Ateizm — geniş mənada, tanrıların mövcudluğuna inamın olmamasıdır. Daha az bir konsepsiyada ateizm hər hansı ilahi bir varlıq olduğuna dair inancın rəddidir. Daha da dar bir mənada ateizm xüsusilə heç bir tanrı yoxdur, mövqeyidir. Ateizm ən azı bir tanrının mövcudluğuna inam ilə ümumi mənada teizmlə ziddiyyət təşkil edir.


Din

P religion world.svg

Dini özünüdərkin növləri

Monoteizm  · Dualizm  · Politeizm  · Deizm · Teizm  · İtsizm · Panteizm · Pandeizm

İbtidai inanclar

Totemizm  · Animizm  · Fetişzm  · Şamanizm

Dünya dinləri

Buddizm · Bəhailik

İbrahimi dinlər

İudaizm · Xristianlıq · İslam

Dharma dinləri

İnduizm · Caynizm · Siqhizm · Buddizm

Ənənəvi Uzaq Şərq dinləri

Daoizm · Konfutsiçilik · Şintoizm

Digər dinlər

Tenqriçilik  · Zərdüştilik

Əsas anlayışlar

Tanrı · Ruh · Günah  · Sakrallıq · Ruh · İman  · Doqmat · Müqəddəs Kitablar  · Ölümdən sonrakı həyat  · İbadət  · Məbəd

Dinlərin siyahısı

g · m

Ateizm simvolu
III əsrin əvvəllərində papirus üzərində yazılmış "Efeslilərə müraciət"də yunan dilindəki αθεοι (atheoi) (2:12) ifadəsi "tanrısız" mənasını verir.

Etimoloji kökə əsasən ateizm qədim yunan sözü olub  "ἄθεος" (ateos) mənası "tanrı yoxdur" deməkdir. Qədim dövrdə daha iri cəmiyyət tərəfindən ibadət edilən tanrılara inanmayan və ya onlara ibadət etməktən imtina edənlər üçün alçaldıcı bir söz kimi istifadə edilirdi. Ateizm termini ortodoks əhali tərəfindən dini inanclarını bölüşməyənlərin kateqoriləşdirilməsində istifadə edilirdi. Ateizm termini aktual olaraq 16-cı əsrdə meydana çıxdı. Bununla bərabər azad düşüncənin yayılması, skeptisist sorğulama və dəvamında dini tənqidin artması ilə ateizm termininin tətbiq nöqtəsi daralmağa başladı. Ateist terminindən istifadə edərək özlərini təyin edən ilk şəxslər 18-ci əsrdə maarifçilik dövründə yaşayırdılar. Fransız İnqilabı "Bənzəri görünməmiş ateizm" ilə qeyd olunan, insan ağılının üstünlüyünü müdafiə edən tarixin ilk böyük siyasi hərəkatına şahid oldu.

Ateist arqumentlər fəlsəfi yanaşmadan sosial və tarixi yanaşmalara qədər uzanır. İlahi varlıqlara inanmamaq üçün empirik sübutların olmaması, fənalıq problemi, ziddiyyətli dini mətinlər, yanlışlanma potensialı ola bilən konsepsiaların rədd edilməsi, inançsızlıq arqumentləri iləri sürülür. Bəzi ateistlərin sekulyar fəlsəfəni mənimsəməsinə baxmayaraq, bütün ateistlərin riayət etdiyi bir ideologiya və ya davranış dəsti yoxdur. Ateizm teizmdən daha həssas bir mövqedədir hansı ki, tanrının mövcud olmadığının sübut olunması ateistlər üzərinə şamil edilmir, ancaq teizmin məntiqliliyini təmin etmək üçün teistlər tanrının mövcudluğunu sübut etməlidir. Lakin başqaları belə bir mövqedə olma fikri ilə razılaşmırdılar.

