Azərbaycan (tarixi ərazi)

Azərbaycan (tarixi ərazi), tarixi sənədlərdə Azərbaycan adlı bölgənin məhdüdəsi.

Azərbaycan Xəzər dənizinin şimalında Araz və Kür çayları Azərbaycan sərhədləri içində bəllidir. Azərbaycan bab ul-əlbabayacan uzanır (İbni Hüqəl 977)

Azərbaycan bir inzibati, coğrafi və etnik vahidə çevrilmə yolunda müxtəlif prosələrlə məruz qalıb. Keçmiş tarixçilər bu mövzuda müxtəlif rəvayətlər söyləyiblər. Bu məsələ alimlər və tarixçilər arasında neçəfikirlilik və münaqişəyə çevrilib və indiki zamanımızda milli, etnik və bəzi siyasi məsələlərə görə bu elmi və tarixi məsələ siyasi mahiyyətə malik olubdur. Bəzi qrupların iddiasına görə Araz çayının şimal hissəsi heç vaxt Azərbaycan adını daşımayıb və daima adı "Ərran" olubdur və ilk dəfə Azərbaycanın milli hökuməti tərəfindən 1918-ci ildə siyası məqsədlər əsasında və İrana təcavuz etmək üçün "Azərbaycan" adlanıbdır.[1][2][3] . Bir qrup tədqiqatçıların fikrincə 1920-ci ildən sonra da, Quzey Azərbaycan bolşeviklərin əlinə düşəndən sonra da, həmin siyası məqsədlər əsasında bu ad saxlanıbdır.[4] Tarixi kitablarda Azərbaycan şəhərlərinin yerləşməsi barədə də müxtəlif fikirlər var. Məsələn: Arran və Şirvan şəhərləri gah Azərbaycandan məmləkətindən sayılırlar gah da Azərbaycandan müstəqil görsədilirlər.[5][6] Həsən Raşidinin nəzərinə görə Azərbaycanin adı "məmləkət" və "vilayət" işlənəndə iki fərqli coğrafi anlam daşıyır. Məmləkət qavramı işlənəndə Arran və Şirvan "vilayət"ləri onun içində yerləşdirilir, ancaq "vilayət" qavramı daşıyanda "Azərbaycan məmləkəti" içindəki Arranla qonşu sayılırmış[6].

İlk mənbələrdəRedaktə

 
Atropatena və Albaniyanin əraziləri
 
Atropatena və Albaniyanin əraziləri

M.ö. VIII əsrin son rübündə II Sarqon o vaxt Arrapha adlanan indiki Kərkük bölgəsindən Urmu gölünün cənubundakı Mazamua bölgəsinə gedən "şah yolu" haqqında fərman vermişdi ki, bu yol təmir edilsin. Fərmanın icrası ilə bağlı məlumat verən şəxs kitabənin sonunda yazır:

1. TA* ŞA-bi URU.sa-re-[e]
2 a-di URU.BAD – a-ta-na-t[e]
3 ana-ku u-pa-sa-ak
4 TA* URU.BAD – a-ta-na-t[e]
5 a-di URU.BAD –ta-li-ti
6 URU. arrap-ha!-a-a u-pa-su-ku
7 TA* URU.BAD – ta-li-ti
8 a-di ŞA-bi URU. a-za-ri
9 [a-na-ku-m]a u-pa-sa-ak…

I remove […] from Sare to Dur-Atanate, the Arraphaeans remove […] from Dur-Atanate to Dur-Taliti, [I] remove [the…] again from Dur-Taliti to Azari…[7].

"Mən yenidən Sare şəhərindən Dur-Atanate şəhərinə çıxıram. Arraphalılar Dur-Atanate’dən Dur-Taliti şəhərinə hərəkət edirlər. (Mən) yenidən Dur-Taliti’dən Azari şəhərinə yönəlirəm".[8]

Göründüyü kimi, şah yolunun marşrutu Arrapha-Atanate-Taliti-Azari şəhər və ya bölgələrindən keçir. Mətni dərc edən tədqiqatçılar Azari şəhərini Mazamua bölgəsində yerləşdirirlər. Bu bölgənin tarixindən məlumdur ki, əvvəllər orada lulu, turuk (türk), zəngikuman boyları yaşayırdı. Kitabənin yazıldığı dövrdə həmin bölgə Manna dövlətinin mərkəzində idi. Ona görə də, indiki Kərkük ilə Urmu gölü arasında yerləşən Azari şəhəri və ya qalasının türk boylarından olan azərlərin adı ilə adlanması təbii idi.[9]

Azərbaycanın İslamdan öncə tarixi – siyasi coğrafiyasıRedaktə

Midiyalar dövrüRedaktə

midiyda hükümətindən sonra "midiyda" adı bu yerlərə verildi. midiyda ölkəsi quzeydən Araz çayından başlayıb güneydən Əlvənd dağınacan imiş, doğudan Qızıl özən çayı və batıdan Urmr gölünün düzənliyinəcən genişliyi varimiş. Mad üç qismətə bölünürmüş:

1- Birinci mad (Higmətanə), 2- İkinci mad (Rey) 3-Üçüncü mad (Urmu gölünün ətrafindaki düzənliklər-sonralar Atorpatgan)[5]

Həmin zamanda Araz çayının quzeyində Utilər (Udinlər-Utenlər), Sudilər, Elyadikilər, Qaronailər, Ayniyanılar, Anariyakilər, Gillər, Viklər, Silovlar (Cililər), Lopinlər (Lipilər), Didirolar, Qarqarlar (Xarxarlar), Kaspilər və Sanarolar yaşayərmışlar. Bu qomların birləşməsindən Albanlar yaranıbdır[5]

Sasanilər dövrüRedaktə

Sasanilərin inzibatı bölmələriRedaktə

 
Azərbaycan sərhədləri Sasanilər dövründə (6–7-inci əsrlərdə)[10]
 
Əbureyhane biruni, Azərbazkan iranın Quzeyində

Sasanilər zamanı Azərbaycanda önəmli dəyişikliklər üz verir. Xosro Ənuşirəvan (səltənət 531–578 M.S)[5] (bəzi qaynaqlarda Qubad şahın zamanından[11]) İranı dörd yerə bölüb, dörd "sepəhbod"a tapşırır. Təbəri bu bölmələrin tarixin Ənuşirəvandan qabaq baş verdiyin göstəribdir.[12]

Bu bölümlər "Kust" adlanırlar. İranın kostları bunlardan ibarətidilər:

1) kust ī xwarāsān "quzey doğu kustu (Xorasan) kustu" 2)xwarwarān "güney batı kustu" 3)kust ī nēmrōz "güney doge kustu" 4)kust ī ādūrbādagān "quzey batı kostu"[13] və ya Azərbaycan kostu[14]

Şirvan və Aran hər ikisi ādūrbādagān kustunda yerləşirdilər və bunların şahları ādūrbādagān sepəhboduna tabidirlər. ādūrbādagān sepəhbodu iranın ən güclü sepəhboduidi. Hər üç sepəhbod təkcə gümüş bir təxtdə oturmağa icazələri varidi vəli ādūrbādagān sepəhbodu qızıl təxtdə əyləşirdi.[5]

Adūrbādagān kustunun şəhristanları (pəhləvi dilində şəhristan=şəhər) İranın şəhristanları[15]. kitabında belədir:


> Azərbaycan kustu< …..

56- Azərbaycan şəhristanın Azərbaycanın sepəhbodu İran goşnəsb tikibdir.

57- Van şəhristanı Van Goləxş (Bəlaş) ın qızı ki Jeyqobqdnan izdivac edib tikib, nə Tur bəradərvəş kərəb sehrlə oranı Ərvəndəsb (Ərcasb) deji kimi əvəzləyib, öz canın qorumaq üçün.

58- Azərbaycan kustunda Gəncə şəhristanın Turanlı Əfrasiyab (Alp Ər Tonqa) tikib.

59- Amvi şəhristanın (=Amol) Zəndiq-e por mərg (Ölü dolumlu zəndiq) tikib.

60- Rey şəhristanı ….. və Zərdüşt sepitaman oğlu bu şəhristandan idi.

61- Bəğdad şəhristanın Əbu cəfər ki ona əbu dəvaniq (kafirlərin dədəsi) deyirlər tikdi.[13][16][17]

Erməni yazıçısı "Moses Xoranac'i" yazdığı kitabı "Joseph Marquart/Markwart" Almancaya çevirib və 1901-inci ildə berlində yayıb.[16][17] Bu əsərdə Adurbadgan kustu "Kapkoh" adlanıb və onun 13 məmləkəti var. Məmləkətlər belədir:

1- Atrpatakan {Atorpatkan} 2- Armn d.i.Haik {Ermən} 3-Warğan das isi Wirk {Gürcüstan} 4- Ran d.i.Aivank {Albaniya} 5-Balasakan {Biləscan-Muğan} 6- Sisakan {Siyonik-Arazın yuxarısında-Göygöləcən} 7-Are {Rey} 8- Gelan Şancan {Gilan-Zəncan} 9- Dlmunk {Deyləman} 10- Dmbavand {Dəmavənd} 11- Taprstan {Təbəristan-Mazəndəran} 12- Rvan {Royan-Xəzər dənizinın güneyində} 13- Aml {Amol-Mazəndəranda bir şəhər}[18][19]

Əhməd Kəsrəvi bu kustun adın "Baxtər" yazaraq Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan, Aran, Qafqaz dağları, Dərbənd, Rey, Dəmavənd, Gilan, Təpurestan (Təbəristan)[20], Deyləman və Talışanı bu kusta tabi olmağın yazır.[12]

Əbülqasım Firdovsi bu kustun adın "Azərabadgan" yazıbdır. Onun şerində Ərməniyyə, Ərdəbil və Gillərin yurdu bu kustda göstərilibdir.[12][21][22]

İbni xurdazbeh (1309 H.Q)[23] və Abū Rayhān al-Bīrūnī (9th-century)[24] bu kustu "Azəbazkan" kimi yazıblar. İbni xurdazbehə görə Erməniyyə, Azərbican, Əl-Rey, Domavənd və dəmavənd şəhri və… "Əl-Cərbi" və Farslarin hüküməti zamanı "Azərbazkan" əsbəhbozuna tabi olublar.[23][25]

Sasanilər dövründən qalan kətibəRedaktə

Azərbaycanın şimal sərhədinin Sasanilər dövründə Dərbəndədək uzandığı barəsində həmin şəhərin hasarlarındakı pəhləvi yazıları məlumat verir; bu yazılar b.e. 553-cü ilində Azərbaycandakı Sasani mərzbanı Bərzini tərəfındən tərtib edilmişdir[26]:

Məm Ənuşirvan tərəfənindən məmur oldum, Dərbəndin quzey hissələrində, quzey qəbilələrin Azərbaycana hucumunun qabağın almaq üçün qalalar yaradam[27].

Azərbaycanın İslamdan sonra tarixi – siyasi coğrafiyasıRedaktə

Ərəb xilafəti dövründəRedaktə

 
Azerbazkan espahbozu Abbasilər dövründə (9-üncü əsrdə)[23]
 
İbni hoqəlin çəkdiyi xəritə, Azərbican vərran (اذربيجان والران) biryerdə göstərilir
 
İdrisinin çəkdiyi xəritə (1154), Azərbaycan sərhədləri Xəzər dənizinin qərb tərəfində bəllidir

Azərbaycan 22-ci hicri ilində Ərəb sipahilərinin əlinə düşdü. Ərəb sipahiləri iki tərəfdən hücumlarına davam etdirdilər. Həbib ibni muslimə Ermənistanın çox şəhrlərin ələ keçirdi, bu futuhat Ermənistandan başlanıb Qafqazın obiri yerlərində dəvam edib. Buna əsasən Ərəblər hər yeni yerə çatanda belə düşünürdülər ki Ermənistanın ardıdır, və bu məsələ bəzi kitablardada təkrar olub. Ancaq bütün qaynaqlar belə yazmayıblar[5]. Ermənilər Büyük ermenistan yaratmaq üçün Azərbaycan ərazisinə iddia edirlər. Bu Onların Tarixi saxtakarlıq əməlləridir. Onlara Tarix saxtakarlaşdırılıb

"Ərəblərin hücumu ərəfəsində inzibati vahid olan Azərbaycan ərazısi Həmədan, Əzhər, Zəncandan tutmuş Dərbəndədək uzanırdı."

