü ildə yayılan epidemiya əhalinin yarıdan çoxunun ölümünə səbəb olmuşdur. Şəhər İmperator I Yustinian dövründə əvvəlki qüdrətini qazanmışdır.

700-ci illərdə SasanilərAvarlar tərəfindən, 800-cü illərdə bolqarlarərəblər, 900-ci illərdə ruslarbolqarlar tərəfindən hücuma məruz qalmışdır. Ancaq hücumlar arasında ən dağıdıcı 1204-cü Səlib yürüşləri zamanı baş vermişdir. 4-cü Səlib yürüşü zamanı 1204-cü ildə ələ keçirilən şəhər talan edildi; xalqın böyük əksəriyyəti şəhərdən qaçmış, şəhər yoxsulluq və dağıntıların olduğu bir bölgəyə çevrilmişdir[29].

Sonralar, Bizansın tədricən torpaqlarını itirməyə başlamışdır. Bundan istifadə edən Osmanlı İmperiyası, 1390-cı illərdə şəhəri mühasirəyə almağa başladı. Nəhayət, 29 may 1453-cü ildə Osmanlı İmperiyasının himayəsinə keçdi. İstanbulun fəthi Dünya tarixində orta əsrlərin sonunu simvollaşdırır.

Osmanlı İmperiyasında dövrüRedaktə

Əsas məqalə: Konstantiniyyə
 
19-cu əsrin sonlarında Qalata Körpüsü və arxa fonda Yeni Camii.

Bu dövr 14531923-ci illəri əhatə etmişdir. 29 may 1453-cü ildə Osmanlı sultanı II Mehmedin 53 günlük mühasirindən sonra, İstanbul Osmanlı İmperiyasının dördüncü və sonuncu paytaxtı oldu.

 
1896-cı ildə İstanbul rəsm formasında.

Şəhər Osmanlı İmperiyası tərəfindən ələ keçirildikdən sonra; Topqapı SarayıQapalı Çarşı inşa edilmiş, bir çox məktəb və hamam açıldı. Bu dövrdə yəhudilər, xristianlarmüsəlmanların eyni şəhərdə yaşadığı kosmopolit cəmiyyət quruldu. Bizans binaları, köhnə binalar və divarlar təmir edildi[30]. Fəthdən 50 il sonra, Dünyanın ən böyük şəhərlərindən birinə çevrilmiş bu şəhərdə Kiçik Qiyamət adı ilə də tanınan, 14 sentyabr 1509-cu ildə baş vermiş 8 ballıq olduğu düşünülən bu zəlzələdən sonra minlərlə bina çökmüş və bir çox insan həyatını itirmişdir[31].

1510-cu ildə; Sultan II Bəyazid şəhəri 80 min nəfərlik işçi dəstəsi ilə yenidən qurdu. Bu gün mövcud olan əhəmiyyətli tikililərin əksəriyyəti bu dövrdən qalmışdır. Sultan Süleyman Qanuninin hakimiyyəti dövründə, memarlıq və sənətə əhəmiyyət verilmişdir[32].

Haliç üzərində körpü; Qaraköydə tunel, dəmiryolları, dəniz nəqliyyatı, bələdiyyə quruluşları və xəstəxanaların qurulması ilə müasir şəhər halına gələn İstanbul, 1894-cü ildə Üç Yüz On zəlzələsiylə birlikdə böyük itkilərə məruz qalmışdır. I Dünya müharibəsinin sonunda, 13 noyabr 1918-ci ildə, Mütəffiq Dövlətlər donanması tərəfindən işğal edildi[33]. İstanbulun 2500 illik paytaxt statusu 29 oktyabr 1923-cü ildə sona çatdı.

 
1890-cı illərdə Qalata Qülləsindən İstanbulun panoramik görüntüsü.

OsmanlıBizans yazılı mənbələrində,1402-ci ildə İldırım Bəyazidin dövründə İstanbulun fəthi məqsədilə alınmış mühasirə qaldırıldı və imzalanan müqaviləyə əsasən İstanbulun Sirkəci səmtində müsəlman məhəlləsi qurulmuşdur.

Respublika dövrüRedaktə

 
Atatürk İstanbulda

19231950-ci illər arasında şəhərdə fiziki artımlar baş vermişdir. 1900-cü illərin əvvəlində 1 milyon olan əhali 1927-ci ildə 690 minə düşdü, 1935-ci ildə

 
İstanbulun mərkəzindən keçən və şəhərin ən önəmli şoselərindən olan E-5.

isə 745 minə, 1974-cü ildə isə yenidən 900.000-ə çatdı[34]. 1950-ci illərdə Balkan yarımadasından köçən insanlar urbanizasiyada ön plana çıxmışdır. 1960-cı illərdə isə mənzillərin tikintisi və yalançı urbanizasiyaya başlandı. 1970-ci illərdə mənzil və nəqliyyat sahələrindəki problemlər sürətli əhali artımı ilə daha da kəskin hal almağa başladı. Bu dövrdə Boğaz Körpüsünün tikilməsi, avtomobil sayının artmasına və nəqliyyat sahəsində əhəmiyyətli bir nöqtəyə gəlməsinə səbəb olmuşdur. 1990-cı illərdə şəhər əhalisinin artması, əhalinin xaricə yayılmasına gətirib çıxardı və nəticədə İETT bu boşluğu mikro-avtobuslar ilə bağlamaq istəmişdir. 1973-cü ildə şəhərdə abadlıq işlərinin bərpası ilə Boğaz körpüsü açılmışdır.[35]

İstanbul, Ankaraİzmir 1984-cü ildə çıxarılan 2972 saylı qanun[36] ilə böyük şəhər adını qazandı. Eyni ildə qəbul edilmiş 3030 nömrəli qanunu[37] ilə il və ilçə bələdiyyələrinin statusu aydın oldu[38]. 2004-cü ildə 5216 saylı qanuna əsasən, böyük şəhərlərin sərhədləri, il mülki sərhədləri daxilində olmuşdur[39].

Coğrafiya və ətraf mühitRedaktə

 
Bosforun peykdən görünümü

İstanbul, 41° şimal, 29° şərqdə yerləşir. Şərqdə Paşaeli yarımadası, qərbdə isə Kocaeli yarımadasını əhatə edir. Şimalda Qara dəniz, cənubda Marmara dənizi, şimal-şərqdə Bosfor, qərbdə Təkirdağa bağlı Çərkəzköy və Çorlu, cənub-qərbdə Təkirdağa bağlı Marmaraereğlisi, şimal-şərqdə Kocaelinə bağlı Körfəz ilçəsi, cənub-şərqdə isə Kocaelinə bağlı Qəbzə ilçəsi ilə həmsərhəddir. İstanbulun tərkibində yer alan Paşaeli yarımadası şəhərin Avropa, Kocaeli yarımadası isə Asiya tərəfindədir. Şəhərin mərkəzində yer alan Bosfor, iki qitəni birləşdirir. Boğazda Fatih Sultan Mehmet, 15 İyul Şəhidlər KörpüsüYavuz Sultan Səlim körpüləri şəhərin iki tərəfini birləşdirir. Bosfor boyunca, Haliç dağını çevrələyəcək şəkildə Türkiyənin şimal-qərbində qurulmuşdur[40]. İstanbulun sahəsi 5.461 km2-dır.

Yer formalarıRedaktə

İstanbul qurulduğu PaşaeliKocaeli yarımadaları denudasion platformalardır. Bu platformaların ortasından qeyri-nizami formada şimal-şərq

 
İstanbulun topoqrafik xəritəsi.

istiqamətində Bosfor keçir. Bosforun meydana gəlməsi haqqında elmi bir şəkildə qəbul edilən şərh olmasa da, dəniz suları ilə dolu qırılma xətti çöküntüsüdür. E.ə 20,000-18,000 illər arasında buz dövrünün sona çatması və dünyanın əksəriyyətini əhatə edən buz kütlələri əriyərək su səviyyəsini artırmağa başlamışdır. Həmçinin, minillərlə davam edən ərimə prosesinin nəticəsi olaraq, Aralıq dənizinin suları e.ə. 8000-7000 illər arasında 150 metrədək artmışdır[41]. Dəniz səviyyəsində bu geniş miqyaslı artım səbəbiylə, Aralıq dənizinin su səviyyəsinin hədsiz dərəcədə artması ilə birlikdə, dəniz suları Marmaranı basmış davam edən təzyiqlər nəticəsində Qara dəniz ilə birləşmişdir[42].

İstanbulda nəzərə çarpan qalxmalara rast gəlinmir. Şəhərin ən yüksək üç nöqtəsi müvafiq olaraq 537 metrlik Aydos təpəsi, 438 metrlik Qayış dağı, 442 metrlik Aləmdağdır. Şəhər ərazisinin 74%-ni platformalar, 9.5%-ni ovalıqlar, 16.1%-ni isə alçaq dağlıq və təpələr əhatə edir. Şəhərin ən əhəmiyyətli gölləri olan Böyükçəkməcə, KiçikçəkməcəDurusu gölləridir. Bosforda yer alan Qızıl Buynuz, Tarabya və İstinye körfəzləri şəhərdəki ria tipli sahilin ən yaxşı nümunələridir. İstanbul sahilləri son şəklini 10.000 il əvvəl baş vermiş su səviyyəsinin yüksəlməsi ilə almışdır. Şəhərdə, Mərmərə dənizindəBosfordaki 11 adası və əlavə olaraq Qara dənizdə kiçik qayalığı, Haliçdə isə Bahariyyə adaları yer alır.

Bitki örtüyüRedaktə

 
Heybəliadada yerləşən meşəlik ərazi və Heybəliada Sanatoriyası.

İstanbulun coğrafi xüsusiyyətləri və torpaq şəraiti qara torpaqların əmələ gəlməsinə şərait yaradır. Şəhərdə meşə ağac növləri daha çox

 
İstanbulun geniş yaşıllıq sahələrindən biri olan - Belqrad meşəsi

yayılmışdır, və yayılması qeyri-sabitdir. Qara dəniz yaxınlığındakı şimal hissələrdə və təpələrin şimal yamaclarında humus torpaqların olması səbəbindən burada ekvator tipli meşələr daha çox yayılmışdır[43]. Quraqlığa davamlı meşələr cənub bölgələrində və cənuba yaxın yamaclarda müşahidə olunur. İstanbulun ən əhəmiyyətli meşələri Belqrad, AydosQayışdağı meşələridir. İstanbuldakı meşəlik ərazilərin səthi sahəsi 535,259 hektardır: bunun 240.960 hektar ağaclı, 294,299 hektarı isə düzənlik tiplidir. Ümumiyyətlə, adi qızılağac, adi fındıq, şərq fıstığı, pontiya rododendronu, ağcaqayın, alman əzgili İstanbulun hər iki tərəfində görülən ağac növləridir[44].

Şəhər böyüdükcə mərkəzdən getdikcə uzaqlaşan meşələrdən bu günə şəhər qoruqları qalmışdır. Mühafizə altına alınan bu yaşıllıqların bir çoxu bu gün ictimai yer olub, sakinlərə rekreasiya məqsədilə açılmışdır. Bosfor sahillərində cəmləşən şəhər qoruqları, yerli sakinlər tərəfindən ən çox ziyarət edilən məkanlardır. Avropa tərəfində, Ulduz, Naile Sultan, Naciyə Sultan, Ayazağa, Əmirqan, Asiya tərəfində isə Bəykoz, Mihriabad, Kiçikçamlıca İstanbulun ən məşhur qoruqlarıdır[45].

GeologiyaRedaktə

 
Qara dəniz qırılma xətti və Türkiyədəki yeri.

İstanbuldan təqribən 20 km cənubda yerləşən Qara dəniz qırılma xətti, Qara dəniz regionundan başlayaraq Egey dənizinə qədər uzanır. İki tektonik təbəqə olan AvrasiyaAfrika, bir-birini təkzib edərək, qırılma xəttinin hərəkət etməsinə səbəb olur[46][47]. Bu nasazlıq xətti ilə bölgədə çox güclü zəlzələlərin baş verməsinə səbəb olur. 1509-cu ildə baş verən Böyük İstanbul zəlzələsi bunun ən böyük nümunəsidir. Bu zəlzələ İstanbuldakı yüzlərlə məscidin dağılmasına və 10 min insanın ölümünə səbəb olmuşdur. 1766-cı ildə baş verən zəlzələdə Topqapı sarayı, Aya Sofya, Əyyub Sultan MəscidiQapalı Çarşı kimi tikililər zədələnmişdir[48]. 1999-cu ildə baş vermiş Gölcük zəlzələsi 18 mindən çox adamın həlak olmasına və çox sayda insanın evsiz qalmasına səbəb olmuşdur. Həmçinin, seysmoloqlar 2025-ci ilə qədər 7 bal gücündə zəlzələnin ola biləcəyini bildirirlər[49].

İqlimRedaktə

 
İstanbul üçün xarakterik iqlim tipləri.

İstanbulun iqlimi, Türkiyədə Qara dəniz iqlimi ilə Aralıq dənizi iqlimi arasında keçid xüsusiyyəti göstərən bir iqlimdir, buna görə də İstanbulun iqlimi mülayim olaraq xarakterizə olunur[50].

 
Levent səmtində sıx-sıx görülən duman.

İstanbulda yay ayları adətən isti və nəmli; qış ayları isə soyuq, yağışlı və bəzən qarlı keçir. Nəm səbəbindən, hava özünü normaldan daha çox birüzə verir. Qış aylarındakı ortalama istilik 2°C ilə 9°C arasındadır, adətən qar, yağış və ya qarlı yağışlar ilə müşahidə edilir. Qış aylarında bir iki həftə qar yağa bilər. Yaz aylarındakı ortalama istilik 18°C ilə 28°C-dir və adətən yağış ilə müşahidə olunur[50]. Ən isti aylar iyulavqust aylarıdır. Orta temperatur 23°C-dir, ən soyuq aylar isə yanvarfevral aylarıdır, orta temperatur 5°C-dir. İstanbulda illik ortalama istilik 13,7°C-dir.

Ümumi illik yağıntı miqdarı 843,9 mm-dir və il boyu bərabər paylanır[51]. Yağışların 38%-i qış, 18%-i yaz, 13%-i yay, 31%-i payız fəsillərindədir. Yaz ən quru mövsümdür, lakin Aralıq dənizi iqlim tipinin əksinə quraq mövsüm yoxdur. İstanbul 1994-ci ilə qədər su problemi ilə qarşılaşmış, lakin alınan tədbirlərdən sonra burada su çətinliyi ilə bağlı heç bir problem qalmamışdır. Bunlardan biri Melen layihəsidir.

Bu zamana qədər ən yüksək hava istiliyi, 12 iyul 2000-ci ildə 40.5°C olaraq qeydə alınmışdır[52]. Ən aşağı hava istiliyi isə 9 fevral 1929-cu ildə -16.1°C olaraq qeydə alınmışdır. Şəhər olduqca küləklidir. Küləyin orta sürəti saatda 17 km-dir.

İstanbul üçün iqlim tarixçəsi
Aylar Yan Fev Mar Apr May İyun İyul Avq Sen Okt Noy Dek İllik
Ortalama suyun dərəcəsi °C (°F) 8.4
(47.1)
7.7
(45.9)
8.3
(46.9)
10.2
(50.4)
15.5
(59.9)
21.3
(70.3)
24.6
(76.3)
24.9
(76.8)
22.8
(73.0)
18.4
(65.1)
13.8
(56.8)
10.5
(50.9)
15.5
(60.0)
Günlük gün işığı saatları 10.0 11.0 12.0 13.0 14.0 15.0 15.0 14.0 12.0 11.0 10.0 9.0 12.2
Ortalama ultrabənövşəyi şüa indeksi 2 2 4 5 7 8 9 8 6 4 2 1 4.8
Mənbə: Atlas Hava [53]

Su mənbələriRedaktə

 
İstanbulun başlıca su mənbələrindən olan Riva dərəsi.

İstanbulda, xüsusilə Bizans İmperiyası dövründə qurulan ilk şəhərin Avropa hissəsində, su mənbələri ilə şəhər arasında məsafə böyük bir problem idi.[54][55] Buna görə şəhərə içməli su təmin etmək üçün müxtəlif yollardan istifadə edilmişdir. Şəhərin suyu xaricdən gətirildi, çünki Osmanlı dövründə başqa su mənbəsi yox idi. İstanbul şəhər mərkəzində və xaricində tez-tez rastlaşan sarnıçlar və su kəmərləri şəhərin su mədəniyyətinin ən mühüm göstəriciləridir. Osmanlı dövründə yeni su mənbələri kiçik bəndlərlə yaradılmış və bu gün inkişaf etməkdə olan texnologiya böyük anbar göllərinin qurulmasına səbəb olmuşdur. Bu gün İstanbulda 9 su bəndi var[56]. Bunlar arasında ən böyüklər Ömərli, Terkos, Böyükçəkməcə, Darlıq və Sazlıdərə su mənbələridir[57].

İstanbulda əhəmiyyətli bir su qaynağı yoxdur. Riva, Kağıtxana, Əlibəy, Göksu, Kurbağalı və Ayamama çayları İstanbulun əsas çaylarıdır[58]. İstanbul axınının böyük əksəriyyəti, sularını Kiçikçəkməcə və Böyükçəkməcə gölləri ilə Haliçə axır. Şəhərin göllərinin bir çoxu yer altına alınaraq, kanalizasiya məqsədləri ilə istifadə olunur. Beşiktaş, Ortaköy, Sarıyer, Bayrampaşa və Məcidiyəköy (Böyükdərə) gölləri də İstanbulun yer altına alınan su mənbələri arasındadır[58].

Ətraf-mühitRedaktə

 
Bəylikdüzü, İstanbul Botanik parkı.

İstanbulun yüksək əhalisi və inkişaf etmiş sənaye sektoru ətraf mühit məsələlərində çox problemlər yaradır. Hava, su və torpaq çirkliliyi kimi əsas problemlərdən əlavə, yalançı urbanizasiya və nəzarətin olmaması ilə əlaqədar səs-küy və çirklənmə kimi ikincil problemlər də fərqlənir. Qazıntı, tullantı yağı, kömür, kimyəvi maddələr və tibbi tullantı yoxlamaları İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi Ətraf Qoruma Təşkilatı tərəfindən həyata keçirilir.

 
Konstantinopol, Bosforun görünümü

Bu günə qədər İstanbulda bir çox ətraf-mühit faciəsi yaşanmışdır. 1966, 1979, 1982, 1994, 19992004-cü illərdə Bosfordan gələn tanker qəzası nəticəsində on minlərlə ton yanacaq boğaza tökülmüşdür. 1979-cu ildən etibarən qəza və ya mühərrik səbəbiylə Boğazda 11 yanacaq yağı daşıyan gəmi olmaqla ümumilikdə 28 gəmi Boğazda batmışdır[59]. İstanbul Texniki Universiteti Ətraf mühəndisliyi fakültəsinin etdiyi araşdırmalara əsasən Bosfor insan sağlamlığı nəzərindən dənizə girməyə əlverişli nöqtə olmazkən, Mərmərə dəniziQara dəniz sahillərində xalqa açıq çimərliklər var.