Ateizm konsepsiyaları fərqlilik göstərdiyindən, ateistlərin mövcud sayının dəqiq qiymətləndirilməsi çətindir. Dünya Miqyaslı Müstəqil Şəbəkə / Qallup Beynəlxalq Assosiasiasıing.Worldwide Independent Network/Gallup International Association (WIN/GIA)) tərəfindən iki qlobal anket sorğusu keçirilmişdi. 2015-ci ildə anketə qatılan 64 000-dən çox iştirakçıdan 11%-i özlərini "etiqadlı ateist" olaraq göstərmişdi, halbuki, 2012-ci ilin əvvəlində keçirilən sorğuda respondentlərin 13%-i "etiqadlı ateist" idi. Bununla yanaşı, digər tədqiqatçılar WIN/Gallup göstəriciləri ilə ehtiyatlı olmağı məsləhət görmüşlər. Çünki onilliklər ərzində eyni müşahidədən istifadə edən və daha böyük nümunə ölçüsünə malik olan digər tədqiqatlar ardıcıl olaraq aşağı göstəricilərə çatmışdır. Britan Yayım Korporasiyası (BBC) tərəfindən 2004-cü ildə aparılan araşdırma, ateistlərin dünya əhalisinin 8%-ni təşkil etdiyi qeyd edildi. Digər köhnə təxminlər, ateistlərin dünya əhalisinin 2%-ni, dinsizlərin isə 12%-ni təşkil etdiyini göstərmişdi. Bu sorğulara görə, Avropa və Şərqi Asiya ən yüksək ateizm göstəricisi olan bölgələrdir. 2015-ci ildə Çin əhalisinin 61%-nin ateist olduğunu bildirdi. Avropa İttifaqında keçirilən 2010-cu il Avrobarometr sorğusuna əsasən, AB əhalisinin 20%-i "hər hansı bir ruh, tanrı və ya həyat gücünə" inanmadığı qeyd olundu.

Təyini və növləriRedaktə

Müəlliflər ateizmi necə ən yaxşı şəkildə təyin və təsnifləndirmək üzərində razılaşmırlar, hansı fövqəltəbii qüvvənin tanrı hesab edilməsi, öz-özlüyündə ixtiyarı düşüncəmi və fəlsəfi mövqemi ya da birinin olmaması, şüurlu imtinamı tələb etməsi yoxsa açıq aydın imtinamı tələb etməsi kimi mövzularda rəqabət aparılır. Ateizm aqnostisizmlə uzlaşma xüsusiyyətinə görə eyni qəbul edildi, həmçinin bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etdiyi qeyd olundu. Müxtəlif kateqoriyalar ateizmin müxtəlif formalarını ayırd etmək üçün istifadə edilmişdir.

DiapozonRedaktə

Ateizmin təyin edilməsi ilə əlaqədar qeyri-müəyyənlik və mübahisələrdən bir qismi,tanrıilah kəlimələrinin tərifinin təyini ilə bağlı uzlaşmada yaşanan çətinliklərlə əlaqədardır. Tanrı və illah konsepsiyalarının dəhşətli dərəcədə çoxluğu ateizmin tətbiqi ilə bağlı fərqli düşüncələrə gətirib çıxarır. Roma papası Xristiyanları ilahiləşdirilmiş bütlərə ibadət etmədikləri üçün ateist olaraq günahlandırdı. Teizmin hər hansı bir ilahi inancı əhatə etdiyi kimi başa düşülməsi ilə ,tədricən bu aspekt xoşagəlməz hala düşdü.

Rədd edilən fenomenlərin diapozonuna gəldikdə isə, ateizm hər bir ilahi varlığın, spiritual, fövqəltəbii ya da transsendental konseptlərin, buddizm, hinduizm, caynizmdaosizm kimi bir çoxuna qarşı çıxa bilər.