Dərbəndnamə, səh. 25

Ərəblərin hücumu zamanı Azərbaycanın şimal hissəsi olan ArranSünik Gürcüstanın bir hissəsi ilə birlikdə xəzərlərin əlində idi[28][29]. Azərbaycan və Arran istila edildikdən sonra, bu ölkələrin ərazisi mahiyyətcə dəyişməz qalmışdı, yalnız bu ərazinin inzibati adı dəyişilirdi. Məsələn, ibn əl-Fəqih bildirir:

"Azərbaycanın ərazisi Bərdə torpaqlarından Zəncan torpaqlarına qədərdir. Varsan Azərbaycanın son nöqtəsidir. Azərbaycanın hüdudu Araza qədərdir"

İbn əl-Fəqih, səh. 285

İbn Xordadbeh (820—912 (miladi təqvim), 1309 (hicri qəməri təqvim)) də Sasanilər zamanı olan bölməni təkrarlayaraq belə yazır:

{{{1}}}

والجَربى بلاد الشمال ربع المملكة وكان أصبهبذ الشمال على عهد الفرس يسمى اذرباذكان أصبهبذ وفي هذا الحيّز إرمينية و آذربيجان والريّ ودُماوَنْد ومدينة دماوند شَلَنبَة قال بهرام جور‏:‏ مَنَم شير شَلَنبَه ومنم بَبْرِ تَلَه وفيه طبرستان والروبان وآمُل وسارية وشالوس واللاّرز والشِّرز وطميس ودِهستان والكلار وجيلان وبدشوارجر وملك طبرستان وجيلان وبدشوارجر يسمى جيل جيلان خراسان قال محمد بن عبد الملك‏:‏ قد خُضِبَ الفيل كعاداته لجيل جيلانِ خراسانِ والفيل لا تُخضَبُ أعضاؤه إلاّ لذي شأنٍ من الشانِ وفي هذا السقع الببْر والطيلسان والخَزَر واللان والصقالب والأبَر‏.‏[23]

Azərbaycan dilinə tərcümə:

İbn Havqəldə "Ərməniyyə vərran və Azərbican" iqlimini belə izah edir:

{{{1}}}

فلنرجع الان الي حد بلد الروم غرباً فنصف اقاليمها الي آخر الاسلام في حد المشرق و الذي نبتدا به ارمينيه و الران و اذربيجان و قد جعلنا هذا اقليماً واحدا لانه لا يملكه الا ملك واحد فيما شاهدته في عمري و من تقدمني كابن ابي الساج و مفلح غلامه وديسم بن سادلوبه و امرزبان بن محمد المعروف باسلار. والذي يحيط به مما يلي المشرق الجبال و الديلم و غربي بحر الخزر والذي يحيط به مما يلي المغرب حدود الارمن واللان وشي من حذ الجزيره والذي يحيط به من جهه الشمال اللان وجبال القبق والذي يحيط به من الجنوب حدود العراق و شي من حدود الجزيره[30]


Ərəb mənbələri ArranSüniki bəzən müstəqil vilayət kimi təqdim edir, bəzən də azərbaycanın tərkibinə daxil olan mahallardan biri kimi göstərirlər. Arran Azərbaycanın tərkibində "Yuxarı Azərbaycan" (Azərbaycan əl-Ülya) adlandırılır[31].

Lakin ərəblər çox vaxt üç tarixi -coğrafi ərazini – Azərbaycan, ArranErmənistanı bir inzibati vahiddə birləşdirərək, bir canişinlik yaradır və bunu bəzən "Erməniyyə", bəzən də "Azərbaycan" adlandırırdılar.

Azərbaycanın şimal və Cənub sərhəddlərini dəqiqliklə göstərən Təbəri yazır:

"Azərbaycan böyük ölkə olub, cənubunda Həmədan, şimalında isə Dərbənd yerləşir."

Chronique de Tabari..., Tome Troisième, 1871, p. 494.

İstəxri isə bu məlumatı verir:

{{{1}}}

فاما ارمينيه والران واذربيجان فانا جمعناها في صوره واحده و جعلناها اقليما واحدا والذي يحيط بها مما يلي المشرق الجبال و الديلم و غربي بحر الخرز والذي يحيط بها مما يلي المغرب حدود الارمن واللان و شي من حد الجزيره و الذي يحيط بها مما يلي الشمال اللان و جبال القبق والذي يحيط بها مما يلي الجنوب حدود العراق و شي من حدود جزيره[32]

"Biz Ermənistan, Arran və Azərbaycanı xəritədə birləşdirir və ona bir ölkə kimi baxırıq. Azərbaycanın sərhədləri TərmZəncanın son həddinə çatan dağ silsiləsidir. Sonra bu silsilə Dinavərin son hüduduna çatır, sonra HülvanŞahrazurun o tərəfinədək uzanır, nəhayət, Dəcləyə yaxınlaşır, sonra isə Ermənistan hüdudlarını əhatə edir"

Əl-İstəxri, səh. 180-181

Azərbaycanın hər tərəfini gəzib onun xəritəsini tərtib edən İbn Havqəl İstəxrinin dediklərini tamamlayaraq, Azərbaycan, Arran və Ermənistanın ümumi xəritəsini yaratmış və bunu "Azərbaycanın xəritəsi" adlandırmışdır[33]. O, Xəzər dənizinin də xəritəsini çəkərək, bütün sahil ərazisini Dərbəndədək Azərbaycan adlandırmışdır[34].

İbn Havqəldə bu sətirləri oxuyuruq:

"Qərbə doğru, Rum sərhədlərinə tərəf çevrilib onun şərq hüdudları və islamın ən uzaq hədlərində olan vilayətləri təsvir edək. Yazmağa başladığımız ilk ölkələr Ermənistan, Arran və Azərbaycandır. Bu ölkələri biz bir vilayət hesab edirik. Bunları əhatə edən yerlər: şərqdən – CibalDeyləm, habelə Xəzər dənizinin qərb hissəsi; qərbdən – Armen, Allanlar hüdudu və Cəzirə ərazisinin bir hissəsi; şimaldan – Allanlar və Kəbk dağları; cənubdan – İraq hüdudu və Cəzirənin şərq hissəsidir"

İbn Havqəl, səh. 387

Hüdud əl-aləm (hicri 372-ci il; miladi 982/983-cü il; müəllifi bilinmir) coğrafi traktatında Azərbaycanın sərhədləri belə təsvir olunur:[35]

Bu üç bölgə bir–birlərinə bitişikdir. Kənd kəsimləri bir–biriylə qarışır. Bu bölgələrin şərqində Gilan sərhədləri, cənubunda İraq və Cəzirə, qərbində Sərir və Rum sərhədləri, şimalında yenə Səririn fərqli bölgələri və Xəzərlər yerləşir.[36][37]

Azərbaycan, Arran, ŞirvanRedaktə

Tarixi kitablarda Azərbaycan mərzləri barədə mubhəm yerlər var. Arran və Şirvan şəhrləri gah Azərbaycandan məmləkətindən sayılırlar gahda Azərbaycandan müstəqil görsədilirlər.[5][6]

Həsən Raşidinin nəzərinə görə Azərbaycanın adı "məmləkət" və "vilayət" işlənəndə iki fərqli coğrafi anlam daşıyır: "məmləkət" qavramı işlənəndə Arran və Şirvan "vilayət"ləri onun içində yerləşirlər, ancaq "vilayət" qavramı işlənəndə, "Azərbaycan vilayəti", "Azərbaycan məmləkəti" içində Arran və Şirvan vilayətləriylə qonşu sayılırmış.[6] Pərviz Zareh Şahmərəsi bunun iqtisadi və ticari səbəblərlə bağlı olduğu fikrindədir.[5]

Xarəzmşahlar dövrüRedaktə

Məhəmməd ibn Nəcib Bəkran "cəhan namə" kitabında ki Sultan Məhəmməd Xarəzmşaha sunulub belə izahat verir[5]:

{{{1}}}

کر جیحونی است در حدود آذرباذکان بر سه فرسنگی شهر بردعه که آن را کر خوانند.[38]

Tərcümə: "Kür Azərbaycan hüdudunda bir çaydır. Bərdə şəhərindən 3 fərsəng arası var ki, ona Kür deyirlər."

{{{1}}}

از آذرباذکان جنزه کنجه را خوانند هم از حدود آذرباذکان نشوی نخجوان را خوانند آذرباذکان ولایتست و قصبه آن را اردبیل خوانند.[38]

Tərcümə: "Azərbaycandan Cənzə Kəncə dir va həm Nəşuy (Nəşvi?) Naxçıvana deyirlər və Azərbaycan vilayətindədir və onun qəsəbəsi Ərdəbildir."

{{{1}}}

اندراب در آذرباذکان شهری معروفست که آنرا بردعه خوانند.[38]

Tərcümə: "Əndərab Azərbaycanda məruf (tanınmış) bir şəhərdir ki, ona Bərdə deyirlər."

Teymurilər dövrüRedaktə

 
Nəxcəvan men kureye Azərbaycan 13.11.1400 İslah olunmuş mətn[39]
 
Nəxcəvan men kureye Azərbaycan 13.11.1400[40]

Teymurilər dövründən qalmış (1400-üncü il) bir sənəddə "Naxçıvan men kureye Azərbaycan" işarə olunur. Bu sənədddə "Xut, Şinher, Halzur, Tatef kilsəsinin mülkləri" indən söz gedir. Bu sənəd ۲۵ ربيع الاول ۸۰۳ / 13.11.1400 – 13.11.1400 yazılıb.[41]

Sənədin Farsca yazısı belədir:

{{{1}}}

مناصب الكاء قپانات و سيسجان تومان نخچوان من كوره آذربيجان در دارالقضات معسكر ضفر اثر تصديق شده كه تمامت محدوده شش دانك املاك قريه خوط و شينهر و حالزور اول وادي رودخانه قريه اورط كه داخل ميانه سنور قريه خوط و بوردي ميشود و عبور الفاصله متيمد جاري بلسان المتعارف ابودرق ثاني يذهب الذي ذوغالودرق الي الفاصل ايضا ذوغالو زمين و ثاني عبور متصله بالماء مشهور هميد …[42][43]

Səfəvilər dövrüRedaktə

 
Azerbaijan khanates all XVIII–XIX[44][45][46]

Səfəvilər dövründə "Azərbaycan əyaləti" dörd bəylərbəyliyə bölünürmüş:[5]

  1. Şirvan
  2. Qarabağ
  3. Çuxursəəd
  4. Təbriz

İranda səyahət edən Şardən belə yazır[5]:

Mad Azərbaycana tabi olan Dərbənddə əla çəmənlik (otlaqlıqlar) var[47].

Sam mirzə Səfəvi "Töhfə–yi Sami" (968 qəməri ili) adlı təzkirəsində Mirza Kafinin tanitmasında belə yazır[5]:

Ordubad-e Azərbaycanın böyükzadələrindəndir[48].

Bir də Həbibi Bərgüşadinin tanitmasında yazır:

Bər Güşadi Azərbaycandan.[48]

 
QarabagAzSefeviDovru[49] &[50]
 
QarabagAzSefeviDovru islah olunmuş mətn[51]

Qarabağın Köçəz mahalında bir mulkun şişdang sənədində "Aran Qarabağ men kureye Azərbaycan" ibarətindən istifadə olunub. Sənəd ۹۸۱ / 3.5.1573 – 22.4.1574 tarixində yazılıb.[50][52]

Mətn Farscada belə yazılıb:

{{{1}}}

… تمامت ششدانك ملك قريه خزاز من اعمال كوچز توابع اران قراباغ من كوره آذربايجان مع حدود اربعه …[53]


17-ci əsrdə yaşamış alim Hüseyn bin Xələf Təbrizi "Burxan-i Qəti" kitabında qeyd edir:

{{{1}}}

اران–به تشدید ثانی بر وزن بران، نام ولایتی است از آذربایجان که گنجه و بردع از اعمال آن است. گویند که معدن طلا و نقره در آنجا هست، و بی تشدید هم گفته اند. –و حنا را نیز گویند که بدان دست و پای و محاسن خضاب کنند.