Respublika dövrünün ilk 50 ilində zavodlarla dolu olan Haliç sahilləri, şəhər böyük bir səylə, yayılmış pis qoxulardan azad edilmişdir[60]. Şəhərdəki təbii qaz abunəçilərinin sayının artmasına baxmayaraq, şəhərdəki təbii qaz çirklilik səviyyəsi aşağı enmişdir: İstanbulda təbii qaz abunəçilərinin sayı 2008-ci ildə 3,5 milyona yaxınlaşsa da, 1997-ci ildə 88 kq/m3 olan kükürd dioksidin miqdarı 2007-2008-ci illərdə 13-14m3-ə qədər azalmışdır. Bunlara baxmayaraq, şəhərdə hava çirkliliyi hələ də böyük bir problemdir. 2004-cü ilin məlumatlarına görə ətrafı dəniz, səs-küy və hava kateqoriyalarında, Türkiyədə ətraf-mühiti ən çox çirkləndirən şəhər İstanbuldur[61].

FloraRedaktə

 
Şəhərin nadir və endemik bitki növlərinin qorunduğu Emirqan qoruğu.

İstanbul, iqlim və coğrafi baxımından, xüsusi yerləşməsi sayəsində zəngin inkişaf etmişdir. İstanbulda 2500-ə yaxın bitki növünün yetişdiyi müəyyən edilmişdir[62]. Bu rəqəm Türkiyə daxilində rast gəlinən bitki növlərinin 1/4-nə bərabərdir. İstanbuldakı bitki növlərindən 200-ə yaxını çiçəkli bitkilər sinfinə daxildir, və bunlardan 40-a yaxını endemikdir. İstanbulun endemik bitki növləri təbii ərazilərin urbanizasiyası, meşələrin təmizlənməsi, yanlış ağaclandırma, hava-su-torpaq çirklənməsi, şüursuzluq və qanunsuz ticarət kimi səbəblərə görə böyük təhlükə altındadır[63].

Çox zəngin bitki örtüyünə sahib olan İstanbulda, təxminən 2500-ə yaxın bitki növü arasında şümşad, palıd, çinar, fıstıq, vələs, ağcaqayın, şabalıd, şam ağacı, küknar, həmişəyaşıl sərv kimi növləri də yetişir. Bu bitkilərin bəziləri bu bölgəyə endemikdir. Şəhərin meşələrini təşkil edən ağaclar, adətən, İstanbulun şimal-şərqində, Aləmdağın şimalında və Polenezköy ətrafında rast gəlinən fıstıq, şabalıdpalıd ağaclarıdır. İqlimin bitki örtüyünə təsiri ilə yanaşı, torpağa da təsiri vardır. Palıd ağaclarının yerləşdiyi bölgələrdə əsasən qəhvəyi məhsuldar meşələri yayılmışdır. Təxminən 2500 təbii bitki növünə sahib olan İstanbul, bu xüsusiyyət ilə İngiltərə, Avropa ölkələrini qat-qat üstələyir. Türkiyədə təbii olaraq yetişən on mindən çox bitkinin, təxminən 1/4-i İstanbulda yerləşir. Bu bitkilərin bəziləri endemikdir, yəni sadəcə İstanbulda bitir. İstanbul zəfəranı da bu növ endemik bitkilərdəndir[64].

FaunaRedaktə

 
Şəhərin ən böyük meşəsi olan Belqrad meşəsi.

İstanbul yaşıllıq əraziləri və su hövzələrinə görə nadir yabanı heyvan nüfuzuna malikdir. Qara dənizEgey dənizi kimi iki zəngin coğrafi obyekti birləşdirən Bosfor, köçəri pelacik balıqların ən vacib məskunlaşma ərazilərindən biridir[65]. 70-ci illərə qədər İstanbul sahili dənizlərdə 76

 
Şəhərdə küçə it və pişikləri çoxluq təşkil edirlər.

ya yaxın balıq növü aşkar edilsə də, bu gün bu onların sayı 20-yədək azalmışdır. Son qeydlərə nəzər saldıqda Bosfor, Adalar və şəhərin Asiya sahillərində suitilər tez-tez nəzərə çarpırdı. Lakin, bu gün, bu canlılar İstanbul faunasından tamamilə silinmişdir. Delfinlər İstanbul sahillərində və bəzən Bosforda görülən yeganə dəniz məməlisidir.

Köçəri quşlar üçün əhəmiyyətli rol oynayan İstanbul, Böyükçəkməcə və Kiçikçəkməcə gölləri ətrafında şəhərlərin salınmasına baxmayaraq, quşlar üçün hələ də vacib bir məskunlaşma mərkəzi olaraq qalır[66]. İstanbulda müvəqqəti məskunlaşan köçəri quşlar arasında ağ leylək, sarı pırtlaşıqlələk, çəhrayı qutan, ibislər, boz qaz, adi qarağöz qızılquş, leşcil ağqartal yer alır. İstanbuldakı ev quşları arasında isə ən çox yayılanlar göyərçinlər, qağayılar, qarğalar, sərçələrsarı bülbüldür[67].

Şəhərin meşə bölgələrində məməlilər də yayılmışdır. Onlar arasında yırtıcılar da yer alır[68]. Çaqqal, tülkü, dələ, gəlincik də yırtıcı məməlilər arasında ən çox yayılanlardır. Digər yabanı heyvan növlərinə porsuq, skun, çöldonuzu, meşə kirpisi, adi sincabdovşan daxildir. Xüsusilə adadovşanı, İstanbula xas məməli növüdür. Belqrad və Çatalca meşələrində də marallar üçün mühafizə zonaları yaradılmışdır. Bundan əlavə, şəhərdə küçə pişikləri və itlərə də geniş rast gəlmək mümkündür[69].

Həmçinin şəhərdə nəcib maral, avropa cüyürüLana rast gəlmək olar. İstanbulda ən çox görülən və şəhərin simvolu olan quşlara sərçələr, göyərçinlər, göyərçinlər, qarğalar və qağayılar aiddir[70].

İdarəetməRedaktə

Əkrəm İmamoğlu İstanbul Bələdiyyə başçısıdır[71]. Şəhərin valisi isə Əli Yerliqayadır[72].

İstanbulu siyasi partiyalı seçki sistemi ilə seçilən bələdiyyə başçıları idarə edir. Bu idarəetmə forması 3 aprel 1930-cu ildə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi qurulandan bəri eyni qaydada davam edir. Bələdiyyə, şəhərin bütün qərar səlahiyyətlərini özündə saxlayır. Şəhərin rəhbərliyi 3 əsas orqanda toplanır. 1. Bələdiyyə başçısı, 2. Böyükşəhər Konseyi, 3. Böyükşəhər inzibati idarə heyəti.

Bugünkü İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi binası, Saraçhane olaraq bilinən Fateh ilçəsində yerləşir. Bina 17 dekabr 1953-cü ildə tamamlandı və 26 May 1960-cı ildə bir şəhər bina kimi xidmət etməyə başladı[73].

Əkrəm İmamoğlu (CHP) 31 mart 2019 yerli seçkilərdə 48,77% səslə seçkidə qalib gəldi. Ancaq sonradan seçkilərin təkrarlanması qərara alındı ​​və 23 iyun 2019-cu ildə yenilənən seçkilər səsvermə dərəcəsini 54,21% artıraraq səsvermədə yenidən qazandı[74].

İstanbul əhalinin sıxlığı səbəbindən 3 seçki dairəsinə bölünmüşdür. İstanbulun Türkiyə Böyük Millət Məclisində 98 deputatı var. Bu deputatların 35-i, 1-ci və 3-cü seçki dairələrindən, qalan 28-i 2-ci seçki dairələrindən seçilir. 2018-ci ildə edilən ümumi seçkilərdə AKP 43, CHP 27, HDP 12, MHPİYİ partiyası 8 yer qazanmışdır.

İnzibati bölgüRedaktə

 
İstanbul ilçələrinin xəritədə yeri.

İstanbulun ilinin, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 6 mart 2008-ci ildə qəbul edilən və 22 mart 2008-ci il tarixli Rəsmi Qəzetin 5747-ci nəşrində ilin 39 ilçəsi olduğunu təsdiq edən qanun dərc edilmişdir. Onlardan 25-i Avropa tərəfində, 14-ü isə Asiya tərəfindədir. Avropa tərəfindəki ilçələr üçün telefon kodu 212, Asiya tərəfində yerləşən ərazilər üçün isə 216-dır.

İlk bələdiyyə təşkilatı 1855-ci ildə Şəhremaneti adı ilə təsis edildiyi İstanbulda, Respublika dövründə xidmətlər valilər tərəfindən yerinə yetirilir. 3 aprel 1930-cu ildə qəbul edilmiş qanuna əsasən, 10-u əyalət bələdiyyəsinin sərhədləri daxilində olmaqla, şəhər 16 ilçəyə bölündü. Həmçinin bu qanundan sonra ŞəhremanetiŞəhrəmini kimi terminlərin də istifadəsi dayandırıldı.

 
Adalar ilçəsində Atatürkün heykəli.

1950-ci illərə qədər eyni şəkildə idarə olunan İstanbulda 1954-cü ildə Şişli, 1957-ci ildə isə Zeytunburnu ilçə adını qazanmış və şəhərdə uzun müddətdən sonra ilk dəyişikliklər baş vermişdir. Yeni dəyişikliklər sonrakı illərdə getdikcə genişlənən şəhər sərhədləri və artan əhali səbəbindən müşahidə edilmişdir. 1963-cü ildə Bayrampaşa, Qaziosmanpaşa; 1987-ci ildə Böyükçəkməcə, PendikÜmraniyə; 1989-cu ildə Kiçikçəkməcə; 1990-cı ildə Bayrampaşa; 1992-ci ildə Avcılar, Bağçılar, Bağçalıevlər, Güngörən, Maltəpə, Tuzla, Sultanbəyli; 1993-cü ildə Əsənlər bağlı olduqları ilçələrdən çıxarılmış və müstəqil ilçələrə çevrilmişdir.

Son olaraq isə, 2008-ci ildə Arnavutköy, Ataşəhər, Başaqşəhər, Bəylikdüzü, Çəkməköy, Əsənyurd, SancaqtəpəSultanqazi də ilçə statusu əldə etdi və bu qanunla birlikdə İstanbul ilinə bağlı, ümumilikdə 39 ilçə, 782 məhəllə və 152 kənd yer aldı. Şəhərin illərinin siyahısı 22 iyul 2004-cü il tarixində Rəsmi Qəzet-də nəşr olunan qanunla birlikdə bütün ilçələr İstanbul Bələdiyyəsinə rəsmən bağlı olmuşdur[75][76].

ƏhaliRedaktə

Əsas məqalələr: Türkiyə əhalisiİstanbul əhalisi
Şəhərin tarixi əhalisi
İlƏh.
10036
361300
500400
VII əsr150–350,000
VIII əsr125–500,000
IX əsr50–250,000
1000150–300,000
1100200
1200150
1261100
135080
145345
1500200
1550660
1700700
1815500
1860715
1890874
1900942,9
İlƏh.±% i.a.
1925881—    
1927691−11.44%
1935740,8+0.87%
1940793,9+1.39%
1945845,3+1.26%
1950983+3.06%
19601,459,500—    
19651,743,000—    
19702,132,400—    
19752,547,400—    
19802,853,500—    
19855,494,900—    
19906,620,200—    
19947,615,500—    
19978,260,400—    
20008,831,800—    
200711,174,200—    
201514,657,434—    
Mənbə: Turan 2010
 
1975-2011-ci illər arasında şəhərin əhalisinin artması.

Türkiyə Statistika Təşkilatının (TÜİK) hazırlamış olduğu 2013-cü il Ünvana Əsaslanan Əhali Siyahıyaalma Sistemi (ADNKS) nəticələrinə görə İstanbulun (İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi və bağlı bələdiyyələrin sərhədləri daxilində) ümumi əhalisi 14.160.467 nəfərdir. İstanbulun 39 ilçəsi var, onlardan 14-ü Asiya, 25-i Avropa tərəfində yer alır. 2017-ci ilin məlumatlarına görə İstanbulun 39 ilçəsini əhali sayına görə, ən çox əhalisi olan Əsənyurd (846.492), ən az əhalisi olan ilçəsi isə Adalar (14.907) olmuşdur. İstanbul sakinlərinin 64,72% (9,726,373) Avropa tərəfində, 35.28% (5.302.858) Asiya tərəfində yaşayır. İstanbul, əhalisinə görə dünyanın ən sıx şəhərləri siyahısında 5-ci yerdədir.

İstanbulda yaşayanların yalnız 15.38%-i İstanbulda qeydiyyata alınmışdır. Əhali əsasən, Sivas 736.542 (5.20%), Kastamonu 548.546 (3.87%), Ordu 499.782 (3.52%), Girəsun 487.115 (3.43%), Tokat 455.817 (3%), Samsun 417.120 (2.94%), Trabzon 395.474 (2.79%), Malatya 392.435 (2.77%), Ərzurum 382.519 (2.70%), Sinop 366.681 (2.58%) və Ərzincan 302.511 ( 2.13%) illərində qeydiyyatda olmuşdur.

İstanbulun şəhər quruluşu və forması daim dəyişir. Qədim dövrlərdə indiki İstanbulun ərazisinin bölgəsində müstəqil şəhərlər yer almışdır. Bu gün İstanbulu Böyük Konstantinopol dövləti olaraq qəbul etmək olar. Çünki şəhər o vaxtdan bəri genişlənərək təzələnmişdir.

Son illərdə tikilən hündürmərtəbəli binalar, əhalinin sürətli böyüməsini nəzərə alaraq inşa edilmişdir. Şəhərin sürətlə genişlənməsi səbəbindən mənzillər əsasən şəhəryanı ərazilərdə tikilir. Şəhərin hündürmərtəbəli ofis və iqamətgahları Avropa tərəfindəki Levent, MəcidiyyəköyMaslak səmtində yer almaqdadır. LeventEtilərdə çox sayda ticarət mərkəzləri vardır. Türkiyənin ən böyük şirkət və banklarının bir qisimi bu bölgədə yerləşir.

XX əsrin ikinci yarısından bəri dəniz sahilləri yaxınlığında bağ evlərinin və lüks malikanələrin inşası, xüsusilə Asiya tərəfində sürətlənmişdir. Kadıköy ilçəsindəki Bağdad Prospekti, genişliyi və uzunluğu ilə bir çox ticarət mərkəzi və restoranına ev sahibliyi edir. Bu inkişaflar da Asiya tərəfinin inkişafına müsbət töhfə verdi. Bu gün İstanbul əhalisinin 66%-i Avropa tərəfində yaşayır.

DinRedaktə

Əsas məqalə: İstanbulda din

Dünyanın böyük şəhərlərinin əksəriyyəti çoxmillətli insanlar tərəfindən formalaşır. Şəhərdəki ən yayğın din İslam dinidir. Dini azlıqlar, Rum Ortodoksal KilsəsiSəfəradAşkenazi yəhudiləridir. 2000-ci il siyahıyaalmasına görə 2 691 aktiv məscid, 123 aktiv kilsə və 26 aktiv sinaqoq var. 109 müsəlman qəbiristanlığı və 57 qeyri-müsəlman qəbiristanlığı var. Yunan Ortodoksal Patriarxı Fatih Fənər səmtində yerləşir. Bu patriarxiya xristian dininin vacib bir hissəsi olan pravoslav təriqətinin mərkəzidir[77].

MüsəlmanlarRedaktə

 
İstanbulun ən vacib məscidlərindən biri – Sultan Əhməd Məscidi.

Müsəlmanlar şəhərdəki ən böyük dini qrupdur. Bununla yanaşı müsəlmanların ən yayğın məzhəbi forması olan Sünnilər, Şiələrdən çoxluq təşkil edirlər. 2007-ci ildə siyahıyaalmaya əsasən, şəhərdəki məscidlərin ümumi sayı 2.994-dür[78]. İstanbul İslam Xilafətinin son mərkəzi olmuşdur. 1517-ci ildə Yavuz Sultan Səlim ilə başlayan xilafət[79], 3 mart 1924-cü ildə Əbdülməcid Xəlifə ilə sona çatdı. 2 sentyabr 1925-ci ildə xanəgahlar bağlandı, məzhəbtəriqətlər qadağan edildi. Beləliklə, ölkədə dünyəvi sistem başlamış və bu dəyişiklikdən ən çox təsirlənən vilayət İstanbul olmuşdur. Xilafətin ləğv edilməsindən dərhal sonra Diyanət İşləri Nazirliyi yaradıldı[80]. Osmanlı İmperiyası dövründə ən yüksək səlahiyyətə sahib olan Şeyxülislamlar da də öz yerinə sonradan Diyanət İşləri Başçısını təyin etmişdi[81].

XristianlarRedaktə

 
İstanbulun Fateh rayonunda yerləşən Aya Qori Kilsəsinin içi.
 
1844-1997 illəri boyunca İstanbul əhalisinin tərkibində Yunan-Ortodoksalların sayı və faizlə nisbəti.

Şəhər, IV əsrdən bəri Roman Ortodoksal Patrikxanasının mərkəzi olmuş və digər Ortodoks kilsələrində mərkəz olaraq xidmət etməyə davam etmişdir. Şəhərdə eyni zamanda Türk Ortodoks Patrikxanası olmuşdur. İstanbulda yaşayan xüsusilə romalılarermənilər, Osmanlı İmperiyasının dağılması zamanı Türklər ilə zaman zaman qarşıdurmalar yaşamış lakin müasir Türkiyənin qurulmasıyla nizam yenidən təmin edilmişdir. Müharibələr səbəbi 19141927 illəri arasında şəhərdəki xristian əhalisi sürətlə 450 mindən 240 minə düşmüşdür[82]. 1923-cü ildə baş vermiş Türkiyə-Yunanıstan əhali mübadələsində İstanbulda yaşayan Yunan Ortodoksal cəmiyyəti azad tutulmuşdur. Lakin, İkinci Dünya Müharibəsi illərində bu azlıq üçün bir sıra vergilər tətbiq edilmişdir. 1955-ci il 6-7 sentyabr hadisələri, yunan azlıqlarının məhv edilməsi, 11 yunanın ölümünə səbəb olmuş, 30 ilə 300 nəfərin yaralanmasına səbəb olmuşdur[83]. Bu hadisə nəticəsində İstanbuldan Yunanıstana köç artımı sürətlədi və 12 min Yunan vətəndaşı vətəndaşlıqdan məhrum edildi[84].

Osmanlılar İstanbulu ələ keçirdikdən sonra bir çox kilsə məscidlərə çevrildi. Kiçik Ayasofya Məscidi, Fenari İsa Məscidi, Ərəb Məscidi, Qocamustafapaşa Sümbül Əfəndi məscidi kimi köhnə tikililər də İstanbulun Osmanlı hakimiyyətinə keçməsindən sonra məscidə çevrilən kilsələrdəndir. Bu məscidlərin ən böyüyü və ən əsası Fateh ilçəsinin Əminönü səmtində

 
Üsküdar, İstanbulda Beth Yakoov Sinaqoqu.

yerləşən Aya Sofyadır. Aya Sofya Atatürkün istəyi ilə ibadətə bağlanmış, Nazirlər Kabinetinin razılığı ilə 24 noyabr 1934 və 7/1589 saylı qərarı[85] ilə muzeyə çevrilmişdir.