Örtülü və AçıqRedaktə

Ateizmin tərifi bir insanın ateist kimi qəbul edilməsi üçün ilahi varlıqların anlayışına qoyması lazım olan düşüncə dərəcəsinə görə dəyişir. Ateizm bəzən hər hansı bir ilahi varlığın mövcud olduğuna dair sadə inamın olmaması ilə müəyyən edilmişdir. Bu geniş tərifə yeni doğulmuş və teokratik fikirlərə məruz qalmayan insanlar daxil edilir. Pol Anri Holbax deyirdi: "Hər uşaq ateist olaraq doğular: onların tanrı haqqında fikirləri yoxdur". Eyni şəkildə, Corc H. Smith (1979) bunu təklif etdi: "Teizm ilə tanış olmayan adam, bir tanrıya inanmadığı üçün ateistdir. Bu kateqoriyada olanlar, həm də bu məsələləri başa düşmək üçün konseptual qabiliyyəti olan, lakin bu məsələlərdən hələ xəbərsiz olan uşaqları da əhatə edir. Bu uşağın tanrıya inanmaması onu ateist olaraq təyin edir". Smith örtlü ateizm terminini ortaya çıxartdı hansı ki, "Teistik inancların onları şüurlu olaraq rədd etmədən olmaması" şəklində tərif verirdi və açıq ateizmi isə şüurlu olaraq teizmə inamsızlıq şəklində təyin edirdi. Ernest Naqel Smithin ateizm təriflərininin ziddiyətli olduğunu bəyan edir və göstərirdiki sadəcə açıq ateizm "doğru ateizm"dir və örtülü ateizm yanlız "teizmin yoxluğudur".

Pozitiv və neqativRedaktə

Antoni və Maykıl Martin kimi filosoflar pozitiv (güclü) ateizm ilə neqativ (zəif) ateizmin bir-biri ilə ziddiyət təşkil etdiyini deyirdilər. Pozitiv ateizm açıq şəkildə təsdiq edir ki, heç bir tanrı mövcud deyil. Neqativ ateizm isə daha çox qeyri-teizmin digər bütün formalarına daxildir. Bu təsnifata əsasən kim bir teist deyilsə, ya neqativ ya da pozitiv ateistdir. Neqativ və pozitiv terminlərinin köhnə mənşəyə aid olmasına və fəlsəfi ədəbiyyatda (bir az fərqli şəkildə) və katolik apologetikasında istifadə edilməsinə baxmayaraq, güclüzəif terminləri nisbətən yenidir. Ateizmin bu demarkasiyası altında, ən çox aqnostiklər neqativ ateist kimi təyin edilir.

Misal olaraq, Martinin aqnostizmin neqativ ateizmə yol açdığını iddiya etməsinə baxmayaraq, bir çox aqnostik, öz əqidəsini ateizmdən fərqli olaraq görürlər. Onlar ateizmi teizmdən ya da eyni inanc bərabərliyi tələb edilməsindən daha haqlı olmadığını hesab edə bilərlər. Biliyin etibarsızlığı iddiyası və ya tanrıların varlığına qarşı çıxmaq bəzən ateizmin bir inanc sıçrayışı tələb etməsinin göstəricisidir. Ümumi ateist cavablara bunlar daxildir, isbatlanmamış dini təkliflər digər isbatsız təkliflər qədər etibarsız olmağa layiqdir və bir tanrının varlığının imkansızlığı bir və ya digər imkanlı ehtimalın bərabərliyi demək deyildir. Şotlandıyalı filosof J. J. C. Smart hətta müdafiə edir ki, "bəzən bir ateist özünü hətta ehtirasla, fəlsəfi spektizmin əsasında bizə riyaziyyat və formal məntiqin həqiqətləri xaricində, hər şeyi bilə bilərik deməyi qadağan edən, məntiqsiz bir aqnostiq olaraq təsvir edə bilər". Nəticədə Riçard Dokinz kimi bəzi ateist müəlliflər teist, ateist və aqnostik mövqelərini teistik yəqinlik spektrumuna görə fərqləndirməyi təklif etdi, hansı ki, hər birinin "tanrının varlığının" şərhi fərqli şəkildədir.