Tərcüməsi:

"Aran - Azərbaycanda bir vilayətin adıdır ki, Gəncə və Bərdə onun yaşayış məntəqələrindəndir."[54]


1707-ci ildən 1725/1728-ci illərə qədər Səfəvilər dövrü İsfahanda yaşamış polşalı keşiş Yudaş Tadeuş Krusinski (Judasz Tadeusz Krusinski)(1675–1756) belə yazır:[5]

Səfəvi dövləti Şah İsmayıl Xətaidən şah Təhmasibəcən 12 məmləkətə sahib idi: birincisi İraq-i Əcəm, ikincisi Xuzistan, üçüncüsü Luristan, dördüncüsü Fars və Kirman, beşincisi Məkran, altıncısı Simnan, yeddincisi Qəndəhar, səkkizincisi Zabulistan, doqquzuncusu və onuncusu Xorasan və Mazandaran və Gilan, on birincisi və on ikincisi Azərbaycan ki, ibarətdir İrəvan və Şirvana və Gürcüstanla Dağistan[55].

"İranın hərbi və maliyyə statistikası 1128 (hicri-qəməri ildə)"[56] Şah Sultan Hüseyn Səfəvi zamanı (1716-inci ildə) Mirzə Məhəmməd Hüseyn Müstəvfi tərəfindən yazılmışdır və 1956-cı ildə Tehranda buraxılmışdır. Bu qaynağın dörd yerində Azərbaycanın sərhədlərinə toxunulur:

{{{1}}}

ساحل دويم در سرزمين ايران كناره درياي قلزم است كه از سمتي ملك روس، و از سمتي زمين ايران است. ابتداي اين دربند است كه باب‌الابواب نيز گويند از اعمال آذربايجان، و انتهاي او مشهد سر كه از اعمال مازندان است و ساحل قلزم از كناره زمين سه بيگلر بيگي نشين است:

چنانچه اول از آذربايجان دربند و بادكوبه و ساليان دويم از گيلان زمين، …..[57][58]

اما خلقت آذربايجان تابع اهل روم بوده‌اند راي بعضي از اهل تاريخ آن است كه اصل آنها تركمان است قريب العهداند كه شامل ايران شده و به مذهب تشيع گرديده‌اند، مگر قليلي از اهل شيروان و شماخي كه به دستور از اهل تسن‌اند[58][59]


اما سر حد روم از جانب آذربايجان جماعه از قجر افشار را در ارومي و ايروان جاده داده‌اند[58][60]

آذربايجان از تبريز و مراغه و دربند و ساليان تمام و كمال سه صد هزار تومان ماليات و صادر كه بيست و چهار لك روپيه مي‌شود، نصف بابت ماليات نقدي به خزانه پادشاهي داخل مي‌شود و نصف در ملك خرج مي‌شود[58][61]

Azərbaycan dilinə tərcümə:

  • İran ərazisinin ikinci sahil Qəlzəm (qılzım?) gölünün kanarlarıdır ki, bir tərəfdən rus mülkü və digər tərəfdən İran ərazisidir. Bunun əvvəli Dərbənddir ki, Bab ül-Əbvab da deyirlər, Azərbaycan üstündədir, və sonu Məşhədsər ki, Mazandaran üstündədir, və Qəlzəm sahilinin kənarı üş bəylərbəyinin yeridir:
  • Əvvəli Azərbaycanın Dərbənd və Badkubə və Salyandır, ikincisi Gilanzəmin….. (s. 404)
  • Amma Azərbaycan xalqı Rum əhlinə tabe imişlər. Bəzi tarix əhlinin rəyinə görə, əsilləri türkmandır, sözləri üst-üstə düşür ki, İrana şamil olub, şiə məzhəbini qəbul ediblər, məgər Şirvan və Şamaxı əhlinin bir azı ki sünnidirlər. (s. 404–405)
  • Amma Rum sərhəddinin Azərbaycana söykənən tərəfindən qacar və əfşar camaatından Urmu və İrəvanda yer veriblər. (s. 406)
  • Azərbaycan, Təbriz və Marağa və Dərbənd və Salyan, tamam-kamal üç yüz min tümən maliyyat cəmlənir ki, iyirmi dörd lək rupiyə olur, yarısı nəqdi maliyyat olaraq padşah xəzinəsinə keçir və yarısı mülkün özündə xərclənir. (s. 420)

Əfşarlar dövrüRedaktə

1147 – inci ildə (şəmsi il) Nadir şah Əfşar bir qanlı döyüşdə Abdulla paşaya qalib gəlir. Məhəmməd Kazım Məvinin dediyinə görə, Nadir şah bu qələbədən sonra[5]:

{{{1}}}

تدبیر و صلاح چنان دید که: اولا معاوت به ایروان و گنجه نماییم و آن بلده را که معظم بلاد آذربایجان است تسخیر {نماید}[62]

Tərcümə: "Tədbir və səlahi o cür gördü ki: əvvəla İrəvandan Gəncəyə gedib və o şəhəri ki, Azərbaycan biladının (şəhərlərinin) böyüyüdür, təsxir (zəbt) [edə]."

Zəndlər dövrüRedaktə

 
Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd1[63]
 
Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd2[64]

Zəndlərin hakimiyyəti dövrünə aid iki tarixi məktubda Azərbaycanın sərhədləri göstərilmişdir. Bu məktublardan biri Kərim xan Zənd, digəri isə Əlimurad xan Zənd tərəfindən yazılmışdır.

Həmin məktublarda Gəncə, Qarabağ, Naxçıvan, Şirvan, həmçinin "qələmrov-i Əlişəkər" (adını vaxtilə Əlişəkər bəy Baharlının hakimiyyəti altında olduğuna görə almış ərazi, hansı ki Savə, ƏrakHəmədan şəhərləri də daxil olmaqla, İranın müasir Mərkəzi ostanı, Həmədan ostanı , Tehran ostanıQum ostanının ərazisinin bir qismi, və üstəlik Kürdüstan ostanının şərq hissəsi və Kirmanşah ostanının ərazisinin üçdə biri, və həmçinin Luristan ostanının bir hissəsindən ibarət idi) Azərbaycan sərhədləri daxilində təqdim edilmişdir.[65][66][67][68][69][70][71]

Kərim Xanın naməsinin mətniRedaktə

 
Kərim Xan fərmanı – İslah olunmuş mətn1[72]
 
Kərim Xan fərmanı – İslah olunmuş mətn2[73]

{{{1}}}

فرمان تعالی شد آنکه در این اوان عمدة المسیحیه پادری فرنسیه حکیم‏ وارد حضور و بعرض رسانید که بموجب ارقام سلاطین جنت مكان صفویه‏ انار اللّه برهانهم، همیشه پادریان فرنگیان و خلیفها در ممالک محروسه‏ ایران جا و مکان داشته هر یک برسم و آئین خویش بعبادت مشغول و تجار و سوداگران این طایفه بتجارت قیام و عشور و متوجهات حسابی خود را مهمسازی عمال خیریت اعمال دیوان مینموده‏اند، مشروط بر اینکه احدی‏ از آنها مرتکب امری که خلاف ملت مقدس اثنی عشر علیهم صلوات اللّه الملک الاکبر باشد بحسب ظاهر نکرده، احدی را هم با ایشان رجوعی نباشد. و هرگاه‏ جماعت ارامنه بآنها ضرر و نقصانی برساند بخلاف حساب متعرض احوال آنها شوند، بعد از ثبوت آن آنها را ترجمان نمایند و پادریان کرملیان‏ دو نیکان و جزونت و کنحوجی و اکوستن و غیره که در ولایت‏ آذربایجان از شیروان و قراباغ و دار السلطنه تبریز و گنجه و نخجوان و قلمرو عليشكی دار السلطنه اصفهان و الکاء فارس از شیراز و بندرعباس‏ و سایر ممالک محروسه میباشند و در هرجا که خواسته باشند توقف و سکنی کرده هر یک از ارامنه و عیسویان و اولاد ایشان که خواسته باشند نزد ایشان آمدوشد کرده تعلیم گیرند و درس بخوانند نیز ممانعت نکرده‏ چنانچه جماعت مذکوره اموات خود را در مقامی که بجهت مدفون آنها تعیین‏ مینمایند بدستور و آئین دین خود برده و دفن نمایند عایق و مانعی جهت آنها نباشد و امداد و اعانت لازمه در باره آنها به عمل آمده احدی نسبت به ایشان‏ ظلم و ستم ننماید. و در خصوص صدق ادعایات و عرض خود ارقام مذکوره را بنظر رسانند. لهذا عالیجاهان بیگلربیگیان عظام و حکام گرام و غیره عمال‏ ولایت محروسه در خصوص امور مذکوره بنحویکه حسب الارقام سلاطین‏ بشروط مذکوره مقرر شده از آنقرار معمول و عشور متوجهات حسابی تجار و سوداگران را باز یافت و تخلف از فرموده مبارک جایز نداشته مراعات ایشان را منظور دارند و در عهده شناسند. تحریرا فی شهرشوال المكرم سنه 1177.[65]

Kərim xan fərmanının azərbaycanca tərcüməsi:

"Fərman yüksəldi. Bu zamanlarda xristian mübəlliği (keşişi) Həkim Frənsiyə hüzura çatıb ərz etdi ki Allah hikmətini onlara öyrətmiş Səfəvi şahlarının qərarı əsasında, xristian mübəlliğlər həmişə Məmaliki Məhruse-yi İranda yerləri vardı (ev sahibi hesab olurlar) və öz adət ənənələri əsasında ibadət edib bu tayfanın tacir və alış – veriş edənləri divan sahibləriylə bir araya gəlirmişlər. Bu şərtlə ki onların heç birisi zahirdə əsnaəşər (on iki imam nəzərdə tutulur) əleyhum sələvato Allah ol molk o alakbər millətinin xilafında bir əmələ mürtəkib olmasın (12 imama qarşı çıxmasın) və heç kəsin onlara müraciəti olmasın. Və hər vaxt Erməni camati onlara zərər və ziyan yetirsə və hesab – kitab qaydasından kanara onların əhvalına mötəriz olsalar o sabit olandan sonra onları cazalandırsınlar və Kərəmliyan Do nikan və Kənhuci və Ekostin və sairə xristian mübəlliğlər ki Azərbaycan ŞirvandanQarabağ və darulsəltənə TəbrizGəncəNaxçıvan və Əlişəki qələmrovu darulsəltənə İsfəhan və "Ölkəye Fars" Şirazdan və Bəndər Abbas vilayətləri və ayrı məmaliki məhrusədə vardılar və hər yerdəki vardılar dayanıb məskunlaşsınlar Ermənilər və xristianların hər biri və onların övladları ki istəyir onların yanına gedib təlim alsın qabağı alınmasın və….. Şəvval ayı, 1177-inci il"

Zəndlə dövrundən bir ayrı mənbəRedaktə

Mirza Məhəmməd Sadıq Müsəvi (Nami-ye İsfahani) "Tarix-i Giti Goşa" (تاریخ گیتی گشا) kitabında belə yazır[5]:

{{{1}}}

رود ارس كه از مشاهير رودهايي كبيرست در وسط آذربايجان جاري و متصل به دريای خزر[74]

Tərcümə: "Araz çayı ki, böyük çayların arasında ən tanınmışıdır, Azərbaycanın ortasından axır və Xəzər dəryasına (gölünə) birləşir."