YəhudilərRedaktə

Səfərad yəhudiləri 500 ildən artıqdır ki, bu şəhərdə yaşamışlar. İstanbulda yəhudilərin bugünkü əhalisi təxminən 22 min nəfərdir. Əşkinazi yəhudiləri Səfərad yəhudilərinə nisbətən daha yeni və kiçik cəmiyyətdir. Yəhudilərin ibadət yerləri sinaqoqdur. Hal-hazırda şəhərdə aktiv sinaqoqların sayı 20-dir.[86] Bu sinaqoqlar arasındakı ən böyüyü Neve Şalom Sinaqoqu, Bəyoğlu ilçəsinin Karaköy səmtindədir. 1951-ci ildə açılan bu sinaqoq, digərlərinə nisbətən daha çox daimi ziyarətciyə malikdir[87]. Səfərad yəhudilərinin dili, Ladino dilidir (yəhudi ispan) və şəhərdə sadəcə 65 yaşdan yuxarı insanlar tərəfindən danışılır. Buna görə Ladino dili ciddi itki təhlükəsi içindədir.

İqtisadiyyatıRedaktə

 
İstanbul, Türkiyənin iqtisadi baxımdan ən böyük şəhəridir.

İstanbul, Türkiyənin ən böyük şəhəri və köhnə paytaxtıdır. Quru və dəniz ticarət yollarının qovşağı olması və stratejik mövqeyi səbəbiylə Türkiyədə iqtisadi həyatın mərkəzi olmuşdur. Eyni zamanda şəhər ən böyük sənaye mərkəzidir. Türkiyədəki sənaye məşğulluğunun 20%-ni

 
İstanbulun Levent səmtində yerləşən göydələnlər.

qarşılayır. Sənaye sahəsi təxminən 38%-dir. İstanbul və yan illər meyvə, zeytun yağı, ipək, pambıqtütün kimi məhsullar ixrac etməkdədir. Bununla yanaşı, qida sənayesi, parça istehsalı, neft məhsulları, rezin, metal əşya, dəri, kimyəvi maddələr, dərman, elektronika məhsulları, şüşə, texnoloji məhsullar, avtomobil, nəqliyyat vasitələri, kağız və kağız məhsulları, spirtli içkilər, şəhərin əhəmiyyətli sənaye məhsulları arasında iştirak etməkdədir[88]. Forbes jurnalının 2008-ci ilin dünya sıralamasının məlumatına görə, 35 milyarderə sahib olan şəhər, siyahıda 4-cü sırada yer almışdır[89]. Həmçinin şəhərdə işsizlik nisbəti 6.5% olmuşdur[90].

İstanbulda ilk olaraq 1866-ci ildə xidmətə girən Dərsaadət Təhvilat Birjası, 1986-ci ilin əvvəllərində mövcud quruluş dəyişdirilərək bugünki İstanbul Menkul Kıymetler Birjası (İMKB) açılmışdır[91][92]. XIX və XX əsrin əvvələrində Qalata səmtində yer alan Banklar Prospekti Osmanlı İmperiyası üçün maliyyə mərkəzi olmuşdur. Osmanlı dövründə İstanbulda "Bank-ı-Osmanı-Şahanə"[93] adlı bank da fəaliyyət göstərirdi[94].

Hal-hazırda İstanbul, Türkiyənin 55% istehsalına və 45%-lik ticarət həcminə malikdir. Ölkənin ÜDM-sinin 21,2%-i də məhz İstanbul hesabınadır. Ümumi ixracatdakı payı 45,2%, idxalda payı isə 52,2% təşkil edir.

Ticarət və sənayeRedaktə

İstanbulun gəlirlərində ən böyük paya sahib olan sektor – ticarət sektorudur. 15 İyul Şəhidlər Körpüsü, AsiyaAvropa kimi əhəmiyyətli mərkəzləri birləşdirən avtobanlar ticarət sektoruna xeyli miqdarda dəstək verib. İstanbul ticarət sektoru ölkənin ümumi həcminin 27% -ni təşkil edir. İxrac və xaricə satış mövzusunda da İstanbul, Türkiyə səviyyəsində birinci sıradadır. Türkiyədə xidmət verən xüsusi bankların, qəzetlərin, televiziya kanallarının, nəqliyyat firmalarının və çap evlərinin, ümumiyyətlə hər şeyin başlıca ofisi İstanbulda yerləşir. İstanbul iqtisadiyyatında nəqliyyat-kommunikasiya sektorunun payı 15%-dən çoxdur[88].

Türkiyənin böyük sənaye quruluşlarından bir çoxunun ümumi mərkəzi və fabriki İstanbulda yerləşir. Şəhərdə metal qablar, maşınqayırma, gəmiqayırma, kimya, toxuculuq, hazır ərzaq, şüşə və sement sənayesi inkişaf etmişdir. 2000-ci illərin əvvəllərində 30%-ə yaxın payı olan sənaye ticarətdən sonra şəhərin ikinci ən böyük sektordur. Respublikanın qurulması ilə bir çox fabriklərin Haliçin sahilində tikilmişdir. Lakin şəhərdə yaranan çirklənmə və qarışıqlıq səbəbindən bir-bir ləğv edilərək şəhər xaricində yaradılan sənaye zonalarına köçürüldü. Atatürk avtomobil sənayesi bölgəsi və İkitelli Mütəşəkkil Sənaye Bölgəsi, İstanbulun ən böyük sənaye bölgələridir. Ancaq yaşayış məntəqələrinin qarşısıalınmaz artımı, sənaye bölgələrində də məskunlaşmaya səbəb olmuşdur.

 
İstanbulun yeni iş məkanlarından olan – Maslak

TurizmRedaktə

Əsas məqalə: İstanbulda turizm
 
İstanbul əsas turistik məkanlarından biri olan - Taksim meydanı.

İstanbul tarixi abidələri və bədii əsərlərin olması səbəbindən məşhur turizm mərkəzlərindən biridir. Turistlər arasında ən böyük pay Almanlara məxsusdur. Almanlar, Amerikalılar, İtalyanlarFransızlar almanları az miqdarla geridə qoyurlar. 2011-ci ildə şəhəri 8 milyondan çox turist ziyarət etmişdir[95]. Hər büdcə üçün İstanbulda əlverişli otellər tapmaq mümkündür. 5 ulduzlu otellər şəbəkəsindən, hostellərə qədər 1180-dən çox otel var. Son illərdə dünyada adını demiş otel şəbəkələri İstanbula böyük maraq göstərir. Minlərlə ildir

 
İstanbulun ən böyük ticarət mərkəzlərindən biri olan Zorlu Center.

ki, müxtəlif xalqlara ev sahibliyi edən İstanbulun demək olar ki, hər bir regionunda müxtəlif tarixi dövrlərdən olan əsərlərlə qarşılaşmaq mümkündür. 2009-cu ilin statistikasına görə İstanbul, Antalyadan sonra ən məşhur turistik məkandır[96]. 2009-cu ildə hava, quru və su yolu ilə daxil olan turistlərin sayı 7,5 milyondan çox olmuşdur. Almanlar 13.1%, Ruslar isə 6.7% pay ilə ikinci sırada yer aldılar[97]. İstanbul ilk dəfə 1863-cü ildə turist qrupu qarşılamışdır[98][99].

2009-cu il məlumatlarına görə, şəhərdə 371 qonaqlama məkanı və 405 əyləncə mərkəzi yer alır[97][100]. İstanbulda xüsusi muzeylər də daxil olmaqla bir çox muzey var. 2009-cu ildə sadəcə dövlət muzeylərini 6,179,556 nəfər ziyarət etmişdi[101]. 2,932,429 nəfər Topqapı Sarayını, 2,444,956 nəfər isə Aya Sofya muzeyini ziyarət etmişdir[101]. Bu ikili 2009-cu il statistikalarına əsasən İstanbulun ən çox ziyarət edilən məkanlarındandır. İstanbulun tarixi mərkəzi olan Fateh (tarixi yarımada) Bosforda BeşiktaşSarıyer Anadolu tərəfində Kadıköy, ÜsküdarAdalar rayonlarında, tarixi turizm sektorunda İstanbulun ən zəngin mərkəzləri arasındadır. Təbiət turizmində isə Bəykoz, Şile, AdalarSarıyer rayonlarında maraqlı məkanlar vardır[102].

Kənd təsərrüfatı və heyvandarlıqRedaktə

 
İstanbulda heyvandarlıqla bağlı poster

İstanbul tarixi boyunca kənd təsərrüfatı mərkəzi olmamışdır. İstanbulun iqtisadiyyatında, əkinçilik həmişə sonuncu yerləri almışdır; İstanbul istehsalat mərkəzi olmaqdan çox istehlakla həmişə ön sıraya çıxmışdır[103]. Digər tərəfdən İstanbul keçmişdə istehsal etdiyi az miqdarda kənd təsərrüfatı məhsulları ilə öz ehtiyacının bir hissəsini qarşılaya bilirdi. Hal-hazırda kənd təsərrüfatının sürətlə urbanizasiyası və kənd əhalisinin daha yüksək həyat standartlarına uyğunlaşması səbəbindən vilayətdə kənd təsərrüfatının payı ən yüksək səviyyəyə çatmışdır.[103]

İstanbul torpaqlarının 30%-i kənd təsərrüfatı üçün əlverişli olsa da, bu sahələr tam qiymətləndirilmir. 390.150 hektar ilə əkin sahələrinin yarıdan çoxu buğdaya ayrılır[104]. Buğdanı 159.500 hektar ilə günəbaxan izləyir. 4,964 hektar olan yaşıl lobya istehsalı olan tərəvəzlərdə, 26,617 hektar meyvə fındıqda ilkdir. Çatalca, Silivri, Şile, Əyyubsultan, BəykozKartal əkinçilik istehsalında önə çıxmış ilçələrdir[103].

 
Sarıyer, İstanbulda qorunan ictimai Belqrad meşəsi.

Meşə təsərrüfatı və mədənçilikRedaktə

İstanbul daxilində əhəmiyyətli bir mədən mənbələri yoxdur. Bizans dövründən bəri Avropa hissəsinin şimal-şərqində yerləşən Sarıyer ilçəsi, Mədən məhəlləsində qızıl, gümüş və mis yataqları olması məlum olsa da, mədənçilik proseslərinin gedişatı üçün yataqlar çox kiçikdir. Buna görə də onlar mineral yataqlar hesab edilmir[105]. Şəhərdə qazılan yeganə metal filizi manqandır. Manqan mədənləri şəhərin qərbindəki ÇatalcaSilivri ilçələrində yerləşir. Şəhərin qərbində, şimalında və şimal-qərbində kömür və linit yataqları var. Geoloji quruluşunun uyğunluğu səbəbindən İstanbulun bir çox yerində karxanalara da rast gəlmək mümkündür. Bu karxanaları Qara dəniz sahillərindən Adalara qədər demək olar ki, hər yerdə görmək mümkündür. Keçmişdə İstanbulda hasil edilən mərmər, əhəng daşı, kvarsit, perlit, kaolin, gilqum kimi bəzi faydalı qazıntıların hasili, bu gün tikinti sənayesinin yüksək tələbi ilə tükənmişdir və ya da tükənmə nöqtəsinə çatmaqdadır. Xüsusilə kvarsitkaolin yataqları sayəsində şəhərdə şüşə və keramika sənayesi inkişaf etdi[106].

İstanbulda bütün meşə əraziləri qorunmağa alınsa da, müəyyən meşə təsərrüfatı işləri həyata keçirilir. Əvvəllər təbii olaraq meydana gələn meşələrin çoxu şəhərin odun tələbatını qarşılamaq üçün istifadə olunsa da, son illərdə şəhərin bir çox yerinə təbii qaz şəbəkəsi genişləndikcə bu tələb yüksək dərəcədə azalmışdır[107].

Mədəniyyət və müasir yaşamRedaktə

İncəsənətRedaktə

 
Roma İmperatoru Valens tərəfindən inşa olunmuş Bozdoğan su kəməri.

Şəhər dəfələrlə fərqli ölkələrin hakimiyyəti altına keçdiyindən ölkədə incəsənət və memarlıq üslubu olduqca qarışıqdır. Şəhərdə Roma İmperiyası dövründən qalma binaların sayı üstünlük təşkil etsə də, son zamanlarda bu binaların sayı sürətli dərəcədə azalmışdır. Roma İmperiyası dövründən qalma ən mühüm abidələrdən biri də I Konstantin tərəfindən inşa olunan sütundur[108]. Hər biri 3 metr diametrli bilərziklər ilə 8 sütunun bir-birinə birləşdirilməsi ilə yaradılmış 3 tonluq sütundur. O dövrdən günümüzə qədər gəlib-çıxmış digər bir tikili isə Bozdoğan kəməridir. Şəhərin su ehtiyatı sisteminin qurulması Adrianın dövründə başlamışdır[109][110]. I Konstantinin hakimiyyəti dövründə isə şəhərin yenidən qurulması və böyüməsi ilə, sürətlə artan əhalinin ehtiyaclarını ödəmək üçün sistemin daha da genişləndirilməsinə ehtiyac duyuldu. Nəhayət, su ehtiyaclarını ödəmək məqsədilə çəkilən kanal xətti, Frakiyanın dağlıq hissələrindən şəhərə qədər çəkilmişdir. O dövrdə, kəmər vasitəsilə gətirilən su, ümumi tutumu 1 milyon kubmetrdən çox olan üç açıq məkanda və Yerəbatan, Sarnıcı kimi yüzdən çox yeraltı su anbarlarında saxlanılırdı. Bu gün Sultanəhməd meydanı olaraq bilinən Hippodrom Meydanı Sirkus Maksimus tərəfindən inşa edilmişdir[111].

Bizans İmperiyası dövründəRedaktə

 
İstanbul şəhərində yerləşən, əvvəl provoslav kilsəsi, daha sonra məscid, hal-hazırda isə muzey olan məbəd Aya Sofya.

Bizans İmperiyası şəhərdə min ilə yaxın hökm sürmüş və bu şəhəri paytaxt olaraq istifadə etmişdir. Bu xüsusiyyətinə görə İstanbulda çox sayda Şərqi Roma tikililərinə rast gəlmək mümkündür. Tikililərdən ən vacibləri əsasən Əminönündə yerləşir. Bu tikililərdən ən əhəmiyyətlisi kilsə olaraq açılan Aya Sofya muzeyidir. Bizans İmperatoru I Yustinian tərəfindən 532-537 illəri arasında inşa edilən patriarxal kilsə, İstanbulun 1453-cü ildə türklər tərəfindən fəth edilməsi ilə II Mehmed tərəfindən məscidə çevrildi və bu gün şəhərin ən turistik muzeylərindən biri kimi xidmət göstərir. Aya Sofyadan sonra tikilən əhəmiyyətli binalardan biri də Fəthiyə məscidi olmuşdur[112]. XIII əsrin sonlarında Mixail Qlabas Tarkaniotes tərəfindən kilsə olaraq inşa edilmişdir. İstanbulun fəthindən sonra 1454-cü ildə patriarxat olaraq istifadə edildi və 1590-cı ildə İran müharibələrində GürcüstanAzərbaycanın fəthi ilə bir xatirə olaraq məscidə çevrildi. Yenə də əhəmiyyətli tikililərdən biri olan Kariye muzeyi, Bizans İmperatoru I Yustinian dövründə Müqəddəs Feodius tərəfindən bir rahibxana olaraq inşa edilmişdir. XI əsrdə I Aleksiosun qayınanası Maria Doukaina tərəfindən yenidən qurulmuşdur[113]. 1204-1261-ci illərdə Latın İmperiyası dövründə dağılmış vəziyyətə gələn rahibxana, XIV əsrdə Feodoros Metoxites tərəfindən təmir edilmişdir. Bu dövrdə quruluşa xarici narteks və pareksiyonlar da əlavə edilmişdir[114].

Osmanlı İmperiyası dövründəRedaktə

İmperiya dövründə çoxlu sayda əsərlər hazırlanmışdır. Saray üslubu XIX əsrdə qərbdə yayılmışdır[115]. Bir əsr yaşamış və son yarım əsri memar kimi keçirən Sinan 131 məscid, 55 mədrəsə, 19 türbə, 14 imarət, 3 xəstəxana, 7 su anbarı, 8 körpü, 16 karvansaray, 33 saray, 32 hamam, 6 anbar, 7 çardaq inşa etdirmişdir[116]. Ümumilikdə 441 tikili, bütün imperiya ərazisinə səpələnmişdir. 1839-cu ildə Tənzimat qərarının elan edilməsi ilə avropalaşma istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Osmanlılar XVIII əsrin sonlarına doğru Avropa üslubunu qəbul etmiş, bunu memarlıq və sənət əsərlərində əks etdirmişlər[117]. Avropada geniş yayılmış barokko üslubu, İstanbulda bir çox tikilinin istehsalında geniş istifadə olunmuşdur. Barokkorokoko üslubunda inşa edilən Dolmabağça Sarayı, Bəylərbəyi SarayıBöyük Məcidiyə məscidi dünyada bu üslub üçün mühüm yer tutmaqdadır[118].

Səhnə və təsviri incəsənətRedaktə

İstanbul getdikcə daha çox mədəni əhəmiyyətli bir mərkəzə çevrilir. Şəhər 2010 Avropa mədəniyyət paytaxtı elan edilmişdir.

Dünyaca məşhur pop ulduzlar İstanbul stadionlarını doldurarkən, opera, balet və teatr kimi sənət əsərləri il boyu səhnəyə qoyulur. Mövsümi festival boyunca dünyaca məşhur orkestrlər, xor musiqi qrupları və caz musiqisinin əfsanəvi adları şəhərdə konsert verir. 1982-ci ildən bəri keçirilən Beynəlxalq İstanbul film festivalı, Avropanın ən əhəmiyyətli film festivallarından biridir. Təsviri sənətə gəlincə, İstanbul Biennalesi hər 2 ildən bir keçirilir.

 
Topqapı Sarayının kənar qala divarlarının içində yerləşən Çinili köşk.

2004-cü ildə açılan İstanbul Müasir İncəsənət Muzeyi tez-tez türk və xarici rəssamların sərgilərinə ev sahibliyi edir. Bununla yanaşı, Pera MuzeyiSakıp Sabancı Muzeyi də dünyanın məşhur rəssamlarının sərgilərinə ev sahibliyi edən şəhərin əhəmiyyətli muzeylərindən biridir. Haliçin sahilində qurulan Rəhmi M. Qoç Muzeyi, ümumiyyətlə sənaye, nəqliyyat, sənaye və rabitə tarixinə aid 1800-1900-cü illərdəki avtomobillər, lokomotivlər, qayıqlar, sualtı qayıqlar və təyyarələri sərgiləyir.

