Mizrahi (çoxluq: Mizrahim, İvrit dili: מזרחים) — Yaxın Şərq, Şimali Afrika, Orta AsiyaQafqazdakı yəhudilərə verilən ümumi ad. İsraildə "Mizrahi" termini əsasən ərəb dünyasında və qonşu ölkələrdə yəhudilərə aid edilir. İraq, Suriya, Livan, Yəmən, İran, Əfqanıstan, Buxara, Mooriş yəhudiləri, Bərbəri, Kürd, Azərbaycan, Dağıstan, Gürcüstan, HindistanPakistan yəhudiləri əsas Mizrahi yəhudiləridir. Hər Mizrahi fərqli mənşəli olduğundan fərqli adət və ənənələr var. Ancaq ibadət nümunələri Səfəradların ibadət üsullarına çox oxşardır. Bu oxşarlığa görə xüsusilə İsraildə ümumiləşdirmə aparıldığı və Mizrahi yəhudilərinin Səfəradi adlandırıldığı görülür.

Mizrahi
Jewish family in Damascus, 1910.jpg
Ümumi sayı
Təxminən 3 - 4 Milyon
Yaşadığı ərazilər
İsrailİsrail 2.500.000 - 3.000.000
ABŞABŞ 200.000 - 300.000
KanadaKanada 35.000
İranİran 25.000
Böyük Britaniyaİngiltərə 5.000 - 6.000
ÇiliÇili 2.700
ArgentinaArgentina 2.170
MeksikaMeksika 1.000
Dili

İvrit dili, Ərəb dili, Fars dili, Marathi dili, Yəhudi Malayalam dili, Cidi dili, Yəhudi Ərəbcəsi dili, Gürcü dili, Buhori dili, Yəhudi Bərbər dili, Dağ yəhudiləri dili, Yəhudi Aramicəsi dili

Dini

İudaizm

Qohum xalqlar

Səfərad yəhudiləri, Aşkenazi yəhudiləri, Buxara yəhudiləri

Sözün tarixçəsi və istifadəsiRedaktə

"Mizrah" şərq deməkdir, "Mizrahi" də şərqli deməkdir. Mizrahinin ərəb dilindəki qarşılığı Maşrikiyyun, ancaq Suriya, İraq və digər Asiya ölkələrində yaşayanlara deyilir. Şimali Afrikadakılar Mağhrebiyun adlanır[1] və buna görə Mərakeş yəhudiləri Mizrahi adlandırılmasının əleyhinədirlər. İsraildə Mizrahi sözü Qərbi Asiya və Şimali Afrika yəhudiləri üçün istifadə olunur. 90-cı illərdə fəalların səyləri ilə Mizrahi termini daha çox tanındı və qəbul edildi.

Digər sifətlərRedaktə

 
Hələbdə bir Yahudi toyu, 1914.

Bir çox insanlar (xüsusilə İsraildə) Səfərad və Mizrahi ayinlərinin oxşarlığı üzündən bütün Aşkenazi yəhudiləri Səfərad kateqoriyasına saldılar. Səfəradilərin və Mizrahililərin qarışıqlığının başqa bir səbəbi 1492-ci ildə Səfəradilərin İspaniyadan qovulması və Mizrahililərin yerləşdiyi ölkələrə köç etməsidir. Mühacirətdən sonra keçmişdə daha nüfuzlu kimi qəbul edilən Səfəradiya mədəniyyəti Mizrahilər arasında qəbul olunmağa başladı. Bir mədəniyyətin digər mədəniyyətin altına mənimsənilməsi müxtəlif yollarla baş verdi. Məsələn, İspaniyadan qaçaraq Suriyada məskunlaşan Səfəradilər, Mizrahilərin mədəniyyəti ilə mənimsənildi, Şimali Afrikadakı Mizrahilər isə İspaniyadan qaçaraq bu bölgələrdə məskunlaşan Səfəradilərin mədəniyyətini qəbul etdilər. Ancaq Mərakeşdə Mizrahilər və Səfəradilər uzun müddət bir-birlərinə qarışmadılar və iki fərqli sinif meydana gətirdilər.