Qacarlar dövrüRedaktə

 
Ötən əsrin əvvəllərində Parisin Sent Denis Bulvarı 18–20 ünvanında A.Tarid tərəfindən nəşr olunan xəritə

"Tarix dəftərində " əsəri 1895-ci (hicri 1274-cü) ildə Mirzə Əlinəqi Məşirləşkər Nayini tərəfindən yazılıb. Əsər 2002-ci ildə Tehranda yenidən çap olunub. Bu əsərdə İran-Rus muharibəsi barədə belə yazılıb:

{{{1}}}

تا به حال به لطایف حیل چند ولایت آذربایجان را به آن دولت واگذار و هشت كرور وجه نقد از خزانه سلطانی داده یك كرور نیز بر ذمه قبول نمودند….[58][75]

Azərbaycan dilinə tərcümə:

İndiyə kimi çeşidli hiylələrlə Azərbaycanın neçə vilayəti o dövlətə verilib, və səkkiz kurur nəğd pul səltənət xəzinəsindən və bir kururda qannama kimi qəbul olunub….S 60

"Tarix-i Zülqərneyn" əsəri Mirzə Fəzlullah Xavəri Şirazi (1776–1849) tərəfində Fətəli şah Qacar zamanı yazılıbdır. Bu əsər 2002-ci il Tehranda yenidən buraxılmışdır. Bu əsərin bir-neçə yerində Azərbaycan sərhədlərindən danışılır:

{{{1}}}

شهرهای مشهور این شانزده ایالت از آذربایجان، تبریز و اردبیل و خلخال و مراغه و خوی و ارومی و ایروان و شوش و گنجه و نخجوان است. [58][76]

{{{1}}}

اهلش (ایران) جمعا داخل طبقه اسلام، مگر ارامنه گرجستان و آذربایجان و قلیلی از طوایف مجوس یزد و كرمان[58][77]

{{{1}}}

و در ازای آن همه زحمات، یك وسیع‌المساحت آذربایجان را از قاپلان كوه تا دربند، به عهده اهتمام ولیعهد دوران محول و احكام قضا به امضای صاحبقران قضا امضا، مسجل آمد[58][78]

{{{1}}}

این معنی محقق است كه جماعت بد عاقبت روسیه از روزی كه پای به خاك گرجستان و حدود آذربایجان نهادند، هیچ یك از ولایات را به ضرب و زور نگشادند. شهر تفلیس را گرگین خان والی –از قراری كه ذكر شد- درگشود و ایشپخدر ولایت گنجه را به سبب حرام‌زادگی نصیب بیگ شمس‌الدینلو و ارامنه آنجا مفتوح نمود. قلعه شوشی را به سبب خرافت ابراهیم خلیل خان جوانشیر تصرف كردند و هریك از ولایات آن طرف رود ارس را به نهجی كه ایراد می‌گردد و به حیله و تزویر به دست آور{د}ند.[58][79]

{{{1}}}

ذكر تسلط جماعت روسیه از روی تغلب به ولایت مغصوبه از آذربایجان و سرداری و …[58][80]

{{{1}}}

مختصر فصول عهدنامه یازده‌گانه این كه: ناپلیون ایمپراطور فرانسه، جنود روسیه را از تفلیس و سایر محالات گرجستانات و ولایات آذربایجان متصرفی ایشان به هرنوع تواند یا به جنگ یا به صلح اخراج نماید[58][80]

{{{1}}}

تخلیه ولایات گرجستان و آذربایجان،[58][79]

{{{1}}}

چون رای عالم آرا بر آن تعلق یافت كه در جمیع سرحد و شغور مملكت قلاع رزینه به جهت محافظت از دستبرد روسیه بسته گردد، لهذا حكم رفت كه جناب میرزا بزرگ فراهانی از آذربایجان به دربار سپهر مبانی شتابند. پس از ورود، مبلغ دویست هزار تومان زر نقد از خزانه عامره به جهت مصارف این كار عنایت رفت و حكم شد كه به دستیاری مهندسین انگریزی در حدود قارباغ و نخجوان و خوی و اردبیل و سرحد طوالش قلعه جات رفیع و خنادیق عمیق مهیا داشته ….[58][81]

Azərbaycan dilinə tərcümə:

  • Bu on altı əyalətdən Azərbaycanın adlım şəhərləri Təbriz və Ərdəbil və Xalxal və Marağa və Xoy və Urmu və İrəvan və Şuşa və Gəncə və Naxçıvandır. S 14
  • (İran) əhlinin hamısı müsəlmandır, məgər Gürcüstan və Azərbaycan erməniləri və az sayda YəzdKirman ətrafında yaşayan məcuslar…. S 16
  • … və o qədər çəkildiyi zəhmətlər əvəzində, geniş vüsətli Azərbaycanı Qaflantı dağından Dərbəndəcən, dövran vəliəhdinə tapşırdı və qəza əhkamı qəza sahibqıranının imzasına yetişdi…. S 230
  • Bu söz düzdür ki, Rusiyanın bədaqibət camaatı Gürcüstan və Azərbaycana girəndən, vilayətlərin heç birisini zorla almadılar. Tiflis şəhərini Gürgin xan-i vali dediyimiz kimi açdı və İşpəxdər Gəncə vilayətini Nəsib bəy Şəmsəddinli və ermənilərin haramzadəlikləriylə açdı. Şuşa qalası İbrahimxəlil xan Cavanşirin alçaqlıqlarıyla təsərrüf etdi və Araz çayının o tayındakı vilayətləri dediklərimiz kimi və hiylə və təzvirlə ələ aldılar. S 257
  • Rusiya camaatının təqəllüb üzüylə Azərbaycanın qəsb olunmuş vilayətlərinə təsəllütünün zikri və sərdari…. S 270
  • On bir fəsilli əhdnaməmin xülasəsi budur ki: Fransa imperatoru Napoelon, Rusiya ordusunun Tiflis və Gürcüstanın digər mahalları və Azərbaycanın təsərrüf olmuş vilayətlərindən hər model ki başarır cəng ya sülh yolu ilə ixrac etsin. S 270
  • Gürcüstan vilayətlərini və Azərbaycanı təxliyə…. S 257
  • Çün aləm-aranın rəyi buna oldu ki, bütütn məmləkət sərhədlərində Rusiyanın təcavüzü qabağında qalalar tikilsin, ona əsasən cənabi Mirzə Bozorg Fərahani Azərbaycandan dərbara istənildi. Girişdən sonra, iki yüz min tümən nəğd qızıl xəzinədən bu işləri görmək üçün nəzərdə tutuldu, və hökm verildi ki, ingilis mühəndislərin köməyilə Qarabağ və Naxçıvan və Xoy və Ərdəbil hüdudlarında və Təvaliş hüdudlarında böyük qalalar və dərin xəndəklər hazır ola…. S 309–310

19-cu əsrdə, 1861-ci ildən olan nüsxəsi İranın “İslami Şura Məclisinin” kitabxanasında saxlanılan, Əbdulvahab Şahşani İsfahani tərəfindən yazılan “Bəhrül-Cəvahir fi elmüd-dəfatir” kitabında ərəb əlifbası sırası ilə Azərbaycan mahallarının adları belə verilir: Urumi (Urumiyə), Əhar, İrəvan, Badkubə, Beyləqan, Təbriz, Xalxal, Xoy, Dərbənd, Salyan, Şirvan, Tarım, Quba, Qarabağ, Gəncə, Marağa, Mərənd, SalmasNaxçıvan.[82]

Osmanlı qaynaqlarındaRedaktə

Osmanlı dövründən olan qaynaqlarda Azərbaycan tarixi, o cümlədən Azərbaycanın coğrafiyasıyla bağlı geniş məlumat verilir. Övliya Çələbi, Katib Çələbi və digər osmanlı dövrü məşhur türk səyyahları Azərbaycan haqqında yazmışlar.

Türkiyə Respublikası Dövlət Arxivləri Baş İdarəsi (T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü) tərəfindən 1992-1993-cü illər arası buraxılan "Osmanlı dövləti ilə Azərbaycan türk xanlıqları arasındakı münasibətlərə dair arxiv sənədləri"ndə (Osmanlı Devleti ile Azerbaycan Türk Hanlıkları Arasındaki Münâsebetlere Dâir Arşiv Belgeleri) də Azərbaycanın 18-ci və 19-cu əsrlər tarixi, o cümlədən sözügedən dövrdə Azərbaycanın hansı əraziləri əhatə etməsinə işarə edən məlumatlar mövcuddur.[83][84]

Rusiya qaynaqlarındaRedaktə

Rusiya qaynaqlarında da Azərbaycanın coğrafiyasıyla bağlı məlumatlar tapmaq mümkündür. Pyotr Muxanov, Stepan Burnaşov, Nikita Muravyov[85], Semyon Bronevski[86][87][88], Semyon Arapov[89] kimi rusiyalı, habelə Aleksandr Tsaqareli[90] kimi digər rusdilli yazıçı, dövlət xadimi və s. müəlliflərin məktub və əsərlərində 18-ci və 19-cu əsrlər Azərbaycanı haqqında məlumatlar verilib.

20-ci əsrRedaktə

Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru, Milli Məclisin deputatı, professor Gövhər Baxşəliyeva Misirin Dar-ül-Kütub kitabxanasında böyük əhəmiyyətə malik tarixi xəritələr aşkarlaylb.

Bu xəritələrdən birincisi (şəkil 1a, şəkil 1b) ötən əsrin əvvəllərində Parisin Sent Denis Bulvarı 18–20 ünvanında A.Tarid tərəfindən nəşr edilib. Dəmir yolları və naviqasiya xətlərini göstərmək üçün tərtib olunan bu xəritə Avropa və Asiya ölkələrini əhatə edir. Bu xəritədə Xəzər dənizinin qərb sahillərində təsvir edilən və Azərbaycan kimi təqdim edilən dövlətin ərazisi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918–1920-ci illər) ərazisi ilə uyğun, hətta nisbətən geniş verilib.[91][92][93]

Tarixi ərazinin bölünməsiRedaktə

 
1828-dən sonra Azərbaycan

1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi əsasında, Azərbaycan iki Güney Azərbaycan (İranın quzey batısı) və Quzey Azərbaycan (Azərbaycan respublikası)a bölündü[94][95].

20-ci əsrdə aparılmış inzibati islahatlarRedaktə

XX əsrin əvvəllərində vahid əraziyə malik olan Güney Azərbaycan son yüz ildə müxtəlif bölgələrə parçalanmışdır. Pəhləvi hakimiyyətinin süqutuna doğru Güney Azərbaycanın ərazisi əsasən Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Həmədan ostanları arasında bölünmüşdür. İran İslam Respublikası yaradıldıqdan sonra bu ostanların ərazisindən əlavə olaraq üç ostan və daha kiçik inzibati vahidlər yaradılmışdır. İnzibati bölgü siyasətinin güney azərbaycanlılar üçün necə böyük siyasi əhəmiyyətə malik olduğunu inqilabdan sonra ana dilindən istifadə ilə birgə, inzibati ərazi bölgüsündə etnik birliyin nəzərə alınması tələbinin irəli sürülməsi də təsdiq edir.

İranın müasir inzibati-ərazi bölgüsünün əsası Qacarlar sülaləsinin hakimiyyətinin (1795-1925) son dönəmində, 1906-cı ildə ölkə ərazisinin əyalətlərə bölünməsi ilə qoyulmuşdur. Bu bölgüyə əsasən, ölkə 12 vilayətə və bu vilayətlərin mərkəzləşdiyi 4 əyalətə (Şimal, Cənub, Qərb və Mərkəzi) bölünmüşdür.

Azərbaycan (Güney) İranın ən böyük əyaləti olan Şimal əyalətinin tərkibinə daxil edilmişdir. Mərkəzi Təbriz şəhəri idi. Qacarlar dövründə vəliəhd Təbrizdə oturduğu üçün bu şəhər çox böyük siyasi əhəmiyyətə malik olub. Şimal əyalətinə hazırda İran İslam Respublikasının ayrı-ayrı inzibati vahidləri olan Həmədan, Zəncan (Zənqan), Qəzvin, Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil aid idi.

Bu zaman Güney Azərbaycanda Ərdəbil, Urmiya, Üskü, Üşnəviyyə, Əhər, Binab, Astara, Biləsuvar, Təbriz, Culfa, Çəhriq, Xoy, Dehxaran, Dilməqan, Savucbulaq, Sərab, Salmas, Şəbüstər, Sayinqala, Sufyan, Təsuc, Sərəskənd, Qotur, Kukan, Köhnəşəhər, Qırqır, Maku, Mağara, Mərənd, Miyanic, Miyandab, Nəmin, Neyər, Hero (Xalxal) şəhərləri var idi (1, s.48).[96]

Bu inzibati-ərazi bölgüsündə sonralar müəyyən dəyişikliklər edilmişdir. Qacarlar dövrünə aid olan ikinci bir bölgüyə görə, ölkə 6 əsas əyalətə - Şimal-qərb, Şimal, Şərq, Cənub, Qərb və İraqi-Əcəmə (Mərkəzi) bölünmüşdür. Bu bölgüdə Azərbaycan (Güney) Şimalqərb əyalətinə aid edilmişdir.