 
İstanbulun və Türkiyənin ən qədim tarixi abidələrindən biri Yeddiqüllə zindanları.

1881-ci ildə qurulan İstanbul Arxeologiya Muzeyi dünyanın ən böyük muzeylərindən biridir. Muzeydə Aralıq dənizi sahilləri, Balkan yarımadası, Yaxın Şərq, Şimali AfrikaOrta Asiyadan gələn 1 milyona arxeoloji abidə yer almaqdadır. İstanbul Arxeologiya Muzeyinin tərkibində Çinili köşk muzeyi də yerləşir. Muzeydə SəlcuqluOsmanlı dövrünə aid iznik saxsısıkeramika nümunələri sərgilənir. Sultanəhməd meydanında yerləşən Böyük Sarayın tavanı Roma İmperiyasıBizans İmperiyası dövrünə aid olan mozaika və divar bəzəklərini ehtiva edir. Bu muzeyə çox yaxın olan Türk və İslam əsərləri muzeyində müxtəlif İslam sivilizasiyalarına aid böyük bir kolleksiyası yer almaqdadır. Türkiyənin ilk özəl muzeyi olan Sadberk Hanım Muzeyində isə köhnə Anadolu sivilizasiyalarından, Osmanlılara qədər bir çox tarixi əsərləri yer alır.

Canlı şou və konsertlərə ev sahibliyi edən məşhur tarixi məkanlar isə Aya İrini, Rumeli Hasarı, Yeddiqülə Zindanları, Topqapı Sarayının həyəti və Gülhanə parkıdır. Əhəmiyyətli mədəniyyət komponentlərindən biri də Türk Hamamıdır. Osmanlı dövründə qurulan və ən yaxşı nümunə olan Çəmbərlidaş hamamı, Fatehin Çəmərlidaş səmtində yerləşir[119].

RekreasiyaRedaktə

 
Qara dənizin sahilində yerləşən şəhərin əsas rekreasiya mərkəzlərindən biri olan Şilenin Osmanlı dövründən qalma fənəri.

Suyun çirklənməsi səbəbindən ənənəvi çimərliklər yavaş-yavaş yox olur[120]. Ancaq son vaxtlar şəhərdəki köhnə çimərliklər yenidən açılır. Üzgüçülük üçün şəhərin ən məşhur yerləri isə Bakırköy, Kiçikçəkməcə, SarıyerBosfordur. Şəhərdən uzaq isə, Adalar, SilivriTuzla, Qara dəniz sahillərinə yaxın olan Şile, üzgüçülük və istirahət üçün üstünlük verilən yerlərdən biridir[121].

Adalar, Mərmərə dənizindəki arxipelaqdan ibarətdir. XIXXX əsrin əvvəllərindən KartalPendik ilçələrinin cənubunda qalan adalarda şamİtaliya şamı ağacları geniş yayılmışdır. Həmçinin, bu adalarda Osmanlıdan qalma bağ evləri də vardır. Adalarda əsas balıq və dəniz məhsulları çox yayılmışdır. İstanbul mərkəzdən uzaqda yerləşən Şile, yayda şəhərin ən çox ziyarət edilən yerlərindən biridir. Şəhər mərkəzindən 50 kilometr məsafədədir. Təmiz ağ qum plajı mövcuddur[122].

Alış-verişRedaktə

İstanbulda bir çox tarixi bazar vardır. Qapalı Çarşı (1461), Mahmudpaşa bazarı (1462) və Misir bazarı, bu bazarlardan ən əhəmiyyətliləridir. İlk müasir ticarət mərkəzi Bakırköy ilçəsində yer alan Galleria olmuşdur[123][124]. XX əsrin sonlarına getdikcə "ticarət mərkəzləri" adlanan müasir bazarlar sayını sürətlə artmışdır. Şəhərdə ümumilikdə 100 ticarət mərkəzi yer alır[125]. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi Akmerkez, Kapitol Ticarət Mərkəzi, Profilo Ticarət Mərkəzi, Cəvahir Ticarət Mərkəzi, Metrocity, Kanyon Ticarət Mərkəzi, İstinye Park (AvropaDünyanın ən yaxşı ticarət mərkəzi adını qazanmışdır), Meydan Ticarət Mərkəzi və digərləridir[126].

RestoranlarRedaktə

 
Şişli, İstanbulda yerləşən Zorlu Center ticarət mərkəzi.

Ənənəvi türk restoranları ilə yanaşı, İstanbulda AvropaUzaq Şərq yerli mətbəxlərini də təmsil edən restoranlar mövcuddur. Şəhərin ən

 
Qalata qülləsinin təpəsində yerləşən restoran.

önəmli meyhanələribarları şəhərin ən canlı yerlərindən biri olan Bəyoğlu ilçəsi, İstiqlaliyyət prospektində toplanmışdır. 1876-cı ildə açılan Çiçək Pasajı bir çox tarixi meyhanə, bar və restoranları özündə cəmləşdirir. 1870-ci ildə Bəyoğluda baş vermiş böyük yanğın nəticəsində məhv olmuş Naum Teatrının yerinə Xristaki Zoqrafos Əfəndi tərəfindən inşa edilmişdir.

Digər tarixi bar və qəhvə dükanlarına Tunel Pasajı ətrafında və Asmalıməscid küçəsi ətrafında və Çiçək Pasajının arxasında yerləşən Nəvizadə küçəsində rast gəlmək mümkündür. İstiqlaliyyət prospekti ətrafındakı bəzi tarixi məhəllələr fərqli yollarla bərpa edilmişdir. Qalatasaray Liseyi yaxınlığındakı Cəzayir küçəsində, qeyri-rəsmi adı ilə də tanınan La Rue Française (Fransız küçəsi) səmtində, canlı musiqi təqdim edən fransız barları, kafe və restoranları yer alır[127].

İstanbuldakı tarixi balıq restoranları da olduqca məşhurdur. Ən məşhur balıq restoranları, Bosfor və şəhərin cənubundakı Mərmərə dənizinin sahillərində yerləşir. Həmçinin Bosforun şimalında yer alan Anadolukavağı məhəlləsi də tarixi balıq restoranları ilə məşhurdur.

Gecə həyatıRedaktə

 
Bosfora çıxışı olan Reina gecə klubu.

Şəhərdəki bir çox gecə klublar, barlar, restoranlar canlı musiqi altında insanlara xidmət edir. Yay aylarında artan temperatur insanları bu

 
Şəhərin məşhur bar, gecə klublarının yer aldığı İstiqlaliyyət prospekti.

yerlərə cəlb edir və gecə klubları, restoran və barların sayı şəhərdə sürətlə artır[128]. Kafe, restoran, bar, klub, muzey, teatr və kinoteatrlar xüsusilə İstiqlaliyyət prospektiNişantaşı ətrafında cəmləşib. BabylonNu Pera Bəyoğlunda xidmət verən məşhur gecə klublarındandır.

Açıq hava gecə klubları arasında ən məşhurları əsasən Bosfor sahillərində yerləşir. Ortaköy səmtindəki Sortie, ReinaAnjelique bunlardandır. Ortaköy səmtinin daha bir önəmli məkanlarından biri olan Q Jazz Bar canlı caz musiqisi ilə insanlara möhtəşəm mühit təqdim edir[129].

Maslak səmtində İstanbul Arena və Boğazda yerləşən Quruçeşmə Arena, dünyanın hər yerindən məşhur müğənnilərin və orkestrlərin canlı konsertlərinə ev sahibliyi edir. Bununla yanaşı, Maslak səmtində yerləşən Parkorman, 2002-ci ildə MTV-nin canlı konsert və şənliyinə ev sahibliyi etmişdir[130].

İdmanRedaktə

 
Qadın basketbol çempionatında Galatasaray İK və Fənərbağça İK-nin qarşılaşması.

BizansRoma dövrlərindən bəri bir çox idman yarışlarına ev sahibliyi edən İstanbul, bu gün futbol, ​​basketbol, ​​voleybol, həndbol və müxtəlif idman yarışlarına ev sahibliyi etməkdədir[131]. Türkiyə futbol liqalarının üç böyüyü olaraq adlandırılan Beşiktaş, FənərbağçaQalatasarayın məşq və matç stadionları da burada yerləşir[132].

Atatürk Olimpiya Stadionu, Fənərbağça Şükrü Saracoğlu stadionu, Türk Telekom ArenaVodafone Parkı UEFA-nın beş ulduzlu stadionlarındandır. Atatürk Olimpiya Stadionunda 2005 Çempionlar Liqası final matçı, Şükrü Saracoğlu stadionu isə 2009 UEFA Kuboku Finalına ev sahibliyi etmişdir[133].

2005-2011-ci illərdə dünyanın ən böyük idman təşkilatlarından biri olan Formula 1 yarışlarına ev sahibliyi etmişdir. İstanbul Park pisti ümumilikdə 2 milyon 215 min kvadrat metrlik sahəni əhatə edir.

Türkiyənin ən əhəmiyyətli hipodromunun olan Vəliəfəndi hippodromu şəhərdəki əhəmiyyətli yarışlara ev sahibliyi etməkdədir. Həmçinin, şəhərdə basketboll da inkişaf etmişdir. Şəhər hal-hazırda bir neçə basketbol komandasına ev sahibliyi edir.

Məşhur idman mərkəzləriRedaktə

Stadionlar: Atatürk Olimpiya Stadionu (76.092), Şükrü Saracoğlu stadionu (50.509), Türk Telekom Arena (52.652), Vodafone Park (41.903), Fatih Terim stadionu (17.319). İdman zalları: Sinan Erdem idman zalı (16.500), Ülker İdman zalı (13.800), Burhan Fələk idman zalı (7.500), Aslı Çakır Alptekin atletika zalı (7.000), Volkswagen idman zalı (5.240) Digər obyektlər: Kurtköy Olimpiya hovuzu (2.500), Ataköy Su Polo Olimpiya hovuzu (1.250), Vəliəfəndi hippodromu (7.600), TED Tennis mərkəzi (2.000).

SiyasətRedaktə

 
2019-cu ildə İstanbulun bələdiyyə başçısı seçilən Əkrəm İmamoğlu.
Türkiyədə bələdiyyə seçkiləri, 2019
İstanbul ilçələri üzrə bələdiyyə seçkisi
23 iyun, 2019
Tutulan yerlər AKP
24 / 39
CHP
14 / 39
MHP
1 / 39
Türkiyədə parlament seçkiləri, 2018
İstanbul parlamentinin üzvləri üzrə seçki
24 iyun, 2018
Tutulan yerlər AKP
43 / 98
CHP
27 / 98
HDP
12 / 98
İYİ
8 / 98
MHP
8 / 98

Siyasi baxımdan İstanbul, Türkiyənin ən əhəmiyyətli inzibati bölgəsi olaraq görülür. Bir çox siyasətçi, o cümlədən prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan, bir siyasi partiyanın İstanbuldakı fəaliyyətinin, ümumi fəaliyyətindən daha vacib olduğu fikrini irəli sürmüşdür. Bu fikir isə şəhərin, Türkiyənin maliyyə mərkəzi olması, böyük seçicilərin digər inzibati bölgələrə nisbətən çoxluğu və Ərdoğanın 1994-cü ildə İstanbul Bələdiyyə Başçısı seçilməsindən qaynaqlanır. 2019-cu il Türkiyə bələdiyyə seçkisində Ərdoğan, "Əgər İstanbulda uğursuz olsaq, Türkiyədə də uğursuz olacıq" ifadəsini də dilə gətirmişdir[134][135].

İstanbul sakinləri, 1995-ci ildən bəri yerli seçkilərdə təqdirəlayiq yer tutmuş Ədalət və İnkişaf Partiyasına (AKP) səs vermişdir[136]. 2002-ci ildən bəri, Ədalət və İnkişaf Partiyası (AKP) bütün yerli seçkilərdə, öz rəqiblərindən dəfələrlə çox səs almağı bacarmışdır. 24 iyun 2018-ci ildə keçirilən son parlament seçkilərində isə 41,74% səs almışdır. AKP-nin prezidentliyə namizədi son seçkilərdə 50,0% səs ilə Ərdoğan olmuşdur. 1994-cü ildə Ərdoğanla başlayan İstanbul, 2019-cu ilə qədər 25 il mühafizəkar bir bələdiyyə başçısına sahib olmuşdur. İstanbulun ikinci böyük partiyası, eyni zamanda ölkənin əsas müxalifəti Cümhuriyyət Xalq Partiyasıdır (CHP). Türkiyənin cənub-şərqində kürtlərin çoxluğunun səbəbi ilə Xalqların Demokratik Partiyası (HDP) də nüfuz qazanmışdır[137].

 
İstanbul Bələdiyyə sarayı

Hal-hazırda, İstanbul və Türkiyənin böyük şəhər şəhərlərinin çoxu hökümət partiyasından imtina edir. 20132014-cü illərdə İstanbulda geniş miqyaslı anti-AKP hökumət etirazları başlamış və ölkə daxilində yayılmışdır. Bu tendensiya ilk dəfə 2014-cü il bələdiyyə seçkiləri nəticəsində hökümət partiyasının keçmiş illərə nəzərən daha az səs alması ilə nəzərə çarpmışdır[138]. İstanbulda ilk hökumətin məğlubiyyəti 2017-ci il konstitusiya dəyişikliyi referendumunda reallaşdı və sakinlərin 48,6%-i 'xeyr'-ə səs vermişdir. AKP hökuməti isə 'Bəli' səsini dəstəkləmiş və ölkənin kənd ərazilərindəki yüksək dəstəyə görə ümumxalq səsverməsini qazanmışdır. Hökumətin ən böyük məğlubiyyəti isə 2019-cu il İstanbul bələdiyyə seçkiləri zamanı keçmiş baş nazir olan Binəli Yıldırımın, müxalifət namizədi olan Əkrəm İmamoğlu tərəfindən böyük səs fərqi ilə məğlub edilməsi olmuşdur. Əkrəm İmamoğlu, böyük fərq ilə Binəli Yıldırımı məğlub edərək İstanbul bələdiyyə başçısı adını qazanmışdır. Müxalifət üçün bənzər meyllər və seçki müvəffəqiyyətləri Ankara, İzmir, Antalya, Mərsin , Adana və Türkiyənin digər böyük şəhərlərində də təkrarlandı[139].

İnzibati cəhətdən İstanbul, Türkiyənin digər illərinə nəzərən daha çox - 39 ilçəyə ayrılmışdır. Bir şəhər olaraq İstanbul, ümumilikdə 600 kürsüyə sahib Türkiyə Böyük Millət Məclisinə 98 nəfər yollayır. İstanbul parlament seçkiləri üzrə, ikisi Avropa, biri isə Asiya hissəsində olmaqla üç dairəyə ayrılır: sırayla 28, 35 və 35 deputat olmaqla seçilir[140].

MediaRedaktə

 
Türkiyənin ən çox tiraja sahib olan qəzeti - Hüriyyət qəzetinin İstanbuldaki qərargahı.

Hökumət tərəfindən idarə olunan radio və televiziya stansiyalarının əksəriyyətinin Ankarada yerləşməsinə baxmayaraq, İstanbul Türkiyə mediasının əsas mərkəzidir. Sektorun kökləri ilk Türk qəzeti olan Təqvim-i Vekayi, 1831-ci ildə nəşr olunduğu köhnə Osmanlı paytaxtında yerləşir. Haliçin mərkəzi Bəyoğlu ilə birlikdə Türkiyə nəşriyyat mərkəzini əmələ gətirir[141].

Hal-hazırda İstanbulda yayğın dövri nəşrlər mövcuddur. Ölkənin ilk qəzetləri Hüriyyət, Sabah, PostaSözcü olmuşdur. Bu qəzetlərin qərargahı İstanbulda yerləşir və hər biri həftəlik 275 mindən çox satışa malikdir. Hüriyyət qəzetinin İngilis dilində nəşr olunan Huriyyet Daily

 
TRT İstanbul Radiosunun yer aldığı bina.

News 1961-ci ildən bəri çap olunur, lakin 2014-cü ildə nəşr olunmağa başlayan İngiliscə Sabah qəzeti daha çox satılır. Cumhuriyet, MilliyetHabertürk kimi məşhur qəzetlər də daxil olmaqla bir çox qəzetlərin qərargahı İstanbulda yerləşir. Həmçinin, şəhərdə erməni və türk dillərində nəşr olunan MarmaraJamanakAgos qəzetləri də yer alır[142].

Türkiyənin ilk radio yayımı, İstanbulda başlamışdır. Sonralar, ilk qurulan radiostansiyalar Türkiyə Radio Televiziya Qurumunun (TRT) nəzarətinə keçmişdir. Hal-hazırda TRT-nin tabeliyində dörd milli radio stansiya fəaliyyət göstərir. Bu stansiyaların ölkə əhalisinin 90 faizindən çoxuna çata bilməsi üçün ölkə daxilində ötürücülər yerləşdirilmişdir. Dövlət radiostansiyalarından sadəcə Radio 2-nin qərargahı İstanbulda yerləşir. İstanbul hava dalğaları, əsasən Türk və İngilis dillərində məzmun ötürən Türkiyənin ən sıx hava dalğalarıdır[143].

TRT Çocuk, Türkiyə Radio Televiziya Qurumunun İstanbulda yerləşən yeganə qoludur. Bununla yanaşı, Şəhərdə türk radiostansiyaları və beynəlxalq media qurumlarının regional qərargahları yerləşir. Əsasən yerli serial və filmləri nümayiş etdirən Türkiyənin ən böyük telekanalları olan Star TV, Show TV, Kanal DATV, xəbər üzrə ixtisaslaşmış NTV, Sky Türk telekanallarının da mərkəzi İstanbulda yerləşir. Həmçinin, İstanbulda BBC-nin türkdilli xəbər sujetlərinə kömək edən regional ofisi də yer almaqdadır. Amerikanın CNN telekanalı da 1999-cu ildə burada CNN Türk kanalının qərargahını qurmuşdur[144].

İctimai xidmətlərRedaktə

TəhsilRedaktə

İstanbulda 7-si dövlət, 24-ü özəl olmaqla, ümumilikdə 31 universitet var. Xüsusilə, dövlət təhsil müəssisələri ölkədə ən görkəmli və yaxşı təchiz olunmuş universitetlərdən biridir. Ancaq son illərdə özəl universitetlərin sayı artmışdır. Türkiyənin ən köhnə 3 dövlət universitetindən ikisi İstanbulda yerləşir. İstanbul Universiteti 1453-cü ildə qurulmuşdur və Türkiyənin ən qədim universitetidir[145]. İstanbul Texniki Universiteti (1773-cü ildə) dünyanın dördüncü ən köklü texniki universitetidir və tamamilə mühəndislik elmlərinə həsr olunmuşdur[146][147]. İstanbuldakı digər məşhur dövlət universitetləri: Boğaziçi Universiteti, Memar Sinan Gözəl Sənətlər Universiteti, Ulduz Texniki UniversitetiMərmərə Universitetidir. Bundan əlavə, ölkədəki ən qədim 5 təməlli özəl universitetdən üçü bu şəhərdə yerləşir. Bunlar 1992-ci ildə əsası qoyulmuş Qoç Universiteti, Sabancı Universitetiİstanbul Bilgi Universitetidir.

