Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası

Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (rus. Нахичева́нская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика, translit. Naxiçevanskaya Avtonomnaya Sovetskaya Sotsialistiçeskaya Respublika, azərb-kiril: Нахчыван Мухтар Совет Сосиалист Республикасы), qısaca: Naxçıvan MSSR (rus. Нахичева́нская АССР, translit. Naxiçevanskaya ASSR, azərb-kiril: Нахчыван МССР) — Azərbaycan SSR tərkibində muxtar respublika. 9 fevral 1924-cü ildə qurulmuşdur.

Нахичева́нская Автоно́мная Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика
Нахчыван Мухтар Совет Сосиалист Республикасы
Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası
9 fevral 192419 noyabr 1991
Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası gerbi
Gerbi
Şüarı: Бүтүн өлкәләрин пролетарлары, бирләшин!
(Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!)
Naxçıvan MSSR-nın Türkiyə, İran və Ermənistan SSR arasında yerləşməsi.
Naxçıvan MSSR-nın Türkiyə, İranErmənistan SSR arasında yerləşməsi.
StatusuMuxtar sovet respublikası
PaytaxtıNaxçıvan
Ən böyük şəhəriCulfa, Ordubad, Şərur
Rəsmi dilləriAzərbaycan dili
Rus dili
Dini
Ateizm
İdarəetmə formasıSSRİ muxtar respublikası
Tarixi 
• Yaranması
9 fevral 1924
• MSSR-nın yaradılması
9 fevral1924
• SSRİ-dən ayrılma
19 yanvar 1990
19 noyabr 1991
• Süqutu
19 noyabr 1991
Ərazisi
• Ümumi
5.500 km2
Əhalisi
• Təxmini
293.875 nəf. (1989)
ValyutasıSSRİ rublu
Sələfi
Xələfi
Naxçıvan İctimai Şuralar Cümhuriyyəti
Naxçıvan Muxtar Respublikası
Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının gerbi
50 illik yubileyinə həsr olunmuş SSRİ poçt markası.

1920-ci ildə gerçəkləşdirilən Bakı əməliyyatının bir nəticəsi olaraq Cənubi Qafqaz regionu Qızıl Ordu tərəfindən işğal edilmişdir. Həmin ilin iyul ayınsa Naxçıvan Sovet Respublikası qurulmuşdur. 1923-cü ilin fevral ayında Azərbaycan SSR-nin bir parçası olaraq Naxçıvan Muxtar Vilayəti qurulmuşdur. 1924-cü ilin fevral ayında bu muxtar vilayət Naxçıvan MSSR-ya çevrilmişdir.

1990-cı ilin yanvar ayında Naxçıvan MSSR SSRİ-dən çıxmış, növbəti həmin ilin 19 noyabrında isə Azərbaycan Respublikasının bir parçası olaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası qurulmuşdur.

TarixiRedaktə

Əsas məqalə: Naxçıvan#Tarixi

Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası 9 fevral 1924-cü ildə yaradılmışdır. Naxçıvan MR-in Ermənistan ilə təbii sərhəddini, əsasən ZəngəzurDərələyəz silsiləsinin suayırıcıları, Türkiyəİranla sərhəddini isə Araz çayı təşkil edir. Ərazisi Şimal-Qərbdən Cənub-Şərqə doğru 158 km məsafədə uzanır. Muxtar Respublikanın Şimalda ən ucqar nöqtəsi Saraybulaq silsiləsinin Şərur rayonu ərazisindəki Kömürlü dağı (2064 m), ən cənub nöqtəsi isə Arazın sol sahilində 600 m yüksəklikdə yerləşən Zerəni dəmir yol stansiyasıdır. Şimaldan Cənuba doğru ən böyük məsafəsi 75 km-ə bərabərdir.

Qədim Azərbaycan torpağı olan Zəngəzurun 1920-ci ildə sovet rəhbərliyi tərəfindən Ermənistana verilməsi nəticəsində 44–45 km enində zolaq Araza doğru uzanaraq, Naxçıvan MR-i Azərbaycan Respublikasının qalan ərazisindən ayırmışdır. 1924-cü ildə Naxçıvan MSSR-də 3 qəza və 12 dairə təşkil olunmuş, 1925-ci ildə qəzalar ləğv edilmiş, dairələrin sayı 8-ə endirilmişdi: Baş Noraşen, Qıvraq, Tumbul, Əbrəqunis, Nərimanov, Culfa, Parağa və Ordubad dairələri. 1930-cu ilin birinci yarısında Şahbuz rayonu əlavə edilməklə Şərur, Naxçıvan, Culfa, OrdubadƏbrəqunis rayonları yaradılmışdır. 1948-ci ildə Əbrəqunis rayonu Culfa rayonu ilə birləşdirildikdən sonra, Naxçıvan MSSR inzibati cəhətdən beş rayona (Naxçıvan (1978-ci ildən Babək), Şərur, Şahbuz, CulfaOrdubad) bölünmüşdür. 1990-cı il 28 avqustda Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fərmanına əsasən Türkiyə ilə həmsərhəd bölgənin sosial-iqtisadi inkişafını daha da sürətləndirmək və gücləndirmək məqsədi ilə, həmçinin ərazinin geostrateji mövqeyi nəzərə alınaraq, Sədərək kəndi və ona məxsus ərazilər əsasında Sədərək rayonu yaradılmışdır.