Azərbaycan (Güney) əyalətinə aid aşağıdakı vilayətlərin adı çəkilir:

  • Ərdəbil (Ərşəq, Ucarud, Muğan (Biləsuvar), Nəmin, Neyər, Astara, Meşkin),
  • Urmiya (Mərqur, Tərqur, Ənzəl, Bərdəst, Sumay-Bəradust, Sulduz, Üşnəviyyə),
  • Təbriz (Rudqat (Sufyan), Ərnəvəq, Gəni, Ənzab (buraya Təsuc, Şəbüstər, Xamnə, Kuzəkonan, Şərəfxana aid idi), Sərdrud, İskəndan, Üskü, Mehranrud (buraya Basmınc, Sədadya, Səhəndabad aid idi), Ucan (Hacıağa), Abbas (Tikmədağ), Bədustan, Xamnerud (Şəhrək),
  • Xoy (Çors, Kirs, Ovacıq, Çaldıran, Qotur, Maku, Salmas, Dilməqan, Çəhriq, Köhnəşəhər, Xosrovabad, Sədiqiyan),
  • Sərab (Şərəbiyan, Bəraquş, Xalxal),
  • Sayinqala və Əfşar vilayəti (Tikantəpə, Yalquzağac, Həştrud (Sərəskənd qəsəbəsi),
  • Qaracadağ vilayəti (Əhər, Kəleybər, Çələbiyan, Vərgəhan və Dizmar),
  • Marağa (Dehxarqan, Mamaqan, Kukan, Binab, Əcəbşir),
  • Mərənd (Zunuz, Ələmdar, Qırqır, Culfa),
  • Mokra (Savucbulaq, Lahican, Sərdəşt qəsəbəsi, Miyandab),
  • Miyanic (Türkmənçay, Camalabad) (1, s.48).[96]

Qacarlar dövrünün sonu, Pəhləvi dövrünün (1925-1978) əvvəllərində Təbriz şəhəri mərkəz olmaqla Güney Azərbaycan İranın ən böyük əyaləti idi. Qacarlar sülaləsi devrildikdən sonra əyalətə idarəçilik vali tərəfindən həyata keçirilirdi. Əyalət hakimliklərə bölünürdü və onlara hakimlər başçılıq edirdilər. Hakimliklər bölüklərə, bölüklər isə öz növbəsində mahallara ayrılırdılar. Mahallar kəndlərdən ibarət idi. Kəndlərə isə kəndxudalar başçılıq edirdilər (2, s.61).[97]

Bu dövrə aid inzibati-ərazi bölgüsünə Tohid Məlikzadə tərəfindən çap edilmiş Türkiyə Nizami Ordusu nümayəndəsinin 1927-ci ildə tərtib etdiyi “İran Azərbaycanı tədqiq raporu” adlı kitabda (kitab İranda “Azərbaycan Pəhləvi hakimiyətinin ilk illərində” adı ilə çap edilmişdir) rast gəlinir.

Burada Güney Azərbaycanda XX əsrin 20-ci illərində mövcud olan inzibati-ərazi bölgü sistemi verilmişdir. Bu mənbəyə əsasən, Azərbaycan əyaləti 12 vilayətə bölünmüşdür.

Bu vilayətlər, onların bölündüyü bölük və mahallar bunlar idi:

  • Təbriz hakimliyi (mərkəzi Təbriz): Rudqat (mərkəzi Sufyan), Təsuc, Şəbüstər, Kuzəkonan, Şərəfxana, Basmıc, Səədabad, Mehranərud (Səhəndabad), Ucar (Hacıağa), Tikmədaş, Xanımrud (Şəhrək);
  • Ərdəbil hakimliyi (mərkəzi Ərdəbil): Ərşələ, Ucarud, Muğan (Biləsuvar), Nəmin, Neyər, Astara, Meşkin (Unar);
  • Qaradağ hakimliyi (mərkəzi Əhər): Kəleybər, Çələbiyan, Vərkəhan, Dizmar;
  • Mərənd hakimliyi (mərkəzi Mərənd): Gəlinqaya, Zunuz, Ələmdar, Gərgər, Culfa;
  • Xoy hakimliyi (mərkəzi Xoy): Çors, Giris, Çaldıran, Qutur;
  • Maku hakimliyi (mərkəzi Maku): Avacıq (Kilsə kəndi), Şut, Çaypara (Qaraziyaddin), Ərəblər;
  • Salmas hakimliyi (mərkəzi Dilman): Köhnəşəhər, Xosrovabad, Sədəqiyan, Çehriq;
  • Urmu hakimliyi (mərkəzi Urmiya): Mərgəvər, Dəşt, Bərdəsur, Sumay, Baradust, Uşnu, Ənzəl, Tərgəvər;
  • Mokra hakimliyi (mərkəzi Savucbulaq): Lahican, Sərdəşt, Miyandab, Rəhmətabad;
  • Marağa hakimliyi (mərkəzi Marağa): Dehxarqan, Məməkan, Gugan, Binab, Əcəbşir;
  • Sayinqala və Əfşar hakimliyi (mərkəzi Sayinqala): Tikantəpə, Yalquzağac, Həştrud (Sərəskənd);
  • Miyanic hakimliyi (mərkəzi Miyanə və ya Miyanic): Türkmənçay, Camalabad;
  • Sarab hakimliyi (mərkəzi Sarab): Şərəbiyan, Alanbəraquş, Xalxal (Herov) (2, s.61-64).[97]

1932-ci ildə Güney Azərbaycan ŞərqiQərbi Azərbaycan əyalətlərinə bölündü. Bu bölgüdə Azərbaycan (Güney) ərazisindən Xoy, Rzaiyyə, Savucbulaq, Şahpur, Maku, Miyandab ayrılaraq yeni təşkil olunmuş onuncu nahiyəyə daxil edildi. Bu bölgənin mərkəzi Rzaiyyə oldu. Şərqi Azərbaycana isə Astara, Dəbil, Boluk-e Səlasə, Təbriz, Culfa, Çəharoymaq, Xalxal, Sərab, Sayinqala, Qaracadağ, Gərmrud, Mərənd, Marağa daxil idi (1, s.50).[96]

1937-ci ilin noyabr ayında İranın yeni bölgüsü aparılarkən ölkə 6 ostana bölündü. Onların tarixi adları ləğv olundu. Ostanlar Şimal-qərb, Şimal, Cənub, Mekran, Şərq, Qərb ostanları adlandırıldı.

Azərbaycan (Güney) ərazisi 3-cü və 10-cu bölgə ilə birlikdə Şimal-qərb ostanına aid edildi. Bu ostan 6 şəhristandan (Ərdəbil, Təbriz, Xoy, Rzaiyyə, Marağa, Mahabad) ibarət idi.

  • Ərdəbil şəhristanına Ərdəbil ətrafı, Ucarud, Muğan, Meşkin, Ərşəq, Nəmin, Vəlgic, Astara, Xalxal və onun ətrafı;
  • Təbriz şəhristanına Məvaze-ye Xan, Ucan, Abbas, Mehranrud, Üskü, Veydəhər, Dehxarqan (tarixi adı Tufarqan, indiki adı Azərşəhr - C.M.), Sərdsəhra, Rudqat, Ərvənq, Ənzab, Şəha, Mərənd, Kərkər, Yekanat, Bədustan, Xanemrud, Alan Bəraquş, Əhər, Diklə, Yaft, Əzəndel, Gərmadüz, Meyxan, Ənkut, Meşəpara, Dizmar, Didangəh, Keyvan-e Kəleybər, Sərab, Gərmrud, Yərvanan, Kələbuz, Kənduvan, Həştrud, Quruçay, Gərmxaran, Qoçkanlı;
  • Xoy şəhristanına Xoy, Qotur, Çaybasar, Çaldıran, Avacıq, Sökmənabad, Maku, Bəycik, Qaraqoyunlu, Çaypara;
  • Rzaiyyə şəhristanına Rzaiyyə şəhəri və ətrafı, Nazlıçay, Bərgişli çay, Tərqur, Mərqur, Şapur, Çəhriq, Sumay-e Bəradust, Üşnəviyyə;
  • Mahabad şəhristanına Mahabad şəhəri və ətrafı, Şəhre Viran, Qarasu, Sulduz, Köhnə Lahican, Teymur eli, Turcan, Əxtəçi, Sərdəşt və ətrafı, SaqqızBanə;
  • Marağa şəhristanına Binacı, Dizəc, Satılmış, Səracı, Qavdul, Miyandab, Acarlı, Çəhardolu, Şahindej, Tikantəpə, Səfaxana daxil idi (1, s.52).[96]
 
İranın 1937-1960-cı illər arası inzibati bölgüsünün təxmini xəritəsi. Bu illər ərzində ostanlar rəsmi olaraq xüsusi adlarla yox, 1-10 arası müvafiq rəqəmlərlə adlandırılırdı.

1937-ci ilin dekabrında ostanlar üzrə bölgü yenidən aparıldı. Ölkə 10 ostana, 49 şəhristana və 290 bəxşə bölündü. Bu dəfə ostanların adları dəyişdirilərək 1-dən 10-a qədər rəqəmlərlə əvəz edildi. Bunlar müvafiq olaraq (Gilan mərkəzli) "birinci ostan", (Mazandaran mərkəzli) "ikinci ostan", (Şərqi Azərbaycan mərkəzli) "üçüncü ostan", (Qərbi Azərbaycan mərkəzli) "dördüncü ostan", (Kirmanşah mərkəzli) "beşinci ostan", (Xuzistan mərkəzli) "altıncı ostan", (Fars mərkəzli) "yeddinci ostan", (Kirman mərkəzli) "səkkizinci ostan", (Xorasan mərkəzli) "doqquzuncu ostan" və (İsfahan mərkəzli) "onuncu ostan" idi.

1930-cu illərdə aparılmış bölgülərdən sonra nəticə olaraq, Zəncan Gilan ostanına, Həmədan isə Kürdüstan ostanına qatıldı. Ərdəbilin Səfarud adlanan bölgəsi 1-ci, yəni Gilan ostanına aid olan Rəşt şəhristanına birləşdirildi. Azərbaycanın (Güney) qalan ərazisi mərkəzi Təbriz olmaqla üçüncü ostan (Şərqi Azərbaycan), mərkəzi Rzaiyə (Urmiya) olmaqla dördüncü ostan (Qərbi Azərbaycan ostanı) arasında bölüşdürüldü. Üçüncü ostana həmçinin Ərdəbil şəhəri, dördüncü ostana isə Xoy, Məhabad, MarağaBicar şəhərləri daxil idi.

1938-ci ildə yenidən inzibati bölgü aparıldı. İran ərazisi 17 ostana bölündü. Bu bölgüdə Zəncan Mərkəzi ostana qatıldı.

1940-cı illərdə Saqqız bölgəsi Mahabaddan ayrılıb Sənəndəc şəhristanına (5-ci - Kürdüstan ostanı) birləşdirildi. Daha sonra Saqqız ayrıca bir şəhristan elan olundu, BanəSərdəşt Mahabad şəhristanının tabeliyindən çıxarılıb Saqqız şəhristanına qatıldı. Lakin bir müddət sonra göstərilən ərazilərdən yalnız Sərdəşt yenidən 4-cü ostanın (Qərbi Azərbaycan) ərazisində yerləşən Mahabad şəhristanının tərkibinə daxil edildi.

1940-cı illərdə daha bir neçə ərazi 4-cü ostandan ayrılıb 5-ci ostanın ərazisinə qatıldı. 1945-ci ildə 4-cü ostana aid olan Bicar şəhristanı öncə bu ostanın tabeliyindən çıxarılaraq birbaşa mərkəzə, 1946-ci ildə isə 5-ci ostana əlavə edildi. Təqribən eyni zamanda Tikab bölgəsi də 4-cü ostana aid Marağa şəhristanından çıxarılaraq 5-ci ostana, Sənəndəc şəhristanına verildi. Lakin bir ay sonra yenidən Marağa şəhristanına birləşdirildi.