 
İTÜ-nün qədim binası

UniversitetlərRedaktə

 
İstanbulun ən prestijli məktəblərindən biri – Qalatasaray Liseyi

Demək olar ki, İstanbuldakı bütün özəl lisey və universitetlərdə İngilis, FransızAlman dilləri, ana xarici dil və ya ikinci xarici dil təhsili

 
1863-cü ildə Robert Kolleci olaraq yaradılan, 1971-ci ildə adı Boğaziçi Universiteti olaraq dəyişilən ali təhsil müəssisəsi.

verilir. Qalatasaray Liseyi 1481-ci ildə "Qalata Sarayı Enderun-u Humayunu" adı altında qurulmuşdur. Daha sonrakı "Qalatasaray Mekteb-i Sultanisi" adıyla şəhərin ən köhnə liseyi olmaqla birlikdə, ən qədimdən təhsil verən 2-ci məktəbdir. Bu liseydə əsas dili Fransızcadır[182]. 1884-ci ildə qurulan İstanbul Liseyi daha çox bilinən adıyla İstanbul Kişi Liseyi, beynəlxalq sahədə tanınmış ən köhnə liseylərdən biridir. Bu lisey isə alman dilini ana dili kimi seçmişdir[183]. Kadıköy Anadolu Liseyi köhnə və daha yayğın bilinən adıyla Kadıköy Maarif Kolleci, gənc əhaliyə istiqamət verəcək üst səviyyədə təhsilli siyasətçi, elm adamı və sənətçilər yetişdirmək məqsədiylə, Nazirlər Kabinetinin və TBMM-in qərarıyla 1955-ci ildə qurulmuşdur. Bu liseydə isə tədris ingilis dilindədir[184]. Nişantaşı Anadolu Liseyi, 1905-ci ildə "English High School for Boys" adıyla xüsusilə İngilis birliyi mənsublarının uşaqlarına yüksək səviyyəli təhsil vermək məqsədiylə qurulmuşdur. 1979-cu ildə Milli Təhsil Nazirliyinə qoşulmuş və hal-hazırki adı verilmişdir. Cağaloğlu Anadolu Liseyi, (köhnə adıyla İstanbul Qız Liseyi) 1850-ci ildə Əbdülməcidin anası Bezmialem Validə Sultanın istəyi üzərinə qurulmuş, Osmanlının ilk ictimai liseyi ünvanına malikdir. İlk olaraq Validə Məktəbi sonra isə Darülmaarif adlarını almış, 1911-1933-ci illər arasında İnas İdadisi (Kişi Müəllim Liseyi), 1933-1983-cü illər arasında Türkiyənin ilk qız liseyi – İstanbul Qız Liseyi olaraq xidmət vermiş, 1983-ci ildə isə hal-hazırki adını almışdır. Bu liseydə isə digərlərindən fərqli olaraq təhsil almanca keçirilir[185].

SəhiyyəRedaktə

Əsas məqalə: Türkiyədə səhiyyə
 
İstanbulda Dövlət Xəstəxanası

İstanbul çoxlu sayda xəstəxana, klinikalaboratoriya ilə ölkənin tibbi araşdırma mərkəzidir. Bu obyektlərin əksəriyyəti yüksək texnologiyalı avadanlıqlara malikdir. Səhiyyə turizmi, şəhərdə inkişaf etmiş sağlamlıq imkanları və xaricdən daha əlverişli qiymətlər səbəbiylə inkişaf etmişdir[186]. İngiltərəAlmaniya kimi Qərbi Avropa ölkələri yüksək məbləğli tibbi müalicə və əməliyyatlar üçün aşağı gəlirli xəstələri İstanbula göndərirlər[187]. İstanbul, xüsusilə lazer oftalmologiyası və plastik cərrahiyyə sahəsində məşhurluq qazanmışdır[186].

Şəhərdəki hava çirkliliyi sağlamlıq üçün çox böyük problemdir. Xüsusi nəqliyyat vasitələrinin artması və ictimai nəqliyyatın yavaş və qeyri-kafi olması bu problemi daha da artırır. Bu problemlə əlaqədar olaraq 2006-cı ilin yanvarında yalnız qurğuşunsuz benzin planlaşdırılıb[188].

Sağlamlıq xidmətləri İstanbulda dövlət və özəl tibb müəssisələri tərəfindən həyata keçirilir[189]. İl daxilində yayılmış 52 dövlət xəstəxanası var. Rayon poliklinikaları əlavə olunduqda bu rəqəm 111-ə qalxmaqdadır[189][190]. Hər bir rayonda bir və ya bir neçə sağlamlıq mərkəzi var. 2004-cü ildə sağlamlıq mərkəzlərinin ümumi sayı 337 olaraq təyin olundu. Vilayətlərdə özəl sağlamlıq müəssisələrinin sayı 138-dir[189][190]. Dövlətdə, hərbi və özəl səhiyyə müəssisələrində yataqların ümumi sayı 18,375 nəfərdir. Vilayətlərdə olan apteklərin ümumi sayı 3,852 təşkil edir[100].

Görməli yerlərRedaktə

Dolmabağça sarayıRedaktə

Əsas məqalə: Dolmabağça sarayı

Dolmabağça SarayıTürkiyə Cümhuriyyətinin İstanbul şəhərində, Mərmərə dənizindən Boğaziçinə gedən yolda, dənizin sol sahilində Üsküdar məhəlləsinin qarşısında yerləşən tarixi saraydır[191].

Bu gün Dolmabağça sarayının yerləşdiyi ərazi XVII əsrdə Osmanlı donanmasının gəmilərinin saxlandığı limanlardan biri idi. Ənənəvi dənizçilik şənliklərinin təşkil edildiyi bu liman bir müddət sonra bataqlığa dönmüşdü. XVII əsrdə doldurulmasına başlanan bu liman Osmanlı padşahlarının əyləndikləri və istirahət etdikləri bir bağça kimi istifadə edilməyə başlandı[192]. Bu bağçada uzun tarixi zaman ərzində inşa edilmiş köşklər və qəsrlər kompleksi bir müddət Beşiktaş Sahilsarayı adıyla tanınmışdı. Dolmabağça sarayı 600 metr uzunluğunda mərmər özül üzərində inşa edilmişdir. Mabeyn binasından (bu gün Rəsm Heykəl Muzeyi) Vəliəhd binasına qədər olan məsafə 284 metrdir. Bu məsafənin ortasında yüksəkliyi ilə diqqət çəkən Mərasim (Müayədə) binası yerləşir[193].

Bəylərbəyi SarayıRedaktə

Əsas məqalə: Bəylərbəyi Sarayı

Bəylərbəyi sarayı – İstanbulun Üsküdar ilçəsində 1861-1865-ci illərdə inşa olunan Osmanlı sarayı. Üsküdar rayonunun Bəylərbəyi səmtində yerləşən saray dövrün Osmanlı padşahı Sultan Əbdüləzizin sifarişi ilə, erməni əsilli baş memar Sarkis Balyan tərəfindən inşa olunmuşdur[194]. Yay sarayı və əcnəbi dövlət adamlarının qonaq edilməsi məqsədilə hazırlanan sarayın inşasına 6 avqust 1863-cü ildə başlamış, açılış mərasimi isə 21 aprel 1865-ci ildə cümə salamlığının ardından Sultan Əbdüləzizin iştirakı ilə baş tutmuşdur. O illərdə sarayın inşaat xərcləri təqribən 500 min Osmanlı lirəsi olaraq hesablanmışdır. Sarayın yerləşdiyi ərazinin tarixi Bizans dövrünə qədər gedib çıxır. Belə ki, Bizans imperatoru II Konstansi burada böyük bir xaç heykəli inşa etdirmiş, bu səbəblə bölgə Bizans dövründə stavroz (yun. Xaç) bağçaları olaraq adlanmışdır[195].

Topqapı SarayıRedaktə

Əsas məqalə: Topqapı Sarayı

Topqapı sarayıTürkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən və 400 il (1465–1856) Osmanlı sultanlarının iqamətgahı olmuş saray kompleksidir.

Hökmdar iqamətgahı kimi saray təntənəli qəbullar və əyləncə məclislərinin keçirildiyi məkan olmuşdur[196]. Hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərən saray İstanbulun əsas turist məkanlarından biridir. Sarayda Məhəmməd peyğəmbərin əbası və qılıncı kimi müsəlmanlar üçün çox dəyərli olan müqəddəs relikviyalar qorunur. 1985-ci ildən “İstanbulun tarixi ərazisi”nin tərkibində UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına daxil olan saray IV kriteriya ilə “Osmanlı dövrü saraylarının ən yaxşı nümunələrindən biri” kimi təsvir edilir[197].

Saray kompleksi dörd həyət və çoxlu kiçik binalardan ibarətdir. Ən aktiv məskunlaşma dövründə 4.000 insanın yaşadığı saray uzun sahilboyu ərazini əhatə edirdi. Kompleksə məscidlər, xəstəxana, çörəkxanalar və başqa binalar da daxildir. Sarayın inşasına 1459-cu ildə Konstantinopolu işğal etmiş Sultan II Mehmedin əmri ilə başlanmışdır. Sultanların əvvəlki iqamətgahından fərqləndirilməsi üçün saray “Yeni Saray” adlandırılmışdır. Saray XIX əsrdən etibarən Topqapı adlandırılmağa başlamışdır. 1509-cu il zəlzələsi və 1665-ci il yanğınından sonra sarayda əsaslı bərpa işləri aparılmış və saray genişlədilmişdir[198].

Ulduz sarayıRedaktə

Əsas məqalə: Ulduz sarayı
 
Ulduz Sarayının görünüşü.

Ulduz sarayı — İstanbulda XIX əsrin sonlarında tamamlanan saray kompleksi. Ulduz yüksəkliyində yerləşən köşk və qəsrlərdən ibarət saray kompleksinin ilk binası III Səlim tərəfindən anası Mihrişah Sultana həsr edilən qəsr və atası Sultan III Mustafanın adına inşa etdirdiyi rokoko üslubundakı çeşmədir[199]. Daha sonra Sultan II Mahmud 1834-1835-ci illərdə burada bir köşk inşa etdirmiş, ancaq bu bina günümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Sultan Əbdülməcid isə burada mövcud olan bütün binaları dağıdaraq 1842-ci ildə anası Bəzm-ialəm Sultan üçün Dilquşə adlı yeni bir qəsr inşa etdirmişdir[200].

Hal-hazırda bu qəsr Validə sultan köşkü olaraq tanınır. Sultan Əbdüləzizin hakimiyyəti zamanında da Böyük Mabeyn köşkü, Çit qəsri, Malta köşkü və Çadır köşkü inşa edilmişdir. Sultan II Əbdülhəmid taxta çıxdıqdan sonra bir müddət Dolmabağça sarayında yaşamış, daha sonra isə Ulduz sarayına köçmüş və səltənətinin sonuna qədər burada yaşamışdır[201].

Çırağan SarayıRedaktə

Əsas məqalə: Çırağan sarayı

Çırağan sarayı — İstanbulun BeşiktaşOrtaköy səmtləri arasında yerləşən Osmanlı sarayı[202].

 
Çırağan Sarayının 2008-ci il görüntüləri.

1910-cu ildə baş verən yanğın nəticəsində tamamilə yanıb, günümüzə sadəcə xarici cəbhəsi qalmış Hünkar dairəsi sarayın əsas binalarından biridir. XVII əsrdə bu ərazi Qazançıoğlu bağçası adıyla tanınırdı. Övliya Çələbinin qeydlərinə görə, Osmanlı sultanı IV Muradın qızı Əsməhan Qaya Sultana hədiyyə etdiyi bu bağçada köşk inşa etdirmişdi. Daha sonra burada Nevşəhərli İbrahim Paşa, xanımı Fatma Sultan üçün böyük bir saray inşa etdirmişdir. Bağçasında, dövrün Osmanlı sultanı III Əhmədsədrəzəmi Nevşəhərli İbrahim Paşanın da iştirak etdiyi təntənəli şənliklər keçirilən saray əhali tərəfindən Lalə dövrü boyunca Çırağan (farsca işıq deməkdir ) adlanmağa başlandı. Osmanlı sultanı I Mahmudun hakimiyyətinin ilk illərində gözdən düşən saray daha sonra padşahın əmriylə bərpa edilərək xüsusilə də, əcnəbi elçilərin qonaq edilməsi üçün təsis edildi. Saray, eyni əsrin sonlarında III Səlimin bacısı Beyhan Sultana hədiyyə edilsə də, Beyhan Sultan sarayı bəyənməmiş, padşah isə sarayın strukturunu böyüdərək səltənətinin son 2 ilini burada keçirmişdir[203][204].

Qalata qülləsiRedaktə

Əsas məqalə: Qalata qülləsi

Qalata qülləsi – İstanbul şəhərinin Qalata səmtində yerləşən 528-ci ildə inşa olunmuş tarixi qüllə[205].

Qalata qülləsi İstanbul şəhərinin əsas simvollarındandır. Qalata qülləsi dünyanın ən qədim qüllələrindən hesab olunur. Qüllə Bizans imperiyasının imperatoru Anastasiusun göstərişi ilə 528-ci ildən inşa olunmağa başlanmışdır. 1204-cü ildə IV xaç yürüşü zamanı ciddi dağıntılara məruz qalan qüllə, 1348-ci ildə İsa Qülləsi adı ilə köhnə qüllənin yerində yenidən inşa olunmuşdur. 1348-ci ildə ikinci dəfə inşa olunan Qalata qülləsi həmin dövrdə Konstantinopol şəhərinin ən hündür binası hesab olunurdu[206].

Bu gün mövcud olan qüllə 14451446-cı illərdə yüksəldilmişdir. Qüllə türklərin əlinə keçdikdən sonra müxtəlif vaxtlarda təmir olunmuş, özülü bərkidilmişdir. XVI əsrdə qüllədən Kasımpaşa tərsanəsində işlədilən Xristian əsirləri saxlamaq üçün istifadə olunmuşdur. Sultan III Muradın icazəsi ilə ərəb alimi Tağıyəddin tərəfindən Qalata qülləsində Rəsədxana açılmışdır. Həmin Rəsədxana cəmi bir neçə il fəaliyyət göstərmiş və 1579-cu ildə qapadılmışdır. XVII əsrin ilk rübündə IV Muradın hakimiyyəti dövründə Hezarfən Əhməd Çələbi adlı gənc ixtiraçı ucmaq məqsədi ilə qanadlar hazırlamışdır. Uzun müddət davam etmiş təlimlərdən sonra, Hezarfən Əhməd Çələbi 1638-ci ildə Qalata qülləsindən Üsküdar səmtinə qədər uçmuşdur. O, bununla Bosfor boğazının üstündən keçmişdir. Bu uçuş Dünya tarixində insanın ilk əhatəli uçuşu hesab olunur[207].

Taksim MeydanıRedaktə

Əsas məqalə: Taksim meydanı

Taksim meydanı — İstanbulun Avropa hissəsində, Bəyoğlu ilçəsində yerləşən meydan[208]. Meydan İstanbul şəhərinin ən məşhur məkanlarından biri, eləcə də böyük alış-veriş, turizm və istirahət ərazisidir. Öz restoranları, mağaza və otelleri ilə məşhurdur[209].

Sultanəhməd MeydanıRedaktə

Günümüzə çox az qalıqları qalan Bizans dövrünün əhəmiyyətli tikililəri və abidələri Cıdır meydanı ətrafında inşa edilmişdir. Böyük saray adı ilə məşhur olan İmperiya sarayı Cıdır meydanının yanından başlayır, dəniz kənarına qədər uzanardı[210]. Prospekt, Romaya qədər uzanan yolun başlanğıcı idi və ilk mozaika daşı da burada qoyulmuşdur. Hamamlar, məbədlər, dini, mədəni, idarə və ictimai mərkəzlər bu parkın yaxınlığında yerləşmişdir. Bizans və Türk dövrlərində də mərkəzi əhəmiyyətini davam etdirmişdir. İstanbulun ən mühüm abidələri Aya Sofya məbədi, Sultan Əhməd Məscidi, Türk və İslam Əsərləri Muzeyi və daha çoxu Cıdır meydanın dairəsindədir. Şəhərin əsas küçələri Cıdır meydanından başlayır. Yol kənarları ticarət binları və iqamətgahlarla əhatəlidir[211].

Gülhanə parkıRedaktə

Əsas məqalə: Gülhanə parkı
 
Gülhanə Parkının üstdən görünüşü.

Gülhanə parkı — İstanbul şəhərinin Fatih ilçəsində yer alan tarixi bir parkdır. Alay köşkü, Topqapı sarayıSarayburnu arasında yerləşir. Park, Osmanlı imperiyası dövründə Topqapı sarayının xarici bağçası və içində bir qoruq və qızılgül bağçalarını saxlayardı. Türk tarixində demokratikləşmənin ilk addımı olan Tənzimat fərmanı, 3 noyabr 1839-cu ildə Əbdülməcidin dövründə Xarici İşlər Naziri Mustafa Rəşid Paşa tərəfindən Gülhanə parkında oxunmuşdur və bu səbəblə bu parka Gülhanə Xətti Hümayunu da deyilir[212].

İstanbul şəhərinin başçısı Cəmil Paşanın dövründə düzəldilərək 1912-ci ildə park halına gətirildi və xalqa açıldı. Hal-hazırda park 1000 m2-lıq sahəyə malikdir. Parkın girişində sağ tərəfdə İstanbul mer və bələdiyyə sədrlərinin büstləri var. Parkın ortasından hər iki tərəfi ağaclı yol keçir. Bu yolun sağında və solunda istirahət yerləri, uşaq bağçası var[213]. Parkda həmçinin Romalılardan qalma Qot sütunu yer alır[214].

Parkdaki son tədbirlər Gülhanə parkının Sarayburnu hissəsində 19 noyabr 1938-ci il tarixində keçirilib.

Bəyazid meydanıRedaktə

Əsas məqalə: Bəyazid meydanı

Bəyazid meydanı — İstanbuldakı tarixi yarımadanın mərkəzində, şəhərin əsas nəqliyyat yollarının mərkəzində yerləşir[215].

Bizans dövründə şəhərin ən vacib meydanlarından biri olan Feodosius Forumu da demək olar ki, eyni ərazidə yerləşirdi. Bu gün Osmanlı İmperiyası dövründə saray bağçası olan Bəyazid meydanı şəhər görünüşünü təşkil edən əsas hissələrdən biridir. Bəyazid məscidi və ətrafda bir neçə məhəllənin yer aldığı Bəyazid səmti vardır. Səmt, şimaldan Çarşı qapı və Qapalı çarşı, cənubdan Soğanağa məhəlləsi, qərbdən isə İstanbul Universiteti ilə həmsərhəddir[216]. 27 may 1960 hərbi çevrilişindən sonra bir müddət Hüriyyət meydanı olaraq da adlandırılmışdır.