Təyini mümkünsüz ya da qeyri məhdud olaraqRedaktə

XVIII əsrin əvvəllərində qərb dünyasında tanrının varlığı belə qəbul edildi və hətta həqiqi ateizmin mümkünatı da sorğulandı ki, buna innatizm deyilirdi, hansı ki, insanların doğuşdan tanrı inancına sahib olduğunu və ateizmin sadəcə bu inancı sonradan inkar etdiyini qəbul edən bir düşüncə mövqeyidir. Həmçinin ateistlərin tanrıya böhran vaxtı olan ölüm döşəyi çevrilməsi müddətində tanrıya inandıqlarını idda edən düşüncə mövqeyi də vardır və "Tülkü dəliyində heç bir ateist yoxdur" şəklində də adlandırılır. Bununla birlikdə bu görüşün əksinə bir çox misallar gətirildi hansı ki, onlardan biri hərfi mənası ilə "tülkü dəliyindəki ateist" şəklində təyin edilirdi.

Bəzi ateistlər "ateizm" termininin ehtiyaclılığı üzərində şübhəlidirlər. Sem Heyrisin özünün yazdığı Xristiyan ümmətinə məktub kitabında deyirdi.

" Əslində, ateizm bir termindir hansı ki, mövcud olmamalıdır. Heç kimin özünü "qeyri-astroloq" ya da "qeyri-əlkimyaçı" şəklində müəyyənləşdirməsinə ehtiyacı yoxdur. Bizim Elvisin hələ də həyatda olduğuna ya da yad planetlilərin qalaktikamızdan keçib sadəcə bir fermerə və onun mal-qarasına sataşdığına şübhə ilə yanaşanlar üçün onları təyin edəcək sözlərimiz yoxdur. Ateizm dərrakəli insanların əsassız dini inanclara qarşı çıxışının gurultusundan başqa bir şey deyil. "

Praqmatiq ateizmRedaktə

Praqmatiq ateizm dini inancları, tanrı və ya tanrılara olan inancı rədd etməyi lazım bilən bir görüşdür hansı ki, bu fenomenləri praqmatik həyat üçün lazımsız sayırlar. Bu düşüncə növü apateizm və praktiki ateizmlə əlaqəlidir.

ArqumentlərRedaktə

Epistemoloji arqumentlərRedaktə

Ateistlər həmçinin tanrının varlığının bilinəməyəcəyini və ya varlığının isbatlanamayacağını müdafiyə edirlər. İkinciyə müxtəlif formalar alan aqnostisizm deyilir. İmmanens fəlsəfəsində ilahilik insan zehni də daxil olmaqla dünyanın özündən ayrılmazdır və hər bir insanın şüuru subyektə kilidlidir. Aqnostisizmin bu formasına görə, perspektivdə bu cür məhdudiyyət tanrıya olan inancdan onun mövcudluğunun iddialarına hər hansı bir obyektiv nəticə çıxarmanın qarşısını alır. Kantın rasionalistik aqnostisizmi və maarifçilik yalnız insan rasionallığı əsasındakı bilgiləri qəbul edir; bu növ ateizmə görə, tanrılar prinsipal olaraq müəyyən edilə bilən olmadıqlarına görə onların mövcudluqları bilinə bilməz. Yumun fikirlərinə əsaslanan skeptisizm hər şey haqqda əminliyin mümkün olmadığını iddia edir və buna görə də bir tanrının mövcud olub-olmadığı bilinə bilməz. Yum hesab edirdi ki, bu cür müşahidə edilə bilməyən metafizik anlayışlar "səfehlik və illüziya" olaraq rədd edilməlidir.

İqnostisizm də daxil olmaqla ontoloji və epistemoloji olaraq təsnif edilən ateizmin arqumentlərinə görə, "tanrı" kimi əsas terminlər və "tanrı hər şeyə qadirdir" kimi ifadələr mənasız və ya aydın deyil. Teoloji qeyri-koqnitvizm "tanrı mövcuddur" ifadəsinin bir müdəa olmadığını, ancaq cəfəngiyat və ya idrak baxımından mənasız olduğunu söyləyir. Bu cür düşünən şəxslərin hansılarının ateist, hansılarının aqnostik olaraq təsnif edilməsi müzakirə edilmişdir. Alfred Ayer və Teoder Drenq hər iki kateqoriyani inkar edib "Tanrı mövcuddur" ifadəsinin ateist və aqnostiklər tərəfindən müdəa olaraq qəbul edildiyini hesab edirlər: bunun əvəzinə qeyri-koqnitvizmi öz kateqoriyasına yerləşdirirlər.