1950-ci illərdə İranın inzibati ərazi bölgüsü yenidən bir neçə dəfə dəyişdirilərək əvvəl 11, daha sonra isə 14 ostana ayrıldı. Güney Azərbaycan ərazisi də bir daha bölündü. Onun tərkibinə daxil olan Astara Gilana, Savə Tehrana qatıldı. Ümumiyyətlə, Astara şəhəri XX əsrdə həyata keçirilmiş inzibati bölgü zamanı vaxtaşırı olaraq gah Gilan, gah da Şərqi Azərbaycan ostanına aid edilirdi.

1960-cı ildə İranın inzibati bölgüsündə aparılan dəyişikliklərə görə ostanların rəqəmlərlə adlandırılması aradan qaldırıldı. 3-cü və 4-cü ostanlar Şərqi Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ostanları adlandırıldı.

1960-1970-ci illərdə yenidən aparılan inzibati-ərazi bölgülərində İran ərazisi 13 ostana, əvvəl 8, daha sonra isə 11 fərmandarlığa (qubernatorluq) və 151 şəhristana bölündü. Həmədan və Zəncan əvvəlcə ayrıca fərmandarlıqlar kimi qəbul olundu. Daha sonra isə (1973-cü il) ayrıca ostanlara çevrildilər. Ərdəbil şəhristanına aid olan Astara şəhəri də ayrıca şəhristan (1968) oldu.

 
Şərqi Azərbaycan ostanının 1993-cü ildəki inzibati bölgüsünün xəritəsi (indiki Ərdəbil ostanı ərazisinin Şərqi Azərbaycan ostanından ayrılmasına qədərki dövrdə)

Rza şah dövründə aparılan bölgü siyasəti yalnız iqtisadi siyasət deyildi. Onun əsas qayəsini, İranı təkdilli, təkmillətli dövlətə çevirmək siyasəti təşkil edirdi. Bu yöndə görülən işlərdən biri də qeyri-fars mənşəli yer adlarının aradan aparılması idi. Bunu ostanlara bölgü keçirməklə, bu ostanların adlandırılmasında yeridilən siyasətlə bərabər, bu dövrdə yer adlarının dəyişdirilməsi də sübut edir.

Bu dəyişikliklərə nümunə olaraq aşağıdakıları göstərmək olar:

  • Makı yaxınlığında yerləşən Ərəb kəndinin adı dəyişdirilərək Poldəşt adlandırıldı.
  • Yenə də Makı yaxınlığında (cənubqərbində) yerləşən Qaraeyni adlı yaşayış məskəninin adı Siyahçeşme ilə əvəz olundu.
  • Bundan başqa, dəmiryolu vağzalları və Urmiya gölü üzərində yerləşən limanların da adlarında dəyişikliklər edildi. Yam dayanacağı “Peyam”, Hülakü dayanacağı “Hərzənd”, Qaragöz dayanacağı “Zal”, Dizəc Xəlil dayanacağı “Dizə”, Ağgünbəd limanının adı “Sefidgonbəd”, Naharxaran limanı isə “Namavəran” ilə əvəz olundu (1, s.51).[96]

İran İslam Respublikası elan olunduqdan sonra da inzibati ərazi bölgüsündə aparılan dəyişikliklər davam etdi. Ölkə əvvəlcə 24, daha sonra isə 28 ostana bölündü.

1990-cı illərin əvvəllərində Güney Azərbaycan ərazisi əsasən Şərqi Azərbaycan (Ərdəbil, Əhər, Binab, Bostanabad, Təbriz, Xalxal, Sərab, Şəbüstər, Kəleybər, Marağa, Mərənd, Meşkinşəhr, Muğan, Miyanə, Heris, Həştrud, Biləsuvar, Parsabad), Qərbi Azərbaycan (Urmiya, Bukan, Piranşəhr, Tikab, Xoy, Sərdəşt, Salmas, Şahindej, Maku, Mahabad, Miyandab, Nəqdə), Həmədan (Təvisərkan, Kəbudərahəng, Məlayer, Nəhavənd, Həmədan, Əsədabad), Zəncan (Əbhər, Takestan, Xudabəndə, Zəncan, Qəzvin) ostanları arasında bölünmüşdür (3, s.5).[98] 1993-cü ildə Ərdəbil ayrıca ostan elan edildi. Daha sonra isə Qəzvin Zəncan ostanından ayrılaraq müstəqil əyalət oldu.

21-ci əsrdəki vəziyyətRedaktə

İran İslam Respublikası Statistika mərkəzinin 2006-cı ilin hesablamaları üzrə nəşr etdirdiyi “Ərazinin və əhalinin ümumi hesablanmasına” əsasən, demək olar ki, ölkə 30 ostan, 336 şəhristan, 889 bəxş, 2400 dehestan, 1012 şəhər, 63904 kiçik yaşayış məskəninə bölünmüşdür (4, s.24).[99] Bu bölgüyə görə, 6 ostan, bu ostanlara aid edilən 62 şəhristan Güney Azərbaycanın ərazisinə daxildir.

  • O cümlədən Şərqi Azərbaycana 19 şəhristan, 24 bəxş, 58 şəhər, 141 dehestan aid edilir. Ostanın ərazisi 45663 km2 -dir.
  • Qərbi Azərbaycan ostanının payına isə 14 şəhristan, 36 bəxş, 141 dehestan, 57 şəhər, 2731-i daimi olmaqla 3091 yaşayış məskəni düşür (6, s.52). Ərazisi 37465 km2 -dir.
  • Ərdəbil ostanının payına 10 şəhristan, 27 bəxş, 23 şəhər, 69 dəhestan düşməklə 17844 km2 ərazini əhatə edir.
  • Həmədan ostanı 9 şəhristan və bu şəhristanlara aid olan 25 bəxş, 27şəhər və 73 dehestandan ibarətdir. Ərazisi 19,368 km2 -dir.
  • Zəncan 21773 km2 əraziyə malik olub 7 şəhristan, 16 bəxş, 18 şəhər, 46 dehestandan,
  • Qəzvin isə 15567 km2 əraziyə malik olub 5 şəhristan, 19 bəxş, 25 şəhər, 46 dehestandan təşkil olunmuşdur (5).[100]

Bundan başqa, bu altı ostana qonşu olan Gilan, Kürdüstan, Fars və s. ostanlara aid edilən bəzi ərazilər elmi mənbələrdə və ya kütləvi informasiya vasitələrində azərbaycanlıların kompakt yaşayış yerləri və Güney Azərbaycanın tarixi əraziləri kimi qeyd olunur. Güney Azərbaycanda və ümumiyyətlə, İranda yaradılmış tələbə və ziyalı təşkilatlarının nəşr etdirdikləri bir çox buraxılışlarda Güney Azərbaycan ərazisinə aid edilən bu və ya başqa bölgələrdən bəhs edilmişdir. Bu kimi ərazilərə Astara, Savə, Bicar, Qərvə, Şəkərəli, Sonqur kimi vilayətlər daxildir.

2006-2010-cu illərdə İranda ostanlara bölgü yenidən aparılaraq onların sayı otuz ikiyə çatdırılmışdır. Qərbi Azərbaycan ostanında üç yeni şəhristan - Poldəşt, Çaypara, Şut yaradılmışdır.

  • Son dövrlərdə internet səhifələrində və digər kütləvi informasiya vasitələrində Xoy, Miyandab, Marağa, mərkəzi Mahabad və ya Bukan olmaqla Kordestane Mokri ostanları yaradılması təklifləri irəli sürülür.
  • Xoy şəhəri mərkəz olmaqla Xoy-Sərhəd ostanının yaradılması layihəsi isə artıq nazirlər kabinetinə təqdim olunmuşdur. İİR-in sabiq prezidenti Mahmud Əhmədinejad Xoya etdiyi səfəri zamanı əhali qarşısında çıxış edərək, qısa bir zamanda nazirlər kabinetinə Xoy-Sərhəd ostanının yaradılması ilə bağlı göstəriş verəcəyini qeyd etmişdi (7).[101]

Son nəticədə, Güney Azərbaycanın ərazisindən bəhs edərkən müxtəlif mənbələrdə təqribən eyni coğrafi ərazidən bəhs edilir. Bu haqda aparılmış elmi tədqiqatlar azsaylı olsa da Güney Azərbaycana aid edilən bu va ya başqa ərazilər haqqında məlumatlara rast gəlmək olar. Ş.Tağıyeva, Ə.Rəhimli və S.Bayramzadənin birgə tərtib etdikləri “Güney Azərbaycan” məlumat kitabında (Bakı, 2000) Güney Azərbaycan ərazisi inzibati bölgü baxımından aşağıdakı kimi təqdim olunur:

1.Şərqi Azərbaycan əyaləti;

2. Qərbi Azərbaycan əyaləti;

3. Ərdəbil əyaləti;

4. Zəncan əyaləti;

5. Həmədan əyaləti;

6. Qəzvin əyaləti;

7. Savə mahalı;

8. Astara şəhristanı (8, s.66).[102]

XX əsrin 20-ci illərindən etibarən İranda aparılmış inzibati ərazi bölgüsü prosesini nəzərə alaraq Güney Azərbaycana aid olan bölgələri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1.Güney Azərbaycan ərazinə aid edilən əyalətlər (ostanlar): Güney Azərbaycan ərazisi 6 ostana (Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Qəzvin, Həmədan, Zəncan) bölünmüşdür.

2.Güney Azərbaycan ərazisinə aid edilən əyalətlərdən kənarda qalan bölgələr (şəhristanlar): Müxtəlif dövrlərdə Kürdüstan ostanına aid edilən BicarQərvə, Gilan ostanına aid edilən Astara, Fars ostanına aid edilən Savə mənbələrdə Güney Azərbaycan ərazisi kimi qeyd olunur.

Beləliklə, İranın tərkibində Azərbaycanın (Güney) inzibati-ərazi bölgüsü tarixindən aydın olur ki, burada sabit inzibati-ərazi bölgüsü olmamışdır. XX əsrin əvvəllərindən, Pəhləvilər hakimiyyətinin ilk dövrlərindən başlayaraq Güney Azərbaycan ərazisi kiçik inzibati ərazi vahidlərinə bölünmüşdür. Bu bölgü yalnız iqtisadi əsaslara malik olmayıb, siyasi xarakter də daşımışdır. Belə ki, mərkəzi hakimiyyət Güney Azərbaycanın torpaqlarını müxtəlif inzibati-ərazi vahidləri arasında bölməklə etnik konsolidasiyanın qarşısını almağa çalışmışdır.[103]

Güney Azərbaycanda torpaq itirməsiRedaktə

Azərbaycan-Kürdüstan sınırlarıRedaktə

Hazırda Kürdüstan ostanının sərhədləri daxilində yerləşən BicarQürvə şəhristanlarının ərazisi tarixən Azərbaycan hüdudları daxilində yerləşiblər. Bu ərazi miladdan öncə manena-midiya dövləti, sasanılər zamanı və… zamanlarda Azərbaycan sınırlarında yerləşibdir.

Qacar sülaləsinin ikinci padşahı Fətəli şah Qacarın dövründə (1213–1176 şəmsi, 1834–1797 miladi və 1250–1212 qəməri illərində) hələ Həmədan, Zəncan və indiki Kürdüstan əyalətinə tabi olan Bicar, Gərrus və Qürvə Azərbaycan sınırlarında yerləşirdilər. "Əfzəl ət-Tarix"də yazılan kimi Fətəli şah zamanı rəsm belə idi ki, şahzadələrin hər birisi bir vilayətin başçılığına təyin olurdular, ancaq o zaman şahzadə Dara hökümətsiz qalır, sədr-i əzəm Şəfisədr belə qərara gəlir ki, Qəzvin, Gərrus, Həmədan və Fəlan bölüyünü Azərbaycandan ayırıb Zəncanla birlikdə Xəmsə vilayətini yaratsın ki, şahzadə oranı idarə edə bilsin. Bu zaman Xəmsə vilayəti Azərbaycana tabe qalır və şahzadə nayib üs-səltənə nəzəri altında işə başlayır (Qacarlar dönəmi Təbriz ikinci paytaxt kimi nayib üs-səltənənin məkanı idi). Fətəli şahın ölümündən sonra Məhəmmd şah hökümətə və Mirza ağası sədr-i əzəmliyə çatır. Vəzir Məhəmməd Sadıq xan Gərrusinin ölümündən sonra 1260-cı qəməri ilində Gərrus vilayətini nayib üs-səltənənin ixtiyarı altından çıxardır və idarəsini müstəqil edir ki, şah və sədr-i əzəm edə və oranın hakimini rahatcasına əzl və nəsb edə bilsinlər.[104]

1325 incı qəməri ilində İranın iyalat və vilayət qanunu (qanun-e iyalat və vilayat-e İran) milli məcəlisin təsvibindən keçdi və bu qanun əsasında İran 27 iyalət və vilayətə bölündü. Bu bölünmələr əsasında Gərrus hələ də müstəqil bir vilayət kimi saxlanıldı. Milli hükümət Pişəvəri zamanında Gərusu ələ keçirtəməyə çalışsada dövləti nirular önündə iş qabağa apara bilmədi və bu çalışma uğursuz oldu.