Bakırköy Azadlıq meydanıRedaktə

Bakırköy Azadlıq meydanı — İstanbulun Bakırköy ilçəsində İncirli prospekti ilə Ebuzziya prospektini birləşdirən meydandır[217].

Bakırköy qəbiristanlığı, bələdiyyə binası və TCDD Bakırköy stansiyası ilə əhatə olunan meydan 2002-ci ildə Cumhuriyet Meydanı olaraq dəyişdirildi, lakin bu ad çox istifadə edilmədi. Şəhərin ən məşhur ticarət mərkəzlərinin bir çoxunun burada yerləşməsi səbəbindən adətən meydanda sıxlıq yaşanır[218].

NəqliyyatRedaktə

 
İstanbul Hava Limanının beynəlxalq uçuşları həyata keçirən terminalı.

İstanbulda nəqliyyat quru, hava, dəniz və dəmir yolu kimi müxtəlif yollarla həyata keçirilir. Şəhəriçi, şəhərlərarası və beynəlxalq nəqliyyat üçün böyük mərkəzlərə malikdir[219][220]. Şəhərdə hava nəqliyyatının mövcud olduğu iki mülki hava limanı var. Bunlardan biri 2019-cu ildə açılan İstanbul Hava Limanıdır. İstanbul hava limanında daxili və xarici uçuşlar üçün 2 ayrı terminal var. Atatürk hava limanından planlaşdırılan bütün uçuşlar 6 aprel 2019-cu ildən etibarən İstanbul Hava Limanından edilməyə başlandı[221]. Atatürk Hava limanının gələcək istifadəsi hələ dəqiqləşdirilməyib. İstanbul Hava Limanı, Akpınar və Yeniköy məhəllələri arasındakı 7.650 hektarlıq ərazidə yerləşir[222]. Digər hava limanı şəhərin Asiya hissəsində yerləşən Səbihə Göyçən Hava Limanıdır.

İstanbulun nostaljik tramvayı və müasir sürətli tramvayı.

Bir çox yerli və xarici mərkəzə birbaşa uçmaq mümkündür. Şəhər hava limanlarından biri olan İstanbul Hava limanı, Avropa hissəsi Arnavutköy ilçəsində, Sabiha Gökçen hava limanı isə Asiya hissəsindəki Pendik ilçəsində yerləşir. Atatürk Havalimanı şəhər içərisində hava nəqliyyatında mühüm rola sahib idi. Hər gün hava limanından orta hesabla 650-700 təyyarə uçurdu. Şəhərin mərkəzinə metro xətti və magistral yollarla bağlanır[223].

Xüsusilə şəhərlərarası səyahətdə quru nəqliyyatı böyük bir paya sahibdir[224]. Türkiyənin hər şəhərinə və ayrıca Gürcüstan, Yunanıstan, Bolqarıstan kimi qonşu ölkələrə İstanbuldan birbaşa avtobus səfərləri vardır[225]. Harem avtovağzalı Asiya hissəsində, Böyük İstanbul avtovağzalı isə şəhərin Avropa hissəsindədir. Böyük İstanbul avtovağzalı da şəhər mərkəzinə metro ilə bağlıdır. Bundan başqa, şəhərin müxtəlif yerlərində bəzi böyük turizm şirkətləri tərəfindən idarə olunan cib avtovağzalları mövcuddur[226].

Dəmir yolu bu iki nəqliyyat marşrutu ilə müqayisədə daha az üstünlük verilən nəqliyyat növüdür. İstanbuldan Əskişəhər, Ankara, Konya, Adana, Bitlis, Van kimi yerli mərkəzlərə və Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Serbiya, Macarıstan, İran, Suriyaİraq kimi xarici mərkəzlərə də dəmiryolu xidməti vardır[227]. Son zamanlarda Yüksək Sürət Qatarı layihəsinin İstanbulda da həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Dəmiryol nəqliyyatı şəhər ictimai nəqliyyatı olan İstanbul metrosunda da istifadə olunur[228].

Dəniz yolu ilə şəhərdə müntəzəm nəqliyyat yalnız ölkə daxilində həyata keçirilir. İstanbuldan Yalova, BalıkəsirBursaya qədər bərə xidmətləri vardır. Turizm məqsədilə İstanbul Limanına gələn fərdi gəmilər istisna olmaqla, beynəlxalq kruiz yoxdur[229].

 
İstanbul metrosunun yerüstü stansiyası olan Ataköy.

Şəhərdən O-1, O-2, O-3, O-4 və O-7 avtomobil yollarını keçir. Avtomobil yolları 15 İyul ŞəhidlərFateh Sultan Mehmet körpüsü ilə bağlanır. Körpülər şəhər nəqliyyatının vacib hissələrindən biridir. Pik saatlarda körpülərdə tez-tez tıxaclar yaranır. Euronews-un "Qlobal həyat keyfiyyəti 2019" hesabatına görə, İstanbul sürücü və sərnişinlərin nəqliyyatda ən çox vaxt itirdiyi 13-cü şəhər oldu[230].

İETT xətlərindən əlavə, özəl şirkətlər İstanbul kəndlərinə və Silivri, ÇatalcaŞile kimi ucqar ilçələrə nəqliyyatı təmin edir[231].

İstanbul ictimai nəqliyyat sistemi, 14 milyondan çox adamı ictimai nəqliyyat xidmətləri ilə təmin edərək, 5.461 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir. İldə ictimai nəqliyyat xüsusi şirkətlər və ictimai avtobus, metrobus şəbəkələri, relsli sistemlər və dəniz vasitələri tərəfindən həyata keçirilir[232][233][234]. Osmanlı imperiyasının olmuş İstanbulun Avropa hissəsində böyük bir tramvay şəbəkəsi var idi. Atlı tramvay olaraq başlayan xətlər elektrik tramvayla əvəz edilmiş, İstanbul Elektrik, Tramvay və Tunel (İETT) təşkilatı qurulmuşdur[235].

TramvayRedaktə

Əsas məqalə: İETT
 
İstanbulda ard-arda keçən qədim tramvaylar.

İstanbulda şəhəriçi daşınma prosesləri 1869-cu ildə Dərsadət Tramvay Şirkəti və Tunel təşkilatının qurulması ilə başlayır. 1871-ci ildə şirkət atlı tramvayda dörd marşrutda daşıma proseslərinə başladı. Bu xətlər Əzabqapı-Qalata, Aksaray-Yeddiqüllə, Aksaray-Topqapı və Əminönü-Aksaray olmuş və ilk ildə 4,5 milyon adama xidmət etmişdir[236]. Sonrakı illərdə yeni xətlər əlavə edildi. 1 metr genişliyə malik dəmiryolda 430 və 45 tramvay maşın işləyə bilərdi. 1912-ci ildə Müdafiə Nazirliyi Balkan müharibələri zamanı bütün atları cəbhəyə göndərilməsi ilə atlı tramvay daşımasına bir il müddətinə ara verildi. Tramvay şəbəkəsi 2 fevral 1914-cü ildə Catene Tel şirkəti tərəfindən elektrikləşdirilmişdir. 8 iyun 1928-ci ildə Üsküdar və Kısıklı arasında tramvay işə başladı. 1950-ci illərdə tramvay xətlərinin uzunluğu 130 km-ə çatdı. 1956-cı ildə 56 min 270 qatar və 108 milyon sərnişin yaşadı.[233] 27 may hərbi çevrilişindən sonra şəhərin tramvay xidməti tənəzzülə başladı. Xətlər dağıdıldı və o günün şərtlərinə uyğun daha sürətli qatarlar üçün nəzərdə tutulmuş xətlər salındı. Köhnə tramvay şəhərin Avropa hissəsində 12 avqust 1961-ci ilə qədər və Asiya hissəsində isə 14 noyabr 1966-cı ilədək xidmət verməyə davam etmişdir[237].

 
İstanbul Metrosunun müasir qatarları.

MetroRedaktə

Əsas məqalə: İstanbul metrosu

İstanbul metrosu, Türkiyənin İstanbul şəhərində xidmət verən metro sistemidir. 3 sentyabr 1989-cu ildə xidmətə girdiyində Türkiyənin ilk metro sistemi idi. Metro İstanbul, Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən idarə olunur və hal-hazırda 6 metro xətti (M1, M2, M3, M4, M5, M6) və 86 stansiyaya malikdir. Bu xüsusiyyəti ilə İstanbul metrosu, ölkənin ən böyük metro şəbəkəsidir[238]. M1, M2, M3M6 xətləri Avropa tərəfində, M4 və M5 xətləri Asiya tərəfində xidmət göstərir. M1, M3, M4M5 metro xətlərinin genişləndirilməsi işləri davam etdirilir. M7, M8, M9, M10, M11, M12, M13 metro xətlərinin tikintisi davam edir. Tikintisi davam edən M7, M9, M11 xətləri Avropa tərəfində, M8, M10, M12, M13 xətləri isə Asiya tərəfində yer alacaqdır[239].

Metro sistemi, həftənin hər günü son stansiyalardan etibarən səhər saat 6.00-da gedən ilk qatardan gecə 00.00-da gedən son qatara qədər xidmət göstərir. Həftə sonları və tətil günləri, hər 20 dəqiqədə 00.00 ilə 06.00 arasında əlavə xidmətlər təşkil edilir. Metro sərnişinləri İstanbulkart vasitəsilə ödəniş edir[240].

FunikulyorRedaktə

 
Taksim-Kabataş funikulyoru

Tunel 1874-cü ildə London metrosundan sonra Avropada ikinci və Altantik Prospekt Tunelindən sonra dünyada üçüncü ən qədim metro kimi fəaliyyətə başladı. Kabelli lift sisteminə bənzər bir funikulyor sistemdir[241]. Tunel xəttində dayanacaq yoxdur, uzunluğu 573 metrdir və Karaköy ilə Tünel Meydanı arasında 60 metr hündürlük fərqi var[242].

2006-cı ildə istifadəyə verilən Taksim-Kabataş funikulyoru, M2 xətti ilə Kabataşdakı bərə limanlarını və T1 xəttini birləşdirir. Sistemdə dayanacaq yoxdur və gündə 195 səfər edilərək, ümumilikdə 30.000 sərnişin daşınır[243].

AvtobuslarRedaktə

 
Kabataş, İstanbulda avtobus dayanacağı.

İstanbulda ictimai nəqliyyatın önəmli qollarından biri olan avtobuslar 1926-cı ildə Bəyazid və Karaköy arasında dörd ədəd Renault-Scania avtobusları ilə başlamışdır. Şəhərdə 1942-ci ildə 9, 1955-ci ildə 16, 1960-cı ildə isə 525 avtobus fəaliyyət göstərmişdir[244].

Böyükşəhər Bələdiyyəsi nəzdində şəhərdə ictimai nəqliyyat xidmətləri göstərən təşkilat İETT-dir.

İETT, avtobus, tramvay və tuneldən əlavə olaraq, İstanbul Xüsusi Dövlət avtobuslarıİstanbul Avtobus QSC-nin idarə olunması, icrası və nəzarəti üçün də məsuliyyət daşıyır. İETT, eyni zamanda İstanbuldakı dəmir yolları sistemlərinin bir hissəsinin inşasını da həyata keçirir[245].

MetrobusRedaktə

İstanbulun E-5 şosesində Topqapı-Avcılar xətti üzrə işləyəcək metrobus layihəsi üçün Niderlandın Fileas şəhərindən 26 metrlik, 220 nəfərlik metrobusların alınması üzrə danışıqlar aparmaqdadır[246]. Xətti üzərində yerləşən maqnit çivəri sezərək, sürücüsüz hərəkət edəcək. Metrobus layihəsi E-5 şosesində Məcidiyyəköy-Bəylikdüzü arasında həyata keçiriləcək və iş Çobançeşmə-Kiçikçəkməcə, Topqapı-Çobançeşmə, Məcidiyyəköy-Cevizlibağ və Kiçikçəkməcə-Bəylikdüzü mərhələlərindən ibarət olacaq. Layihənin təxminən 75 milyon TL dəyərində olduğu təxmin edilir. Bundan əlavə, Ədirnəqapı-Vəznəcilər, Beşiktaş-Levent arasında da metrobus xəttinin salınması planlaşdırılmışdır[247].

Hava çirklənməsiRedaktə

 
İstanbul Bosforda tüstü.

Qlobal iqlim dəyişikliyinin yaratdığı ekoloji çirklənmənin çatdığı mərhələ dünya ədəbiyyatında qlobal iqlim böhranı adlanır və planetimizdəki canlıların altıncı kütləvi məhvi yolunda sürətlə irəlilədiyi bildirilir. Niderland Ekologiya Dəyərləndirmə Agentliyinin 2018-ci il hesabatına görə Türkiyə karbon salınımı baxımından dünyanı ən çox çirkləndirən ölkələr içərisində 18-ci sırada yer alır[248]. Türkiyəni çirkləndirən inzibati vahidlər siyahısında isə İstanbul 1-ci sırada yer alır. Şəhərdəki nəqliyyatların, tıxacların çoxluğu, qurğuşunsuz benzinin qadağan olunmasına baxmayaraq, hələ də geniş istifadəsi, fabrik və zavodların sayının gün keçdikcə artması kimi faktorları nəzərə aldıqda, nəticə bizi heç də təəcübləndirmir[249]. Lakin şəhərdə hava çirkliliyinə qarşı bir çox tədbirlər görülür. Şəxsi avtomobillərin sayının azaldılması, metrobus, metro, avtobus kimi ictimai nəqliyyat xəttlərinin genişləndirilərək bütün şəhəri əhatə etməsi, tıxacların azaldılması üçün daha geniş yolların inşası bu tədbirlərdən bir neçəsidir[250].