1929-cu il 18 fevralda Zaqafqaziya MİK totalitar inzibati-amirlik şəraitində Naxçıvan MSSR-in doqquz kəndinin – Şərur dairəsinin Qurdqulaq, Xaçik, Horadiz, Şahbuz nahiyyəsinin Oğbin, Sultanbəy, Ağxəç, Almalı, İtqıran kəndlərinin, Ordubad dairəsinin Qorçevan kəndinin, habelə Kilit kəndinin torpaqlarının bir hissəsinin, əkin sahələri və torpaqları ilə birlikdə Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi haqqında qərar qəbul etmişdir. Zaqafqaziya MİK-in Naxçıvanın sərhədləri məsələsinə baxması, Moskva müqaviləsi (1921) və Qars müqaviləsi (1921) sənədlərini imzalayan tərəflərin iştirakı olmadan Naxçıvan ərazisinin bir hissəsinin Ermənistana verilməsi beynəlxalq hüquq normalarının kobudcasına pozulması olmuşdur[1].

Hökumət və siyasətRedaktə

Naxçıvan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin birinci katiblərinin siyahısı:[2]

S.A.A. Vəzifə müddəti Yaşadığı illər
Başlanma tarixi Başa çatma tarixi
Birinci katib
? 1920 1921
Vəlibəyov Bahadır Qasım oğlu 1921 1921 (12.01.1894-16.02.1940
Tahirov Yusif Paşa oğlu 1921 1925 (1893 - 08.01.1938)
Şahbazov Ələsgər Abbas oğlu 1925 ? (1898-09.05.1973)
? ? ?
Volkov Vasili Alekseyeviç 1929 1929 1889-1939
Tağıyev İbrahim Tağı oğlu 1929 1929 (1894-13.10.1937)
Rəhimov Ağaverdi Hacı Yarəli oğlu 1929
Vəlibəyov Bahadır Qasım oğlu ? 1933 (12.01.1894-16.02.1940
Məmmədov Əliqara bəy Hacı Yəhya oğlu 1933 1933
Mehdiyev Mehdi Adıgözəl oğlu 1934 1936, dekabr (20.10.1895 - 14.10.1937)
Rəhmanov Həsən Əlipaşa oğlu ? 1937
Sultanov Sultan Teymur oğlu 1937 1937 (1905-09.01.1938)
Nəzərov İbrahim Əli oğlu 1938
İsmayılov Kazım Heydər oğlu 1938? 1940
Nəcəfov Hüseyn Hümbət oğlu 1940 1948
Yusifov Yusif Niftalı oğlu 1948 1951 (20.10.1906-14.06.1995)
Əliyev Paşa 1951 1952
Əsgərov İsmayıl Nəsrulla oğlu  1952 1956 1914-
Məmmədov Xurşud Bayramqulu oğlu  1956 1961 1906-?
İbrahimov Hacıağa Xəlil oğlu  1961, oktyabr 1970, aprel (1923-1992)
Hüseynov Aslan Ağahüseyn oğlu  1970, aprel 1975, dekabr 1916-
Rəhimov Kamran Nəbi oğlu 1975, dekabr 1983, dekabr (04.06.1928-04.06.2007)
Mustafayev Nürəddin Elyaz oğlu  1983, dekabr 1988, noyabr 1942-
İsayev Heydər İsa oğlu 1988, noyabr 1990, yanvar 1936-1999
Cəlilov Afiyəddin Cəlil oğlu 1990, yanvar 1990, aprel (08.01.1946-29.09.1994)
Əliyev Əkbər Fəttah oğlu 1990, aprel 1991, avqust 1950-

ƏhaliRedaktə

1926–1989-cu illərdə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının əhalisi.

Milliyət 1926[3]
nəf.
% 1939[4]
nəf.
% 1959[5]
nəf.
% 1970[6]
nəf.
% 1979[7]
nəf.
% 1989[8]
nəf.
%
Ümumi 104656 100,00% 126696 100,00% 141361 100,00% 202187 100,00% 240459 100,00% 293875 100,00%
azərbaycanlılar[qeyd 1] 88433 84,50% 108529 85,66% 127508 90,20% 189679 93,81% 229968 95,64% 281807 95,89%
ruslar 1837 1,76% 2549 2,01% 3161 2,24% 3919 1,94% 3807 1,58% 3782 1,29%
kürdlər 2649 2,53% 1509 1,19% 303 0,21% 1087 0,54% 1696 0,71% 3127 1,06%
ermənilər 11276 10,77% 13350 10,54% 9519 6,73% 5828 2,88% 3406 1,42% 1906 0,65%
ukraynalılar 92 0,09% 360 0,28% 438 0,31% 997 0,49% 942 0,39% 1858 0,63%
belaruslar 7 0,01% 33 0,03% 63 0,04% 108 0,05% 94 0,04% 450 0,15%
tatarlar 17 0,02% 52 0,04% 88 0,06% 102 0,05% 90 0,04% 104 0,04%
digərləri 345 0,33% 314 0,25% 281 0,20% 467 0,23% 456 0,19% 841 0,29%

QeydlərRedaktə

  1. 1926-cı ilə qədər «türklər»

İstinadlarRedaktə

  1. Naxçıvan Muxtar Respublikası məqaləsi, Naxçıvan Ensiklopediyası, AMEA, Bakı, 2002, səh 365
  2. Naxçıvan Kommunist Partiyasının diyar - vilayət - respublika komitəsi
  3. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР Демоскоп
  4. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Распределение городского и сельского населения областей союзных республик по национальности и полу Демоскоп
  5. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  6. Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  7. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности Демоскоп
  8. Всесоюзная перепись населения 1989 года.Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности Демоскоп

Həmçinin baxRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə

  • "Naxçıvan MSSR". Böyük Sovet Ensiklopediyasında.
  • "Naxçıvan". worldstatesmen.org saytında.