1316-incı şəmsi ilində pəhləvilər ilk inzibati bülmələri (təqsımat-e siyasi) başlandı. Bu əsasda İran 10 ostan və 49 şəhristana bölündü. Bu bölmələr əsasında Gərus beşinci ostana verildi. Beşinci ostanda İlam, Kirmanşah, bicar, Sənənədəc və Şahabad yerləşirdi. 1318-incı şəmsi ilində Azərbaycan ostanı iki yerə bölünən zaman (üçüncü və dördüncü ostan) Bicar gərüs şəhristanı beşinci ostandan ayrıldı və batı Azərbaycan ostanına izafə olundu. 1325-incı şəmsi ilində Həmədan iyalətinə verildi və 1337-incı şəmsi ilində Həmədan iyalətindən ayrıldı və Kürdüstan ostanına verildi. Bu bölgə indi iki bölgəyə bölünməklə (Bicar və Qürvə) Kürdüstan iyaləti sınırlarında qalmaqdadır.[105][106]

Azərbaycanla Gilan sınırlarıRedaktə

Sasanilər zamanı Gilan ostanı Azərbaycana tabe idi.[18][19] Astara şəhristanı bu ostanın son bölgəsi kimi 1339 (H.Ş) (1961 M)də Azərbaycandan ayrılıb Gilan ostanına verildi.[107] 1386 (2008)-inci ildə bu bölgənin Ərdəbil ostanınan qaytarmığı mətrəh olsada nəhayətdə uğursuz oldu.[108][109]

MənbəRedaktə

  1. Отдѣл первый. — Свѣдѣнiя арабскихь писателей о Кавказѣ, Арменiи и Адербейджанѣ. III. Ибн–Хордадбэ. IV. Кудама. V. Ибн–Рустэ. VI. Ал–Якубiй. — Переводь и примѣчанiя Н. А. Караулова, стр. 1–63. // Сборникь матеріаловь для описания мѣстностей и племень Кавказа (СМОМПК). Изданіе Управленія Кавказскаго Учебнаго Округа. Выпускь тридцать второй. Тифлись: Типографія Канцеляріи Главноначальствующаго гражданскою частію на Кавказѣ и К. Козловскаго, 1903.
  2. Birinci Bölüm. — İkinci Fasıl: Yeryüzünün İmar Edilmiş Meskûn Yerleri ve Yeryüzündeki Bazı Denizlerin, Nehirlerin ve Bögelerin Açıklanması Hakkında, sayfa 82–115. // Mukaddime. 1. Cilt. Yazan: İbn-i Haldûn. Çeviren: Halil Kendir. İstanbul: Yeni Şafak, 2004, 447 sayfa.
  3. Hudûd El-Âlem'e Göre 10. Asırda Türk Boyları. T. C. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi. Yazar: Sezin Orhan (Kurulay). İstanbul — 2007, 263 sayfa.

İstinadlarRedaktə

  1. 2. The Formation of Ethnic Groups, page 30. // Ethnicity and Ethnic Conflict in the Post-Communist World. Author: Ben Fowke. Basingstoke and York City New York: Macmillan Palgrave Macmillan, 2002, XII+228 pages. ISBN 9780333792568
  2. Vasily Bartold Bartold V.V., "Sochineniia", volume II, part ۱, "Vostochnoi Literatury" Publishers, Moscow, 1963, p. ۷۰۳
  3. رضا، عنایت الله، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 7، "اران"، چاپ اول : 1375، تهران، صص 421 تا 424
  4. نام و مرزهاى آذربايجان Arxivləşdirilib 2016-03-07 at the Wayback Machine، نوشته: دکتر‌جواد‌هيئت، نشريه "وارليق"‌ـــ‌‌سال پانزدهم، شماره پائيز ١٣٧٢ تهران، ترجمه از ترکى‌آذربایجانى: دکتر‌على قره‌جه‌لو
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 پرویز زارع شاهمرسی . آذربایجان ایران و آذربایجان قفقاز .انتشارات اختر . تبریز 1385
  6. 1 2 3 4 حسن راشدی، ترکان و بررسی تاریخ، زبان و هویت آنها در ایران، انتشارات اندیشه نو، تهران 1386
  7. SAA, vol.5, N229, r.1–9
  8. F. Cəlilov – Azər xalqı, II cild, Bakı, 2006
  9. F. Cəlilov – Azər xalqı, II cild, Bakı, 2006, səh 10 – 18
  10. Šahrestānīhā-ī Ērānšahr : a Middle Persian text on late antique geography, epic, and history : with English and Persian translations, Author: Touraj Daryaee, Publisher: Costa Mesa, Calif. : Mazda Publishers, 2002.
  11. مدارک پهلوی و تصمیمات نظامی و اداری ساسانیان[ölü keçid] (6 صفحه — از 337 تا 342) مجلات : زبان و ادبيات " چیستا " دی و بهمن 1377 — شماره 154 و 155 " نویسنده:دریایی، تورج
  12. 1 2 3 چارسو-شمال، جنوب، مشرق، مغرب، احمد كسروي، ماهنامه پيمان، سال يكم، شماره يكم و دوم، آذرماه 1312
  13. 1 2 Šahrestānīhā-ī Ērānšahr : a Middle Persian text on late antique geography, epic, and history Arxivləşdirilib 2009-03-05 at the Wayback Machine : with English and Persian translations, Author: Touraj Daryaee, Publisher: Costa Mesa, Calif. : Mazda Publishers, 2002.
  14. دائره‌المعارف بزرگ اسلامي جلد 8، استان، ابولفضل خطيبي، شماره مقاله:3294
  15. Bu kitabın əsli pəhləvi dilində olub və miladi 7-inci əsrində qələmə alınan nüsxəsi əldədir
  16. 1 2 شهرستانهای ایران (7 صفحه — از 169 تا 175) مجلات : هنر " مهر " آذر 1321 — شماره 73 " مترجم:هدایت، صادق
  17. 1 2 شهرستانهاي ايران احمد تفضلي Arxivləşdirilib 2012-03-22 at the Wayback Machine (برگرفته از: شهرهاي ايران، ج2، به كوشش محمديوسف كياني، جهاد دانشگاهي، سال 1366)
  18. 1 2 Eranshahr nach der Geographie des Ps. Moses Xoranac'i, by Joseph Marquart/Markwart (Berlin, 1901) [Iran according to the Geography of Pseudo-Moses Xoranac'i]
  19. 1 2 Ərdəbilin tarixi keçmişi, Adil irşadifər Arxivləşdirilib 2013-04-02 at the Wayback Machine Araz qəzeti, say 101 پیشینه تاریخی اردبیل, عادل ارشادی فرد – به نقل از نشریه آراز شماره 101 (Parantez içində verilən izahat bu qaynaqdandır)
  20. Hal azırda Mazəndəran
  21. شاهنامه خاور، ج 4، ص 378 و 372
  22. وزو بره بد آذرآبادگان // كه بخشش نهادند آزادگان — وز ارمينيه تا اردبيل // بپيمود دانا خرد بوم گيل
  23. 1 2 3 4 Əlməsalekol məmalek, İbni xurdazbeh, 1309 H.Q, Lidən şəhəri, S 118–119
  24. The Remaining Signs of Past Centuries (Arabic: الآثار الباقية عن القرون الخالية‎, Kitāb al-āthār al-bāqiyah `an al-qurūn al-khāliyah) by Abū Rayhān al-Bīrūnī, P vii
  25. {{{1}}}

    والجَربى بلاد الشمال ربع المملكة وكان أصبهبذ الشمال على عهد الفرس يسمى اذرباذكان أصبهبذ وفي هذا الحيّز إرمينية و آذربيجان والريّ ودُماوَنْد ومدينة دماوند شَلَنبَة قال بهرام جور‏:‏ مَنَم شير شَلَنبَه ومنم بَبْرِ تَلَه وفيه طبرستان والروبان وآمُل وسارية وشالوس واللاّرز والشِّرز وطميس ودِهستان والكلار وجيلان وبدشوارجر وملك طبرستان وجيلان وبدشوارجر يسمى جيل جيلان خراسان قال محمد بن عبد الملك‏:‏ قد خُضِبَ الفيل كعاداته لجيل جيلانِ خراسانِ والفيل لا تُخضَبُ أعضاؤه إلاّ لذي شأنٍ من الشانِ وفي هذا السقع الببْر والطيلسان والخَزَر واللان والصقالب والأبَر‏.‏

  • Е.А.Пахомов. Пехдлевийские надписи Дербенда, стр. 29
  • دکتر حسین الیاری، نام شهرها و وضع راههای آذربایجان در قرون نخستین اسلامی، نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز، تابستان 1363، شماره مسلسل 132، ص 93
  • İbn əl-Fəqih, BGA, V, səh. 287
  • İbn Xordadbeh, səh. VI, 122
  • Əlməsalek vəlməmalek, Əbilqasim İbni huqəl, Lidən şəhəri, 1872 inci il. S 236–237
  • Əl-Yəqubi, Buldan, səh. 271.
  • Məsalik əlməmalik, İstəxəri, Lidən şəhəri, 1870-inci il (Miladi), S 236–237
  • İbn Havqəl, səh.387
  • İbn Havqəl, səh. 331,332
  • دکتر حسین محمدزاده صدیق، فرضیه زبان آذری و کسروی، انتشارات تکدرخت، ، ص 47 1389
  • حدود العالم من المشرق الي المغرب، تهران، ١٣٤٠، به كوشش منوچهر ستوده، با مقدمه بارتولد، چاپ دانشگاه تهران، ص ١٥٧

    مشرق این ناحیت (=آذربایجان) حدود گیلان است و جنوب وی حدود عراق است و جزیره، و مغرب وی حدود روم است و سریر، و شمال وی حدود سریر است و خزران. و این جای هاست. بسیار با نعمت ترین ناحیت هاست اندر اسلام. و ناحیت آبادان و با نعمت بسیار و آب های روان و میوه های نیکو و جایگاه بازرگانان و غازیان …