DilRedaktə

Mizrahi yəhudilərinin əksəriyyəti ərəb dilində danışırdı. İndi yəhudi ərəbcəsi yaşlı nəsillər tərəfindən ikinci bir dil olaraq istifadə olunur. Fəlsəfə, din və ədəbiyyat sahələrində çox sayda əsər ərəb dilində İvrit əlifbası ilə yazılmışdır. Mizrahilərin istifadə etdiyi bəzi dillər Cidi, Gürcücə, Buxoricə, Kürdcə, Yəhudi Bərbərcəsi, Dağ yəhudiləri dili, Marathicə, Yəhudi MalayalamcaYəhudi Aramicəsi dilləridir.

 
Şimali İraqda Kürd Yəhudiləri, 1905.

1948-ci il sonrası dağılmaRedaktə

İsrailin qurulması ilə başlayan 1948-ci il Ərəb-İsrail müharibəsindən sonra, Mizrahilərin bir çoxu (təxminən 900.000 nəfər) ölkələrini könüllü olaraq tərk etdi və ya sürgün edildi və İsraildə məskunlaşdı. 1950-1960-cı illərdə bir çox Mizrahi Ərəb hökumətlərinin yəhudi əleyhinə hərəkətləri səbəbiylə evlərini tərk etdi. 1956-cı ildə Süveyş böhranı ilə Misir 25.000 Mizrahi yəhudisini qovdu və digər ərəb ölkələrindəki Mizrahilər onlara etimad göstərərək ərəb ölkələrini tərk etdi. Onların əksəriyyəti İsrailə mühacirət edərkən, MərakeşƏlcəzair yəhudiləri Fransaya, Livan, SuriyaMisir yəhudiləri də ABŞ-a mühacirət etdilər. Bu gün Ərəb olmayan Müsəlman ölkələrdə başda İran, Özbəkistan, AzərbaycanTürkiyə olmaqla 40.000 civarında Mizrahi vardır[2]. Ərəb ölkələrində yaşayan Mizrahilərin sayı daha azdır. Mərakeşdə 5.000, Tunisdə 2.000 və Livanda 1.000-dən azdır. Hal-hazırda da Mizrahilər İsrail və ABŞ-a köç edir. Dini tolerantlığın olmadığı ölkələrdə bəzi Mizrahilər edam edildi[3].

İsrail cəmiyyətinə uyğunlaşmaRedaktə

İsrailə mühacirət edən Mizrahilər üçün mədəni sarsıntı səbəbindən cəmiyyətlə ayaqlaşmaq asan deyildi. Moşavim adlı kooperativ kənd təsərrüfatı kəndlərinə yerləşdirilən qaçqın Mizrahilər, ticarət və sənətkarlıq sahəsindəki tarixi istedadlarına görə kənd təsərrüfatı sahəsində uğur qazana bilmədilər və bu, onların sosial-iqtisadi cəhətdən geriləmələrinə səbəb oldu. Mədəni ayrılığa görə Avropa Yəhudiləri Aşkenazi və Orta Şərq Yəhudiləri Mizrahilər arasındakı sosial boşluqlar yarandı. Aşkenazilərin ortalama gəliri Mizrahilərin ortalama gəlirindən 36% daha çoxdur[4].

          
Yəhudilik

İstinadlarRedaktə

  1. Orta çağ ve erken modern zamanlarda Kuzey Afrika için İbranice ma'arav kullanılırdı. Talmud'un yazıldığı zamanlarda ise ma'arav İsrail toprakları için kullanıldı.
  2. Dünyadaki Yahudi Nüfusu, The Jewish Virtual Library
  3. The Jews of Iran, The Jewish Virtual Library
  4. İbranice PDF Dosyasi

Xarici keçidlərRedaktə

TəşkilatlarRedaktə

  • JIMENA Jews Indigenous to the Middle East and North Africa (İngilis dili)


MəqalələrRedaktə

CamaatlarRedaktə