Metafizik arqumentlərRedaktə

Filosof Zofia Zdibika yazır:

"Metafizik ateizm ... metafizik monizmə (gerçəkliyin homogenliyinə) əsaslanan bütün doktrinaları özündə cəmləşdirir. Metafizik ateizm bunlardan biridir : a) mütləq — Tanrı varlığının materialist monizmlə əlaqəli açıq şəkildə inkar edilməsi (həm materialist cərəyanlar, həm qədim, həm də müasir dövrdə); b)nisbi — bütün fəlsəfələrdə tanrının örtülü olaraq inkar edilməsi, mütləqin varlığını qəbul edərkən, mütləq olanın tanrıya uyğun atributlardan heç birinə sahib olmadığını düşünmək: transedens, fərdi obraz və ya vəhdət. Nisbi ateizm idealist monizmlə əlaqələndirilir (panteizm, pananteizm, deizm)."

 
Epikür ilk dəfə şər probleminə açıqlama gətirmişdir. Devid Yum, Təbii Dinə dair Dialoqlarında (1779) Epikürün arqumentinindən sitat gətirir: "Tanrı pisliyin qarşısını almaq istəyir, amma bacarmırmı? Elə isə o gücsüzdür. Bacarır, ancaq bunu istəmirmi? Onda şər tanrının özüdür. Həm bacarır, həm də istəyirmi? Elə isə onda pislik haradan gəlir? Tanrı şərin qarşısını almağı nə bacarmır, nə də istəmirmi? Elə isə nəyə görə onu Tanrı adlandırırıq?"

Məntiqi arqumentlərRedaktə

Bəzi ateistlər hesab edir ki, xristiyanlıqdaki tanrı kimi müxtəlif tanrı konseptləri məntiqi ziddiyət təşkil edən keyfiyyətlərə sahibdir. Bu cür ateistlər tanrının varlığına qarşı onun mükəmməllik, yaradıcılıq statusu, dəyişməzlik, hər şeyi bilmə, hər şeyə qadir olma, hər yerdə birdən ola bilmə, üstünlük, transdenslik, yeganəlik, qeyri-fizikilik, ədalətlilik və mərhəmətlilik kimi bəzi xüsusiyyətləri arasındaki təzadları irəli sürən deduktiv arqumentlər təqdim edirlər.

Teodisik ateistlər hesab edir ki, yaşadıqları dünya ilahiyətçilər tərəfindən tanrı və ya tanrılara istinad edilən keyfiyyətlərlə uzlaşa bilməz. Onlar iddia edir ki, hər şeyi bilən, sonsuz güclü və hər şeyə qadir bir tanrı, şər və izdirabın olduğu və ilahi sevginin bir çox insandan gizlədildiyi bu dünya ilə uyğun deyil. Bənzər bir arqument Buddizmin banisi Siddharta Qautamaya aid edilir.

Dinə qarşı reduksionist yanaşmalarRedaktə

Filosof Lüdviq Feyerbax və psixoanalist Ziqmund Freyd hesab edir ki, tanrı və digər dini inanclar insan uydurmaları olub müxtəlif psixoloji və emosional istəkləri və ya ehtiyacları qarşılamaq üçün yaradılmışdır. Bu həmçinin bir çox Buddistin də görüşüdür. Feyerbaxın çalışmalarından təsirlənən Karl MarksFridrix Engels hesab edirlər ki, din və tanrı inancı hakimiyyətdəkilər tərəfindən fəhlə sinfini əzmək üçün istifadə olunan ictimai funksiyalardır. Mixail Bakninin fikrincə, "Tanrı ideası insanın məntiqi mühakiməsindən və ədalətliliyindən imtinanı nəzərdə tutur; insan azadlığının ən qətiyyətli inkarıdır və istər nəzəriyyədə, istərsə də praktikada mütləq olaraq bəşəriyyətin əsarəti ilə sonlanır." O, Volterin məhşur "tanrı mövcud olmasaydı onu yaratmaq lazım gələrdi" aforizminə "əgər həqiqətən tanrı varsa, onu məhv etməliyik" şəklində cavab verir.