Qardaş şəhərlərRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. "Cumhuriyet Dönemi'nde Ankara başkent yapılmışsa da İstanbul kültürel başkent olma özelliğini korumuştur." İstanbul, Anadolu Yayıncılık (1983), s.4086.
  2. İstanbul Büyükşehir ve metropol
  3. "İki kıta üzerine kurulu İstanbul, Türkiye'nin siyasi ve iktisadi merkezi olmayı sürdürmektedir." ("À cheval sur deux continents Istanbul demeure le pôle culturel et économique de la Turquie.") Istanbul, Michelin (2011), s. 106. ISBN 2-06-715438-9, 9782067154384
  4. List of cities proper by population
  5. PriceWaterhouseCoopers: U.K. Economic Outlook and Global City GDP Ranking 2005–2020 Full Report (PDF faylı)
  6. İstanbula Merhaba isimli çalışma – 12 Yanvar, 2009-cu ildə bu mənbədən arxivlənmişdir.
  7. T.C. Kültür Bakanlığı Osmanlı başkentleri sayfası. - İstifadə tarixi: 2 aprel, 2019
  8. [1] T.C. Kültür Bakanlığı Osmanlı başkentleri sayfası.
  9. Qaya, Öndər (2010). "Byzas'ın yerinden Konstantin'in şehrine: İstanbul". "Cihan Payitahtı" – İstanbul kitabından. İstanbul: Timaş. ss. səhifə. 15-23. ISBN 978-605-114-165-5.
  10. "Çağlar boyu İstanbul". Buraxılış tarixi: 29 İyun 2010.
  11. "History of sedimentary infilling of Yarimburgaz Cave (PDF faylı), Buraxılış tarixi: 29 İyun, 2010 (İngiliscə)
  12. "İstanbul'un en eski yerleşimi: Yarımburgaz Mağaraları" 22 Yanvar, 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Buraxılış tarixi: 29 İyun, 2010
  13. "İstanbul". Təməl Britannica. IX. İstanbul: Əsas Buraxılış. 1993. ss. səhifə 115.
  14. Qaya Öndər (2010). "Bizansın yerindən Konstantinin Şəhərinə: İstanbul". Cihan Paytaxtı İstanbul. İstanbul: Timaş. ss. səhifə 15-23. ISBN 978-605-114-165-5.
  15. 1 2 3 Təməl Britannica. IX. İstanbul: Əsas Buraxılış. 1993. ss. səhifə 115.
  16. 1 2 3 "Kelimebaz: İstanbul". 29 Oktyabr 2013 tarixində mənbəsindən arxivləndi. Giriş tarixi: 30 İyun 2010.
  17. Georgacas, Demetrius John (1947). "The Names of Constantinople". Transactions and Proceedings of the American Philological Association. The Johns Hopkins University Press. Buraxılış 78, səhifə 347–67. doi:10.2307/283503
  18. Evans 2000, səhifə 16
  19. 3sat HD, Ein Film von Albrecht Knechtel & Tuğrul Artunkal, Kamera Frank-Peter Lehmann, Produktion Albert Knechtel/Rilana Film im Auftrag des 2DF in Zusammenarbeit mit arte, 2010
  20. İstanbulun Tarihi hakkında makale – 10 Mart, 2019 tarixində arxivlənmişdir.
  21. Yarımburgaz Mağarası kazıları 1 Aprel 2009
  22. İstanbul'un Tarihçesi, harika.istanbul.gov.tr 2009-07-28 tarixində məlumatlar alınmışdır.
  23. BBC: "Istanbul's ancient past unearthed" Yanvar 10, 2009-cu ildə yayımlanmışdır. Yanvar 11, 2009 tarixində bərpa edildi.
  24. "Hürriyet: Bu keşif tarihi değiştirir (2 Oktyabr 2008)". Hurriyet.com.tr. 23 May 2009. 1 Sentyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. İstifadə tarixi: 28 May 2009.
  25. "Hürriyet: Photos from the Neolithic site, circa 6500 BC". 18 Noyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 28 May 2009.
  26. "Cultural Details of Istanbul". Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism. 6 İyul 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 2 Sentyabr 2007.
  27. "The Early History of Constantinople". 18 Sentyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 12 İyul 2008.
  28. "İstanbul'un tarihteki isimleri". Istanbulhotels.net. 16 Avqust 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 24 İyul 2009.
  29. İstanbulun tarihi – İstanbul Shopping Fest. İstifadə tarixi: 2 Aprel, 2019
  30. Fetihle gelen yenilikler – CazForum Sitesi. İstifadə tarixi: 29 Mart, 2007
  31. 1509 Büyük İstanbul Depremi (Türkçə Vikipediya). İstifadə tarixi: 2 Aprel, 2019
  32. Tanzimat Fermanı yenilikleri. İstifadə tarixi: 2 Mart, 2009
  33. İstanbul'un işgaliAtatürk "Atam" Səhifəsi. İstifadə tarixi: 2 Mart, 2007
  34. Türkiye cumhuriyeti nüfus sayımları. İstifadə tarixi: 5 May, 2009
  35. 1973 ilində Boğaziçi Köprüsünün açılış videosu. Yüklənmə tarixi: 2009-07-28
  36. "Qanun №2972" (PDF). 5 Mart 2016 tarixində bu mənbədən (PDF) arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 10 Avqust 2014.
  37. "Kanun No. KHK/195" (PDF). 5 Mart 2016 tarixində bu mənbədən (PDF) arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 10 Avqust 2014.
  38. "Kanun No. 3030" (PDF). 4 Mart 2016 tarixində bu mənbədən (PDF) arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 10 Avqust 2014.
  39. "Kanun No. 5216". 13 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 10 Avqust 2014.
  40. "İstanbul il ve ilçe alan bilgileri". 27 May 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 7 Dekabr 2009
  41. "Nasıl oluştu". 26 İyun 2012 tarixində bu mənbədən arxivləşdirildi. Yayımlanma tarixi: 3 Noyabr 2009.
  42. "Doğal yapı". Dünden Bugüne İstanbul Ensiklopediyası. III. İstanbul: Arkın. ss. sf. 76, 77, 78, 79.
  43. "Ormanlar". Dünden Bugüne İstanbul Ensiklopediyası. VI. İstanbul: Arkın. ss. səhifə 138, 139, 140.
  44. "İstanbul meşələri". Atlas jurnalı. 107-ci buraxılış. İstanbul: Doğan. ss. səhifə 105.
  45. "Korular". Dünden Bugüne İstanbul Ensiklopediyası. V. İstanbul: Arkın. ss. səhifə 71, 72, 73, 74, 75.
  46. "Doğu Anadolu ve Kuzey Anadolu Fay Hattı nerelerden geçiyor? Türkiye fay hattı haritası sorgulama". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  47. "Geçmişten Bugüne: Kuzey Anadolu Fay Hattı'nda Meydana Gelen Depremler". ListeList (türk). 2 oktyabr 2019. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  48. "Son Depremler". www.koeri.boun.edu.tr. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  49. "Son dakika haberi: İstanbul deprem ile uyandı! Marmara Denizi'nde meydana gelen deprem İstanbul'da da hissedildi". Sabah (türk). İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  50. 1 2 İstanbulun iqlimi barədə sənədli yazı
  51. "Yıllık Toplam Yağış Verileri – Meteoroloji Genel Müdürlüğü". 15 Aprel 2016 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 19 May 2010.
  52. "İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler" (PDF faylı). 22 May 2014 tarixində bu mənbədən (PDF faylı) arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 27 İyun 2010.
  53. "Istanbul, Turkey – Climate data". Weather Atlas. İstifadə tarixi: 29 March 2017.
  54. "İstanbul'da suyun tarihçesi". 27 Aprel 2015 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 29 İyun 2010.
  55. "Kemerler: Suyun yolları". 25 Aprel 2014 bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 29 İyun 2010.
  56. "Su havzalarının durumu". 27 Aprel 2015 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 3 İyul 2010.
  57. "DSİ, 14. Bölge Müdürlüğü". 4 Fevral 2016 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 3 İyun 2010.
  58. 1 2 "İstanbul'un dereleri". 25 Aprel 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 3 İyul 2010.
  59. "Bosfor çirklenme". https://www.denizhaber.com/ (türk). İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  60. "Çevre çirklenmesinin izlenmesi". İBB. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  61. ""PisBoğaz!"". www.webcitation.org.
  62. "İstanbul ormanlarında ilkbahar!". Denizce. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  63. "İstanbul'un endemik bitki türleri". GSİ EDU TR. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  64. Tokcan, Mehmet. "İstanbul ormanlarında ilkbahar". Türk Hava Yolları (THY). İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  65. "Kara Deniz Marmara Denizi hakkında bilgiler". İstanbulcevor. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  66. Tekeli, İlhan. "Balıklar". Dünden Bugüne İstanbul Ensiklopedi. Kültür Bakanlığı, Tarih vakfı. (#cite_web_url); (#accessdate_missing_url)
  67. "İstanbulun yabanı hayatı". İstanbul tr. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  68. "İstanbul'un Doğal Bitkileri". ÇEKÜL. 11 iyul 2017. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  69. "İstanbulun bitkilerini ne kadar tanıyorsunuz". Bianet. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  70. "İstanbul'da aşırı yapılaşma bitki zenginliğine tehdit". birgun.net (Turkish).
  71. "YSK kesin sonucu açıkladı! Bakan kim?". www.ysk.gov.tr. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  72. "İstanbul Valisi Ali YERLİKAYA". www.istanbul.gov.tr. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  73. "İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarihçe". www.ibb.istanbul. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  74. "İBB hakkında bilgiler". İstanbul Haberler. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  75. "Kadıköy Belediyyesi Tanıtım Videosu". www.istanbul.gov.tr. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  76. "Üsküdar Belediyyesi Tanıtım Videosu". www.istanbul.gov.tr. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  77. Halifeliğin son merkezi İstanbul Atatürk Araşdırma Mərkəzi veb-səhifə, 23 İyun 2009 tarixində yayımlandı.
  78. Tahsin Öz, İstanbul Camileri ı,ıı, TTK Ankara 97.3.bs.
  79. Halifeliğin son merkezi İstanbul Atatürk Araştırma Merkezi başkanlığı resmi web sitesi, 23 İyul 2009 tarixində istifadə edildi.
  80. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı resmi web sitesi, 3 Mart 1924 Halifeliğin Kaldırılması. 23 İyul 2009 tarixində istifadə edildi.
  81. T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı resmi web sitesi.
  82. Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul. Marc Baer. University of California, Irvine. İstifadə tarixi: 1 Mart, 2009
  83. "Batı Trakya Türkleri". www.hrw.org. 6 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 22 İyun 2009
  84. The European Union and Border Conflicts: The EU and Cultural Change in Greek-Turkish Relations (PDF)
  85. Nikolaus Himmler, Ruth Lochar, Hildegard – Günümüzdə, bir çox müasir yerləşim və iş sahələri növündən çox vacib bir rol oynayır. Şəhərin əhalisinin 3də 1 hissəsinə ev sahibliyi etməkdədir. İstanbulun tarixi bölgələrindən olan şərqəqərbə getdikcə çox böyük fərqlər görülür. Ən uzun göydələnlər və ofis binaları Avropa tərəfində, özəlliklə Ləvənt, Məcidiyyəköy və Maslakda toplaşarkən, Asiya tərəfində isə Kadıköy ilçəsindəki Kozyatağı məhəlləsi diqqət çəkir. XX əsrdə şəhərin gözəçarpacaq dərəcədə böyüməsi, qərbdən şərqə baş verən böyük köçə səbəb olmuşdur. Toma, (Ed.) (2008). "Türkiye". Museums of the World. 1. Münih. səhifələr. 690, 691, 692, 693, 694, 695.
  86. İstanbul'daki sinagogların listesi (az. İstanbuldaki sinaqoqların siyahısı) İngiliscə Vikipediya. İstifadə tarixi: 5 Aprel, 2019
  87. Neve Şalom Sinagogu Vakfı web sitesi. Türkçe, 24 İyul 2009 tarixində yayımlandı.
  88. 1 2 "İller itibarı ile iktisadi faaliyet kollarına göre Gayri Safi Yurtiçi Hasıla". Yayımlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  89. "Turkey's new rich find the Midas touch". The Sunday Times qəzeti tərəfindən. 9 Mart 2008 tarixində arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 18 İyun 2009.
  90. "4 Türk şehri dünya zirvesinde!". Milliyet Xəbər veb-səhifəsi. 23 Yanvar 2015. 6 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 24 Yanvar 2015.
  91. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası resmi web sitesi 24 İyul 2009 tarixində Vikipediya səhifəsində yayımlanmışdır.
  92. İMKB'nin tarixçəsi 24 İyul 2009 tarixindən Vikipediyada yayımlanmışdır.
  93. "Ottoman Bank Museum: History of the Ottoman Bank". Obarsiv veb-səhifəsi 31 Yanvar 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 24 İyul 2009.
  94. "Ottoman Bank Museum". Ottoman Bank Museum. 4 Oktyabr 2011 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 18 İyun 2009.
  95. İstanbul ziyarətçilərinin sayı 8 milyonu ötdü. – Haberler Türkiyə. Yayımlanma tarixi: 10 Yanvar 2011
  96. "Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçilerin geldikleri destinasyona göre sıralaması". Yayınlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  97. 1 2 "Milliyetlerine göre İstanbul'a gelen yabancılar". 25 Aprel 2014 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayınlanma tarixi: 4 İyul 2010
  98. Göncüoğlu, Süleyman Faruk (2010). "İlk fuar". İstanbul'un İlkleri Enleri. İstanbul: Ötüken. s. 134. ISBN 978-975-437-753-8.
  99. "Turizm". Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. VII. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları. 1993. ss. səhifə. 304-305.
  100. 1 2 "Sayılarla İstanbul". 17 İyun 2016 tarixində bu qaynaqdan arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  101. 1 2 Nikolaus Himmler, Ruth Lochar, Hildegard. Toma, (Ed.) (2008). "Türkiye". Museums of the World. 1. Münih. səhifələr: 690, 691, 692, 693, 694, 695.
  102. "Doğal güzellikler". 29 Oktyabr 2013 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  103. 1 2 3 "İstanbul bitkisel üretim durumu : 2009". Yayımlanma tarixi: 4 İyul 2010.
  104. "Tarım". Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. VII. İstanbul: Tarih Vakfı Buraxılışları. 1993. ss. səhifə. 210, 211, 212.
  105. "2. ENERJİ VE DOĞAL KAYNAKLAR ZİRVESİ İSTANBUL'DA GERÇEKLEŞTİ | İstanbul Maden İhracatçıları Birliği". İMİB.ORG.TR (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  106. Emine Merdim, Yılmaz (9 fevral 2007). "İstanbul'un Doğal Kaynaklarını Planlamak". Arkitera (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  107. "Koru Nedir? İstanbul'daki Korular Nerelerdedir?". yoldanciktim.com (türk). 2 aprel 2017. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  108. "Antik İstanbul". Tarihi İstanbul. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  109. "Valens'ten Günümüze Bozdoğan Kemeri". http://www.istanbultarih.com (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  110. "Bozdoğan Kemeri nerededir kökü nerden gelir". www.tarihiistanbul.com. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  111. "SULTANAHMET MEYDANI'NIN ÖYKÜSÜ - II". Milliyet gazetesi. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  112. "History of Istanbul". Choratravel. İstifadə tarixi: 14 mart 2020. (#text_ignored); (#text_ignored)
  113. "Emperor Justinian Facts, Life, Theodora". Istanbul Clues. 25 yanvar 2016. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  114. "History of Hagia Sophia". Britannica. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  115. "İstanbul Rehberi - İstanbul'un Tarihi - Osmanlı Dönemi". howtoistanbul.com (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  116. "İstanbul'da Osmanlı'dan Günümüze Gelmiş Mimari Harikası 9 Eser". The Wings Journal (türk). 15 yanvar 2019. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  117. "İstanbul'un 5 Mimari Eseri ve HikâyesiEge Yapı | Ege Yapı". Ege Yapı (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020. (#first_missing_last)
  118. Yazar, Konuk. "İstanbul'daki Mimari Eserler". Öğrenci Blogları (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  119. "İstanbul'un Kültür ve Sanat Etkinlikleri Portalı". KÜLTÜR.İSTANBUL (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  120. "Eski İstanbul Plajları: Caddebostan'dan Florya'ya Nostalji • theMagger". theMagger. 3 may 2018. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  121. Burçoğlu, Zeynep. "Dünden Bugüne İstanbul'da Deniz Kullanımı | Aura İstanbul". Aura-İstanbul (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  122. "Şimdi Dört Bir Yanı Betonlarla Çevrili Olan İstanbul'un Bir Zamanlar Bütün Halkı Kucakladığı Eski Plajları". Onedio (Turkish). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  123. Welle, Deutsche. "Alışveriş merkezlerinin tarihine yolculuk | DW | 23.09.2016". DW.COM (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  124. "Alışveriş Merkezlerinin Kısa Tarihi » Bilgiustam". Bilgiustam (türk). 9 yanvar 2015. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  125. "Hangi şehirde kaç AVM var ?". Sabah (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  126. "İstanbul'daki en büyük 10 AVM". Ensonhaber.com (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  127. "İstanbul'da Nefes Kesici Manzaraya Sahip 21 Restoran". Onedio (Turkish). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  128. "İstanbul gecelerinin 50 yılı". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  129. "İstanbul Gece Hayatı Nasıl? En Ünlü Mekanlar ve Gece Kulüpleri". Kiralacar Blog (türk). 16 may 2019. İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  130. Guide, Nightlife City (24 dekabr 2019). "Istanbul: Nightlife and Clubs". Nightlife City Guide (ingilis). İstifadə tarixi: 14 mart 2020.
  131. "Fenerbahçe Şükrü Saraçoğlu Stadı". Fenerbahçe. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  132. "Beşiktaş Jimnastik Külubu". Beşiktaş FK. 10 iyul 2008. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  133. "UEFA'nın 5 yıldızlı stadları listesi". Stadiumdb. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  134. "İstanbul Seçim Sonuçları: 31 Mart 2019 İstanbul Yerel Seçim Sonuçları". Sözcü (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  135. "İstanbul Seçim Sonuçları - 23 Haziran 2019 İstanbul Seçimleri – NTV". secim.ntv.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  136. "Siyasi Partiler". www.tbmm.gov.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020. (#text_ignored)
  137. "Bulurum.com - Türkiye Yerel Arama ve Firma Rehberi". www.bulurum.com. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  138. AKSU/İSTANBUL, Fatma. "İBB'de 'siyasi partiler masası' kurulacak". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  139. "Yeni partiler, yeni siyasetçiler dönemi". www.sozcu.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  140. "Siyasi partiler". DergiPark. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  141. "Brummet2000". Wikipedia (ingilis). 18 fevral 2020. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  142. "Gazetelerin tiraj sayıları". Medyatava (türk). İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  143. "TRT - World". Türkiye Radyo Televizyon Kurumu. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  144. "About this Collection | Country Studies | Digital Collections | Library of Congress" (PDF). Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  145. İ.Ü. Bilgisayar Mühəndisliyi. "History of Istanbul University (Turkish)". Istanbul.edu.tr. 3 Avqust 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 27 İyul 2009.
  146. "T.C. MEB, Kuruluş Yıllarına Göre Üniversitelerimiz sayfası". 23 İyul 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 4 İyun 2009.
  147. "World Oldest Universities". Topuniversities. 17 Yanvar 2009 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 27 İyul 2009.
  148. "Boğaziçi Üniversitesi resmî saytı, Əlaqə bölməsi". 16 May 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 4 İyun 2009.
  149. "Galatasaray Üniversitesi resmî səhifəsi, Əlaqə bölməsi". 13 Temmuz 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  150. "İstanbul Üniversitesi resmî səhifəsi, Əlaqə bölməsi (İngiliscə)". 21 İyun 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Erişim tarihi: 4 İyun 2009.
  151. "İstanbul Teknik Üniversitesi rəsmî sitesi, Əlaqə bölməsi". 16 Fevral 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  152. "Marmara Üniversitesi rəsmî saytı, Əlaqə bölməsi". 19 Oktyabr 2012 tarixində bu qaynaqdan arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  153. "Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi rəsmi səhifəsi, Əlaqə bölməsi". 3 Aprel 2016 tarixində bu qaynaqdan arxivləşdirildi. İstifadə tarixi: 4 İyun 2009.
  154. "Yıldız Teknik Üniversitesi rəsmi səhifəsi, əlaqə bölməsi". 12 Sentyabr 2010 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 4 İyun 2009.
  155. "İstanbul Medeniyet Üniversitesi rəsmi saytı". 22 Dekabr 2014 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 12 Avqust 2011.
  156. "Türk-Alman Üniversitesi rəsmi saytı, əlaqə bölməsi". 24 İyun 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 26 Aprel 2013.
  157. "Anasayfa". Acıbadem Üniversitesi. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  158. "Bahçeşehir Üniversitesi". BAU.EDU.TR. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  159. "Beykent Anasayfa". Beykent (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  160. "Anasayfa". Dogus (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  161. "Işık Üniversitesi". www.isikun.edu.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  162. "İstanbul Arel Üniversitesi | Eğitimin Genç Dünyalara Açılan Çağdaş Kapısı". www.arel.edu.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  163. Üniversitesi, İstanbul Aydın. "İstanbul Aydın Üniversitesi". www.aydin.edu.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  164. "Home | İstanbul Bilgi Üniversitesi". www.bilgi.edu.tr (ingilis).
  165. "Demiroğlu Bilim Üniversitesi". bilim.edu.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  166. "Ana Sayfa". www.altinbas.edu.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  167. "İstanbul Medeniyet Üniversitesi". www.medeniyet.edu.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  168. "İstanbul Şehir Üniversitesi". www.sehir.edu.tr.
  169. "İstanbul Ticaret Üniversitesi". www.ticaret.edu.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  170. "Kadir Has Üniversitesi | Kadir Has Üniversitesi". www.khas.edu.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  171. "Koç Üniversitesi". ku.edu.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  172. Üniversitesi, Maltepe. "Maltepe Üniversitesi". www.maltepe.edu.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  173. "İstanbul Okan Üniversitesi - İstanbul Okan Üniversitesi". okan.edu.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  174. SARIAYDIN, Samed. "Özyeğin Üniversitesi". www.ozyegin.edu.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  175. "Piri Reis Üniversitesi". www.pirireis.edu.tr.
  176. "Sabancı Üniversitesi". www.sabanciuniv.edu. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  177. "Yeditepe Üniversitesi | Atatürk Rönesansını Devam Ettiren Üniversite". www.yeditepe.edu.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  178. "T.C. İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi". www.yeniyuzyil.edu.tr. İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  179. "NİŞANTAŞI ÜNİVERSİTESİ". www.nisantasi.edu.tr (türk). İstifadə tarixi: 12 mart 2020.
  180. "Üsküdar Üniversitesi - Türkiye'nin Beyin Üssü". uskudar.edu.tr.
  181. "Bezmialem Vakıf Üniversitesi". bezmialem.edu.tr.
  182. "Galatsaray Lisesi Tarihi". gsu.edu.tr. 10 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 27 İyul 2009.
  183. İstanbul Erkek Lisesi veb səhifəsi 27 İyul 2009 tarixində yayımlandı.
  184. Kadıköy Anadolu Lisesi veb səhifəsi 27 İyul 2009 tarixində yüklənmişdir.
  185. Cağaloğlu Anadolu Lisesi Veb səhifəsi. 21 Sentyabr 2010 tarixində yayımlanmışdır.
  186. 1 2 Xarici Siyasət İqtisadiyyat Bürosu (2006). Emerging Turkey. Oxford Business Group. s. 176. ISBN 1-902339-47-9.
  187. Briggs, Helen (19 Dekabr 2006). "Health – Personal story: IVF in Istanbul". BBC Xəbərləri. Yayımlanma tarixi: 27 İyun 2009.
  188. "CIA — The World Factbook". CIA. 27 Avqust 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 27 İyul 2009.
  189. 1 2 3 "İstanbul Sağlık Müdürlüğü". 30 Dekabr 2011 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 5 İyul 2010.
  190. 1 2 "Sağlık platformu". 18 Avqust 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 5 İyul 2010.
  191. Haluk Y. Şehsuvaroğlu, "İstanbul Sarayları", T.T.O.K. Yayınları, ş.a.y., İyul/1955, s. 3-5. Yayımlanma tarixi: 29 mart, 2019
  192. Önder, Mehmet (1999). Türkiye Müzeleri. Ankara: Türkiye İş Bankası. s. 223. ISBN 975-458-044-8.
  193. Mustafa Cezar, "Sanatta Batıya Açılışta Saray Yapıları ve Kültürün Yeri", tebliğ. Millî Saraylar Sempozyumu, səhifə 63.
  194. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 2, İstanbul, 1994, səhifə 206
  195. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 6, İstanbul,1992, səhifə 77
  196. Katie Hallam, (Ed.) (2009). The Traveler's Atlas: Europe (İngilizce). Londra: Barron's Educational Series. s. 119. ISBN 0-7641-6176-8. About 4,000 people once lived in the Topkapı Palace
  197. "Topkapı Sarayı'nın Kısa Tarihçesi". 10 Fevral 2010 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayınlanma tarixi: 19 May, 2018.
  198. Nikolaus Himmler, Ruth Lochar, Hildegard Toma, (Ed.) (2008). "Türkiye". Museums of the World. 1. Münih. səhifələr: 690, 691, 692, 693, 694, 695.
  199. Önder, Mehmet (1999). Türkiye Müzeleri. Ankara: Türkiye İş Bankası. s. 229. ISBN 975-458-044-8.
  200. İstanbul Yıldız Sarayı hakkında bilgiler – İstanbul Yıldız Sarayı Resmi Web-Site – Yayımlanma tarixi: 29 Mart, 2019
  201. T.C. Kültür Bakanlığı Yıldız Sarayı sayfası – T.C Kültür Bakanlığı Resmi Site. Yayımlanma tarixi: 29 Mart, 2019
  202. 1910 Çırağan Sarayında baş vermiş yangın hakkında Kültür Bakanlığı – Yayımlanma tarixi: 29 mart, 2019
  203. İstanbul Büyükşehir Belediyesi – Çırağan Sarayı hakkında – Yayımlanma tarixi: 13 Fevral, 2014
  204. İstanbul Çırağan Sarayı tanıtımı.
  205. Qalata Qülləsi haqqında faktlar – Yayımlanma tarixi: 29 mart, 2019
  206. "Trading Posts and Fortifications on Genoese Trade Routes from the Mediterranean to the Black Sea" (İngilizce). UNESCO. 12 Sentyabr 2015 tarixində bu mənbədən arxivlənmişdir. Yayımlanma tarixi: 25 İyun 2015.
  207. Mike Gerrard (2009). Katie Hallam (Ed.). The Traveler's Atlas: Europe (İngiliscə). London: Barron's Educational Series. ss. 118-119. ISBN 0-7641-6176-8. The Galata Tower was the tallest building in Istanbul at 219½ feet (66.9 m) when it was built in 1348.
  208. "İstanbul semtlerinin adı nereden geliyor?". 24 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi.
  209. Çelebi, Mevlüt (2006). Taksim Cumhuriyet Anıtı. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi. ISBN 975-16-1910-6.
  210. Şehri- İstanbul At Meydanı sayfası. - İstifadə tarixi: 29 mart, 2019
  211. İstanbul Sultanahmet Meydanı haradır? - Rəsmi İBB səhifəsi – istifadə tarixi: 29 mart 2019
  212. "Tanzimat Fərmanı: Gülhane Hattı Hümayunu (1839)". Anayasa.gen.tr. 25 Aprel 2015 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 17 İyun 2013.
  213. İstanbul, Gülhane Parkı Tanıtım Sayfası – Archive.is – istifadə tarixi: 15 May 2018
  214. "9 maddeyle Gülhane Parkı". Halkbank Kültür ve Yaşam (türk). 2 avqust 2018. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  215. "Beyazıt Meydanı'nın talihsiz serüvenleri". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  216. "Beyazıt semti – Bayazıt - Emlak Ansiklopedisi". emlakansiklopedisi.com. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  217. "Bakırköy Özgürlük Meydanı'nın düzenlenmesi için tasarım proje yarışması". T24. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  218. "İBB Bakırköy Özgürlük Meydanı için tasarım yarışması açtı". www.sozcu.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  219. "İstanbul Atatürk Hava Limanı". www.ataturkairport.com. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  220. "Sabiha Gökçen Hava Limanı". SGAIRPORT.COM. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  221. "Yeni İstanbul Havalimanı Hakkında Her Şey". Skyscanner Haberler (türk). 10 aprel 2019. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  222. "İstanbul Yeni Hava Limanı (IGA)". IGA.com.tr. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  223. "Ataturkairport.com". www.ataturkairport.com.
  224. "Otogar İstanbul istatikler". Otogar İstanbul. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  225. "İstanbul Otogarı Yurtdışı seferler". otogar.istanbul. 31 oktyabr 2012. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  226. "Harem Otogarı ne zaman kalkacak". İstanbulda Hayat. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  227. "Yurtdışına bulunan raylı hattlar". TCDD. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  228. "Banliyö trenleri İstanbul". TCDD. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  229. "İstanbul Deniz Taşımacılığı Tarihçe". TCDD. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  230. "İstanbul toplu taşıma araçları". TCDD. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  231. "Özel Halk Otobüsleri". İETT. 3 aprel 2013. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  232. "İstanbul Deniz Otobüsleri : Tarixçə". 13 May 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 5 İyun 2010.
  233. 1 2 "Raylı Sistem Müdürlüğü". 14 Aprel 2012 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 5 İyul 2010.
  234. "İETT toplu taşıma araçları". 3 Aprel 2013 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 5 İyul 2010.
  235. "İETT Özel Halk Otobüsleri". 3 Aprel 2013 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yüklənmə tarixi: 5 İyul 2010.
  236. "İstanbul Tramvay Hatları Haritası". RayHaber (türk). 4 yanvar 2014. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  237. "Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları rəsmi veb-səhifəsi, Tarihçe sayfası". 7 Yanvar 2010 tarixində bu mənbədən arxivləndi. Yayımlanma tarixi: 4 İyun 2009.
  238. "İBB Başkanı Uysal müjdeyi verdi! Pazar günü açılıyor". www.haberturk.com (türk). İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  239. "İstanbul metrosu taşıdığı yolcu sayıları" (PDF). Metro İstanbul. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  240. "İstanbul'da metro kaçta açılıyor, en son kaçta sefer var? İstanbul metro saatleri". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  241. "İstanbul şehrinde Metro İstanbul Füniküler hatları". moovitapp.com (türk). İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  242. "Fünikülerin sefer saatleri ve daha fazlası". TÜNEL İETT İSTANBUL. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  243. "RAYLI SİSTEM İNŞASINDA İSTANBUL DÜNYADA BİR NUMARA!". www.ibb.istanbul.
  244. "İETT - İstanbul Otobüs Hatları". İETT İSTANBUL. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  245. "Otobüs AŞ". www.otobus.istanbul. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  246. "İstanbul Metrobüs Durakları ve Metrobüs Haritası". RayHaber (türk). 21 avqust 2019. İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  247. "Sırasıyla Tüm Metrobüs Durakları – İstanbul Ulaşım Yardımlaşma Platformu". Metrobüs Hartiası (türk). İstifadə tarixi: 11 mart 2020.
  248. "Yabancı yatırımcılar gözünü İstanbul'a çevirdi". hthayat.haberturk.com (türk). İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  249. "Bakanlığın raporundan: İstanbul'da kirliliğin nedeni yükselen inşaatlar". tr.sputniknews.com (türk). İstifadə tarixi: 13 mart 2020.
  250. "İSTANBUL ÇEVRE DURUM RAPORU" (PDF). CMO.ORG.TR. İstifadə tarixi: 13 mart 2020.