  • 35. Azerbaycan Bölgesi ve Şehirleri Hakkında Bilgi, sayfa 138. // Hudûd El-Âlem'e Göre 10. Asırda Türk Boyları. T. C. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi. Yazar: Sezin Orhan (Kurulay). İstanbul — 2007, 263 sayfa.
  • 1 2 3 نجیب بکران ٔ محمد بن. جهان نامه . مسکو . 1960. انستیتوی ملل آسیا ص 38
  • "Nəxcəvan men kureye Azərbaycan 13.11.1400 İslah olunmuş mətn" (PDF). 2017-06-30 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • "sənədin əsli". 2017-06-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • "سرحدنامه سه قريه املاک کليساى طاتف". 2014-04-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • Papazian, Akop Davidovich. Persidskie dokumenty Matenadarana: II Kupchie (14–16 vv.). Erevan: Izdatel'stvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1968. 55–57, 251–53, 413–16, 513–14
  • "سرحدنامه سه قريه املاک کليساى طاتف". 2014-04-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • "Frontier nomads of Iran: a political and social history of the Shahsevan" Autor: Richard Tapper, Cambridge University Press, 1997, ISBN 0 521 58336 5 hardback
  • "Russian Azerbaijan, 1905–1920: The shaping of national identity in a muslim community" Autor: Tadeusz Swietochowski, Cambridge University Press, 1985, ISBN 0 521 26310 7 hardback, ISBN 0 521 52245 5 paperback
  • "Russia and Iran, 1780–1828" Autor: Muriel Atkin, University of Minnesota Press, 1980, ISBN 0 8166 0924 1
  • سیاحتنامه شاردن. ترجمه محمد عباسی. امیرکبیر. 1350. جلدسوم. تهران. ص 16
  • 1 2 سام میرزای صفوی. تذکره تحفه سامی. به تصحیح رکن الدین همایون فرخ. شرکت سهامی علمی. تهران. بی تا. ص 357
  • "əsli sənəd". 2017-06-30 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • 1 2 Papazian, Akop Davidovich. Persidskie dokumenty Matenadarana: II Kupchie (14–16 vv.). Erevan: Izdatel'stvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1968. 116–17, 316–17, 485–87, 582
  • "islah olunmuş mətn" (PDF). 2014-04-06 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • "قباله شش دانگ ملک در ناحيه کوچز قراباغ". 2014-04-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • "Qarabağ Azərbaycan, islah olunmuş sənəd" (PDF). 2014-04-06 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • Hüseyn bin Xələf Təbrizi, "Burxan-i Qəti", 1/96
  • سفرنامه کروسینسکی، (یادداشتهای کشیش لهستانی عصر صفوی) ترجمه عبدالرزاق بیگ دنبلی (مفتون) با مقدمه و تصحیح دکتر مریم امیراحمدی، انتشارات توس، تهران، 1363، ص 56
  • آمار مالي نظامي ايران در سال 1128 ه.ق و يا تفصيل عسگر فيروزي ماثر شاه سلطان حسين صفوي از ميرزا محمد حسين مستوفي ، به كوشش محمد تقي دانش پژوه، مجله فرهنگ ايران زمين، جلد بيستم تهران، 1353 صص397–421
  • آمار مالي نظامي ايران در سال 1128 ه.ق و يا تفصيل عسگر فيروزي ماثر شاه سلطان حسين صفوي از ميرزا محمد حسين مستوفي ، به كوشش محمد تقي دانش پژوه، مجله فرهنگ ايران زمين، جلد بيستم تهران، 1353 ص 404
  • 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 سر حدات تاریخی آزربایجان و اسنادي از قدرمت حضور تركان در آن مملكت – ميراسماعيل سيد موسوي
  • آمار مالي نظامي ايران در سال 1128 ه.ق و يا تفصيل عسگر فيروزي ماثر شاه سلطان حسين صفوي از ميرزا محمد حسين مستوفي ، به كوشش محمد تقي دانش پژوه، مجله فرهنگ ايران زمين، جلد بيستم تهران، 1353 صص404–405
  • آمار مالي نظامي ايران در سال 1128 ه.ق و يا تفصيل عسگر فيروزي ماثر شاه سلطان حسين صفوي از ميرزا محمد حسين مستوفي ، به كوشش محمد تقي دانش پژوه، مجله فرهنگ ايران زمين، جلد بيستم تهران، 1353 ص 406
  • آمار مالي نظامي ايران در سال 1128 ه.ق و يا تفصيل عسگر فيروزي ماثر شاه سلطان حسين صفوي از ميرزا محمد حسين مستوفي ، به كوشش محمد تقي دانش پژوه، مجله فرهنگ ايران زمين، جلد بيستم تهران، 1353 ص 420
  • مروی. محمد کاظم (وزیر مر). عالم آرای نادری. به تصحیح محمد امین ریاحی. علم. تهران. 1369. ص 380
  • "Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd1". 2014-04-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-21.
  • "Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd2". 2014-04-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-21.
  • 1 2 مفخم، محسن. "اسناد و مکاتبات تاريخى." بررسى‌هاى تاريخى ٢، ٣-۴ (١٣۴۶): ۳۶۳-۳۶۶. ۳۶۵-۶۶
  • قائم مقامى، جهانگير. يکصد و پنجاه سند تاريخى: از جلايريان تا پهلوى. تهران: چاپخانۀ ارتش شاهنشاهى ايران، ١٣۴٨: ۱۰۳-۱۰۴.
  • اسناد و مکاتبات تاریخی: فرمان علی مرادخان (٢ صفحه – از ١٥١ تا ١٥٢ و 366–365). نشريه بررسی های تاریخی – دی ١٣٤٦ – شماره ١١ . نويسنده: مفخم، محسن (وابسته به : نشريه ستاد بزرگ ارتشتاران- كميته تاريخ نظامي. دو ماهنامه بررسی های تاریخی، تاريخ و تحقيقات ايرانشناسي، قطع : کتابی. هيئت رئيسه افتخاري: تيمسار سپهبد اسدالله صنيعي، تيمسار فريدون جم، دكتر عاليخاني. هيئت مديره: تيمسار سپهبد غلامرضا ازهاري، تيمسار سپهبد علي كريملو، تيمسار سرلشگرحسين رستگار نامدار. هيئت تحريريه: آقاي دكتر خانبابا بياني، دكتر عباس زرياب خوئي، سيدمحمد تقي مصطفوي، سرهنگ دكتر جهانگير قائم مقامي)
  • قائم مقامي، جهانگير، يكصد و پنجاه سند تاريخي از جلايريان تا پهلوي، تهران، چاپخانه ارتش، ١٣٤٨.
  • آز‌ربايجان ين تاريخ و مده‌نييه‌تينين بورژووا ساختالاشديريجيلارينا قارشي. پروفئسور شٶوكه‌ت تاقييئوا٬ باكي. ١٩٧٨
  • علی مراد خان زند: قلمرو عليشكر (همدان، ساوه، اراك، يك دوم كردستان، يك سوم كرمانشاه،…) و قراباغ و شيروان و گنجه و نخجوان جز ولايت آزربايجان است ــ مئهران بهارلي
  • فرمان کريم خان زند
  • "Kərim Xan fərmanı – İslah olunmuş mətn1" (PDF). 2016-03-04 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-21.
  • "Kərim Xan fərmanı – İslah olunmuş mətn2" (PDF). 2016-03-04 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-21.
  • موسوی، ميرزا محمد صادق (نامی اصفهانی)، تاريخ گيتی گشا، به تصحيح سعيد نفيسی، تهران، انتشارات اقبال، 1366 ص 110
  • میرزا علینقی مشیر لشكر نایینی، ماثرالصدریه، در دفتر تاریخ؛ مجموعه اسناد و مدارك تاریخی به كوشش: ایرج افشار تهران، بنیاد موقوفات دكتر محمود افشار ، تاریخ رساله 1274، 1380 ص 60
  • میرزا افضل‌ا… شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح و تحقیق: نصر افشار فر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی 1380 جلد 1، ص 14
  • میرزا افضل‌ا… شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح و تحقیق: نصر افشار فر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی 1380 جلد 1، ص 16
  • میرزا افضل‌ا… شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح و تحقیق: نصر افشار فر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی 1380 جلد 1، ص 230
  • 1 2 میرزا افضل‌ا… شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح و تحقیق: نصر افشار فر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی 1380 جلد 1، ص 257
  • 1 2 میرزا افضل‌ا… شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح و تحقیق: نصر افشار فر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی 1380 جلد 1، ص 270
  • میرزا افضل‌ا… شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح و تحقیق: نصر افشار فر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی 1380 جلد 1، ص 309–310
  • İrəvan da daxil olmaqla Arazın hər iki tayının Azərbaycan adlandırlması ilə bağlı daha bir sənəd (Ümid Niayeş, "Kafkassam" qəzeti, 10 may, 2020-ci il): https://kafkassam.com/ir%C9%99van-da-daxil-olmaqla-arazin-h%C9%99r-iki-tayinin-az%C9%99rbaycan-adlandirlmasi-il%C9%99-bagli-daha-bir-s%C9%99n%C9%99d.html
  • https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/Azerbaycan1.pdf
  • https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/Azerbaycan2.pdf
  • http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Persien/XIX/1820-1840/Pisma_russ_o_Persii/text11.phtml?id=7709
  • http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Bronevskij/frametext2.htm
  • http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Bronevskij/frametext32.htm
  • https://books.google.com/books?id=564-AQAAIAAJ&dq=&q=%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B1%D0%B8-%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5&redir_esc=y
  • https://books.google.com/books?id=DTQyAAAAIAAJ&dq=&q=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80+%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9&redir_esc=y
  • http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1760-1780/Cagareli_II/pred.htm
  • "Erməniləri ifşa edən tarixi xəritələr – FOTOSESSİYA". 2011-08-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • "Azərbaycan həqiqətlərini təsdiqləyən tarixi xəritələr aşkarlanmışdır". 2012-01-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • "Azərbaycan həqiqətlərini təsdiqləyən tarixi xəritələr aşkarlanmışdır". 2011-08-23 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-05-24.
  • Iran and the challenge of diversity: Islamic fundamentalism, Aryanist racism, and democratic struggles, Author Alireza Asgharzadeh, Edition illustrated, Publisher Palgrave Macmillan, 2007 , ISBN 1403980802, 9781403980809 , Length 249 pages, P 18
  • Borders and brethren: Iran and the challenge of Azerbaijani identity, BCSIA studies in international security Author Brenda Shaffer, Edition illustrated, Publisher MIT Press, 2002, ISBN 0262692775, 9780262692779, Length 248 pages, P xii
  • 1 2 3 4 5 1. Fateme Fəridi Məcid. Sərqozəşt-e təqsimat-e keşvəri-ye İran (ketab-e əvvəl əz 1285 ta 1385). Celd-e əvvəl, Azərbaycan-e Şərqi, Azərbaycan-e Qərbi, Ərdəbil və İsfəhan, Bonyad-e İranşenasi, 1388.
  • 1 2 2. Azərbaycan dər əvayel-e doure-ye Pəhləvi (bər əsas-e qozareş-e məhrəmane-ye sale 1327 be ərteş-e Torkiye). Motərcem doktor T.Məlikzadə Dilməqani, Təbriz, “Əxtər”, 1387.
  • 3. Salname-ye amar-e keşvər 1371. Şomare-ye mosəlsəl-e nəşriyyat-e mərkəz-e amar-e İran:1849, çap dər çapxane-ye mərkəz-e amar-e İran, 1372.
  • 4. Nətayec-e təfsili-ye sərşomari-ye omumi-ye nofus-oməskən - 1385. Koll-e keşvər, şomare-ye mosəlsəl-e nəşriyyat-e Mərkəz-e Amar-e İran: 4232, Mərkəz-e Amar-e İran, 1387.
  • 5. Ətləs-e rahnəmai-ye ostanha-ye İran, enteşarat-e sazeman-e coğrafiyai-ye niruha-ye mosəlləh, 1390.
  • 7. http://ata-khoy.blogfa.com/post-32.aspx
  • 8. Ş.Tağıyeva., Ə.Rəhimli.,S.Bayramzadə. Güney Azərbaycan (məlumat kitabı). Bakı, “Orxan”, 2000.
  • Cəmalə Mirzəyeva - XX əsrdə Güney Azərbaycan ərazisində aparılmış inzibati-ərazi bölgüsü haqqında (“Güney Azərbaycan: tarix və müasirlik”. Bakı, “Zərdabi” nəşriyyatı, 2014, 216 səh.) http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/812713203.pdf
  • از بام ایران تا سرزمین طوفان Arxivləşdirilib 2012-02-23 at the Wayback Machine / محمد کامیار . _ تهران : شرکت توسعه کتابخانه های ایران , 1380 . 366 ص . : مصور , نقشه , جدول , عکس .
  • از بام ایران تا سرزمین طوفان Arxivləşdirilib 2012-01-07 at the Wayback Machine / محمد کامیار . _ تهران : شرکت توسعه کتابخانه های ایران , 1380 . 366 ص . : مصور , نقشه , جدول , عکس .
  • چنلی بئل درگی سی، 3 — اونجو سای، باتی آزربایجان ین اوزل سایی
  • http://www.karkan.ir/post-1542 تاریخچه آستارا
  • خبرگزاري فارس، الحاق آستارا به استان اردبيل قطعي مي‌شود
  • "آستارا را پيش بندر شهر اردبيل نوشته اند". 2011-10-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-02-07.
  • Həmçinin baxRedaktə

    Xarici keçidlərRedaktə