Ateizm, din və spirituallıqRedaktə

Ateizm Hinduizm, Caynizm, Buddizm, Sinteizm, Raelizm kimi dini və spiritual inanc sistemləri, Vikka kimi neopaqanik cərəyanlarda qəbul edilmişdir. Hinduizmdəki Astika məktəbi ateizmi moşka üçün etibarlı bir yol olaraq hesab edir, ancaq çox çətin, çünki ateist öz səyahətində ilahidən kömək gözləyə bilməz. Caynizm kainatın əbədi olduğunu və yaradıcı bir tanrıya ehtiyacı olmadığını düşünür, halbuki, onlar zamanın və məkanın sərhədlərini aşan və İndradan daha güclü olan Tirtankaralara ibadət edirlər. Sekulyar buddizim tanrı inancını təbliğ etmir. Erkən buddizim ateistik idi, çünki Quatama Buddanın yolunda tanrıdan bəhs edilmir. Buddizmin sonraki konsepsiyalarında Budda tanrı hesab edilir.

Ateizm və neqativ teologiyaRedaktə

Apofatik teologiya çox vaxt ateizmin və ya aqnostisizmin bir təzahürü kimi qiymətləndirilir, çünki Tanrının mövcud olduğunu tam olaraq bilinə bilməyəcəyini düşünür. "Lakin müqayisə çətindir, ateizm tanrının varlığını ikar edilə biləcək bir predikat olaraq hesab edir (tanrı mövcud deyil), halbuki, neqativ teologiya tanrının perdikatlarının inkarıdır." "Tanrı və ya ilahi olan" "o nə olandır" ilə əlaqəli keyfiyyətləri göstərmədən neqativ teologiyada pozitiv teologiyanın ilkin şərti olaraq teizmi ateizmdən ayırır. "Neqativ teologiya pozitiv teologiyanın düşməni deyil, onun tamamlayıcısıdır."

Ateistik fəlsəfələrRedaktə

Aksioloji və ya konstruktiv ateizm tanrının mövcudluğunu insanlıq kimi "daha ali mütləq" lehinə inkar edir. Ateizmin bu forması insanlığı etika və dəyərlərin mənbəsi hesab edir və fərdin əxlaqi problemlərini tanrıya baş vurmadan həll edilə biləcəyinə imkan yaradır. Marks və Freyd bu arqumenti sərhədsiz xoşbəxtlik, tam inkişaf və azadlıq idealarını çatdırmaq üçün istifaə etdilər. Ateizmin ən çox yayılmış tənqidlərindən biri odur ki, tanrının inkarı ya əxlaqi realtvizmə yol açaır və insanı əxlaqi və ya etik əsasdan kənar tutur və ya onun həyatını mənasız edir və səfiləşdirir. Blez Paskal bu görüşü özünün düşüncələr (Pensées) əsərində yazmışdır.
Fransız filosofu Jan-Pol Sartr özünü "ateistik ekzistensializm"in nümayəndəsi kimi tanıtdırdı, onu "insanın.. özünü tapması və heç bir şeyin, hətta tanrının varlığının keçərli bir sübutunun belə, onu özündən xilas etməyəcəyini anlaması lazımdır." fikrini qurmaq tanrının varlığını inkar etməkdən daha çox narahat edirdi. Sartır dedi ki, onun ateizminin nəticəsi o idi ki, "əgər tanrı mövcud deyilsə, mövcudlğu mahiyyətindən əvvəl gələn heç olmasa bir varlıq mövcuddur, hər hansı bir konsept tərəfindən təyin edilənə qədər mövcud olan bir varlıq və ... o varlıq insandır."

İstinadlarRedaktə