BiblioqrafiyaRedaktə

  • ʻAner, Nadav (2005). Pergola, Sergio Della; Gilboa, Amos; Ṭal, Rami (eds.). The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline. Jerusalem: Gefen Publishing House Ltd. ISBN 978-965-229-346-6.
  • Athanasopulos, Haralambos (2001). Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law. Jefferson, NC: McFarland & Company, Inc. ISBN 978-0-7864-0943-3.
  • Barnes, Timothy David (1981). Constantine and Eusebius. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-16531-1.
  • Baynes, Norman H. (1949). Baynes, Norman H.; Moss, Henry S.L.B (eds.). Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization. Oxford: Clarendon Press. ISBN 978-0-674-16531-1.
  • Béhar, Pierre (1999). Vestiges d'Empires: La Décomposition de l'Europe Centrale et Balkanique. Paris: Éditions Desjonquères. ISBN 978-2-84321-015-0.
  • Bideleux, Robert; Jeffries, Ian (1998). A History of Eastern Europe: Crisis and Change. New York and London: Routledge. ISBN 978-0-415-16111-4.
  • Boyar, Ebru; Fleet, Kate (2010). A Social History of Ottoman Istanbul. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-13623-5.
  • Bloom, Jonathan M.; Blair, Sheila (2009). The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque. Oxford University Press. səh. 1. ISBN 978-0-19-530991-1. İstifadə tarixi: 11 April 2013. Whatever the prehistoric antecedents of Istanbul, the continuous historical development of the site began with the foundation of a Greek colony from Megara in the mid-7th century BCE...
  • Brink-Danan, Marcy (2011). Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance. New Anthropologies of Europe. Bloomington, IN: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35690-1.
  • Brummett, Palmira Johnson (2000). Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908–1911. Albany, NY: SUNY Press. ISBN 978-0-7914-4463-4.
  • Cantor, Norman F. (1994). Civilization of the Middle Ages. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-092553-6.
  • Çelik, Zeynep (1993). The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-08239-7.
  • Chamber of Architects of Turkey (2006). Architectural Guide to Istanbul: Historic Peninsula. 1. Istanbul: Chamber of Architects of Turkey, Istanbul Metropolitan Branch. ISBN 978-975-395-899-8.
  • Chandler, Tertius (1987). Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. Lewiston, NY: St. David's University Press. ISBN 978-0-88946-207-6.
  • Connell, John (2010). Medical Tourism. CAB Books. Wallingford, Eng.: CABI. ISBN 978-1-84593-660-0.
  • Dahmus, Joseph (1995). A History of the Middle Ages. New York: Barnes & Noble Publishing. ISBN 978-0-7607-0036-5.
  • De Sélincourt, Aubery (2003). Marincola, John M. (ed.). The Histories. Penguin Classics. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-044908-2.
  • De Souza, Philip (2003). The Greek and Persian Wars, 499–386 B.C. London: Routledge. ISBN 978-0-415-96854-6.
  • Dumper, Michael; Stanley, Bruce E., eds. (2007). Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-919-5.
  • Efe, Recep; Cürebal, Isa (2011). "Impacts of the "Marmaray" Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul". In Brunn, Stanley D (ed.). Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects. London & New York: Springer. 715–34. ISBN 978-90-481-9919-8.
  • El-Cheikh, Nadia Maria (2004). Byzantium Viewed by the Arabs. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-932885-30-2.
  • Finkel, Caroline (2005). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-02396-7.
  • Freely, John (1996). Istanbul: The Imperial City. New York: Viking. ISBN 978-0-670-85972-6.
  • Freely, John (2000). The Companion Guide to Istanbul and Around the Marmara. Woodbridge, Eng.: Companion Guides. ISBN 978-1-900639-31-6.
  • Freely, John (2011). A History of Ottoman Architecture. Southampton, Eng.: WIT Press. ISBN 978-1-84564-506-9.
  • Georgacas, Demetrius John (1947). "The Names of Constantinople". Transactions and Proceedings of the American Philological Association. 78: 347–67. doi:10.2307/283503. JSTOR 283503.
  • Göksel, Aslı; Kerslake, Celia (2005). Turkish: A Comprehensive Grammar. Comprehensive Grammars. Abingdon, Eng.: Routledge. ISBN 978-0-415-21761-3.
  • Göktürk, Deniz; Soysal, Levent; Türeli, İpek, eds. (2010). Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe?. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-58011-3.
  • Grant, Michael (1996). The Severans: The Changed Roman Empire. London: Routledge. ISBN 978-0-415-12772-1.
  • Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Oxford: John Wiley and Sons. ISBN 978-1-4051-8471-7.
  • Gül, Murat (2012). The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City (Revised Paperback). London: IB.Tauris. ISBN 978-1-78076-374-3.
  • Harter, Jim (2005). World Railways of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings (illustrated). Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8089-6.
  • Holt, Peter M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard, eds. (1977). The Cambridge History of Islam. 1A (illustrated, reprint). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29135-4.
  • Isaac, Benjamin H. (1986). The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest (illustrated). Leiden, the Neth.: BRILL. ISBN 978-90-04-06921-3.
  • Kapucu, Naim; Palabiyik, Hamit (2008). Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age. USAK Publications. 17. Ankara: USAK. ISBN 978-605-4030-01-9.
  • Karpat, Kemal H. (1976). The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization (illustrated). Cambridge, Eng.: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-20954-0.
  • Keyder, Çağlar, ed. (1999). Istanbul: Between the Global and the Local. Lanham, MD: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8476-9495-2.
  • King, Charles (2014). Midnight at the Pera Palace, The birth of modern Istanbul. Norton & Cy. ISBN 978-0-393-08914-1.
  • Klimczuk, Stephen; Warner, Gerald (2009). Secret Places, Hidden Sanctuaries: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies. New York: Sterling Publishing Company, Inc. ISBN 978-1-4027-6207-9.
  • Knieling, Jörg; Othengrafen, Frank (2009). Planning Cultures in Europe: Decoding Cultural Phenomena in Urban and Regional Planning. Urban and Regional Planning and Development. Surrey, Eng.: Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 978-0-7546-7565-5.
  • Köksal, Özlem, ed. (2012). World Film Locations: Istanbul. Bristol, Eng.: Intellect Books. ISBN 978-1-84150-567-1.
  • Köse, Yavuz (2009). "Vertical Bazaars of Modernity: Western Department Stores and Their Staff in Istanbul (1889–1921)". In Atabaki, Touraj; Brockett, Gavin (eds.). Ottoman and Republican Turkish Labour History. Cambridge: Cambridge University Press. 91–114. ISBN 978-0-521-12805-6.
  • Landau, Jacob M. (1984). Atatürk and the Modernization of Turkey. Leiden, the Neth.: E.J. Brill. ISBN 978-90-04-07070-7.
  • Limberis, Vasiliki (1994). Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople. London: Routledge. ISBN 978-0-415-09677-5.
  • Lister, Richard P. (1979). The Travels of Herodotus. London: Gordon & Cremonesi. ISBN 978-0-86033-081-3.
  • Mansel, Philip. Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924 (2011)
  • Masters, Bruce Alan; Ágoston, Gábor (2009). Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York: Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-1025-7.
  • Morris, Ian (October 2010). Social Development (PDF). Stanford, Calif.: Stanford University. 15 September 2012 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 July 2012.
  • Necipoğlu, Gülru (1991). Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. Cambridge, MA: The MIT Press. ISBN 978-0-262-14050-8.
  • Necipoğlu, Gülru (2010). "From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye". In ölcer, Nazan (ed.). From Byzantion to Istanbul. Istanbul: SSM. ISBN 978-605-4348-04-6.
  • Norris, Pippa (2010). Public Sentinel: News Media & Governance Reform. Washington, DC: World Bank Publications. ISBN 978-0-8213-8200-4.
  • Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). Istanbul, Turkey. OECD Territorial Reviews. Paris: OECD Publishing. ISBN 978-92-64-04371-8.
  • Oxford Business Group (2009). The Report: Turkey 2009. Oxford: Oxford Business Group. ISBN 978-1-902339-13-9.
  • Papathanassis, Alexis (2011). The Long Tail of Tourism: Holiday Niches and Their Impact on Mainstream Tourism. Berlin: Springer. ISBN 978-3-8349-3062-0.
  • Quantic, Roy (2008). Climatology for Airline Pilots. Oxford: John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-69847-1.
  • Reinert, Stephen W. (2002). "Fragmentation (1204–1453)". In Mango, Cyril (ed.). The Oxford History of Byzantium. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-814098-6.
  • Reisman, Arnold (2006). Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision. Washington, DC: New Academia Publishing, LLC. ISBN 978-0-9777908-8-3.
  • Roebuck, Carl (1959). Ionian Trade and Colonization. Monographs on Archaeology and Fine Arts. New York: Archaeological Institute of America. ISBN 978-0-89005-528-1.
  • Room, Adrian (2006). Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites (2nd). Jefferson, NC: McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-2248-7.
  • Rôzen, Mînnā (2002). A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566 (illustrated). Leiden, the Neth.: BRILL. ISBN 978-90-04-12530-8.
  • Sanal, Aslihan (2011). Fischer, Michael M.J.; Dumit, Joseph (eds.). New Organs Within Us: Transplants and the Moral Economy. Experimental Futures (illustrated). Chapel Hill, NC: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-4912-9.
  • Schmitt, Oliver Jens (2005). Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" (German). Munich: Oldenbourg. ISBN 978-3-486-57713-6.
  • Shaw, Stanford J.; Shaw, Ezel K. (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. 2. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29166-8.
  • Tarasov, Oleg; Milner-Gulland, R.R. (2004). Icon and Devotion: Sacred Spaces in Imperial Russia. London: Reaktion. ISBN 978-1-86189-118-1.
  • Taşan-Kok, Tuna (2004). Budapest, Istanbul, and Warsaw: Institutional and Spatial Change. Delft, the Neth.: Eburon Uitgeverij B.V. ISBN 978-90-5972-041-1.
  • Taylor, Jane (2007). Imperial Istanbul: A Traveller's Guide: Includes Iznik, Bursa and Edirne. New York: Tauris Parke Paperbacks. ISBN 978-1-84511-334-6.
  • Tigrek, Sahnaz; Kibaroğlu, Ayșegül (2011). "Strategic Role of Water Resources for Turkey". In Kibaroğlu, Ayșegül; Scheumann, Waltina; Kramer, Annika (eds.). Turkey's Water Policy: National Frameworks and International Cooperation. London & New York: Springer. ISBN 978-3-642-19635-5.
  • Time Out Guides, ed. (2010). Time Out Istanbul. London: Time Out Guides. ISBN 978-1-84670-115-3.
  • Turan, Neyran (2010). "Towards an Ecological Urbanism for Istanbul". In Sorensen, André; Okata, Junichiro (eds.). Megacities: Urban Form, Governance, and Sustainability. Library for Sustainable Urban Regeneration. London & New York: Springer. 223–42. ISBN 978-4-431-99266-0.
  • WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō (2004). Urban Transport and the Environment: An International Perspective. Amsterdam: Elsevier. ISBN 978-0-08-044512-0.
  • Wedel, Heidi (2000). Ibrahim, Ferhad; Gürbey, Gülistan (eds.). The Kurdish Conflict in Turkey. Berlin: LIT Verlag Münster. 181–93. ISBN 978-3-8258-4744-9.
  • Wynn, Martin (1984). Planning and Urban Growth in Southern Europe. Studies in History, Planning, and the Environment. Los Altos, CA: Mansell. ISBN 978-0-7201-1608-3.