GirişRedaktə

XX əsrin ortalarına kimi əhalisi əsasən azərbaycanlılardan ibarət olan qədim yaşayış məskəni (kənd). Hal-hazırda Ermənistanın ərazisindədir. XX əsrin ortalarından 1988-ci ilə qədər bir müddətdə SSRİ-nin və Ermənistanın apardıqları məqsədyönlü siyasət nəticəsində ərazidən bütün azərbaycanlılar məcburi köcürülmüşlər. 1988-ci ildə beş minə yaxın azərbaycanlının yaşadığı kənddə bir ümumtəhsil, iki ibtidai məktəb, bir texniki peşə məktəbi, bir yüngül metallurgiya müəssisəsi, bir xəstəxana və digər sosial-iqtisadi müəssisələr fəaliyyət göstərirdi. Ümumittifaq əhəmyyətli Zod Dağ-Mədən Kombinatı burada yerləşirdi. Dəmir yolu və digər mühüm nəqliyyat və infrastruktura malik kənd ötən əsrin 80-ci illərində yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı.

TarixiRedaktə

Zod qədim türk dillərində sərt, keçilməz uca dağlıq yerdə məskunlaşmış el, oba yurd yeri deməkdir. Kənd 1921-cü ildə Sovet rəhbərliyi tərəfindən tarixən ancaq azərbaycanlıların məskunlaşdığı bütöv Göyçə mahalı ilə birlikdə Ermənistana verilib.

Kəndin himini salan Kəsəmənlilər tayfasının banisi Vəliağa olmuşdur. Vəliağanın özü Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndindəndir. Vəliağa əvvəlcə Göyçə mahalının Kəvər rayonunun Göyçə gölü ətrafına yaxın olan Vəliağalı kəndinin, sonra isə XIV əsrin sonlarında (1387-1388) və XV əsrin əvvəlində (1400) indiki Zod kəndinin himini salmışdır. Vəliağa və onunla birlikdə Zoda gələn ağsaqqallar yaşamaq üçün əlverişli suyu və münbit torpağı, maldarlıq üçün əlverişli olduğunu görüb həmin yeri daimi yaşayış yeri seçmişlər. Kəndin ərazisi Qazax mahalının yaylaqları olmuşdur. Vəliağa nəinki Zod kəndini özünə daimi yaşayış məskəni seçmişdir, hətta indiki Dərə kəndinin ərazisini də özü üçün yaylaq yeri seçmişdir. Kəndin ilk adı yarandığı ilk gündən 1988-ci ilə qədər 3 dəfə dəyişdirilmişdir.

  İlk adı III-V əsrlərdən - XIV əsrin sonları (1387-1388), XV əsrin əvvəlinə (1400) qədər Başkalafa olmuşdur. Vəliağa köçüb gələnə qədər həmin yerlərdə III-V əsrlərdə Alban türklərinin yaşamasını təstiq edən böyük kalafalıqlardan ibarət olduğuna görə kəndin adı Başkalafa adlandırılmışdır.Kəndin ikinci adı 1813-1814-cü illərə qədər Vəliağa olmuşdur. Bu adın mənası kəndin himini salan, Qazax mahalının Qıraq Kəsəmən kəndindən Göyçə mahalına gələn Vəliağanın adı ilə bağlıdır. Kəndin üçüncü adı 1813-1814-cü illərdən 1988-ci ilin dekabrına qədər Zod olmuşdur. Bu adın mənası Söd sözündən götürülmüşdür. Vaxtı ilə orada alban türkləri dövründə şəhər tipli böyük yaşayış məskəni olmuşdur. Kəndin keçmiş yeri kənd yaxınlığındakı kiçik dağların ətəyində yerləşdiyinə görə Söt adlandırılmışdır.
  

1948-ci ildə kənd əhalisinin əsasən ziyalılardan ibarət olan əhəmiyyətli bir qisminin Azərbaycana deportasiya edilməsi kəndin inkişafına, təhsil və mədəniyyətinə ciddi zərbə vurmuşdur.

Mübariz təbiətli kənd əhalisinin 1988-ci ildə tam deportasiyasında Ermənistan SSR rəhbərliyi və Sovet Ordusunun birləşmələri yaxından iştirak etmişlər. Azərbaycan SSR-inin o vaxtkı rəhbərliyinin qətiyyətsizliyi də kənd əhalisinin kütləvi köçürülməsinə şərait yaratmışdır.

Ermənistanı 1988-ci ildə tərk edərək və Göygöl rayonuna pənah gətirmiş, milliyyətcə rus olan L.V.Tolstyak Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətinə yazdığı öz izahatında göstərmişdir: "1988-ci ilin noyabrın 27-də Ermənistan SSR Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini (daha sonralar Ermənistan KP MK-nın birinci katibi) V.Movsesyan Vardenis rayonunun Zod kəndinə gəlib əhalinin kəndi tərk etməsi üçün üç gün vaxt veridiyini bəyan etdi və əlavə etdi ki, bu müddətdə kəndi tərk etməsələr, onların təhlükəsizliyinə təminat verilməyəcək".

Zodlular hazırda əsasən Göygöl rayonunda, xüsusən həmin rayonun Yeni Zod kəndində və respublikanın bütün bölgələrində məskunlaşmışlar.

Ermənistan hökumətinin səylərinə baxmayaraq strateji əhəmiyyətə malik Zod kəndini yalnız qismən məskunlaşdırmaq müyəssər olmuşdur.

İqtisadiyyatıRedaktə

1988-ci ilə qədər Zod kəndinin əsas iqtisadi fəaliyyət sahələri mədən sənayesi, metallurgiya, əkinçilik və maldarlıqdan ibarət olmuşdur. Kənd əhalisinin 1988-ci ildə deportasiyasından sonra kənddə iqtisadi fəaliyyət tamamilə tənəzzül etmişdir.

1960-1970-ci illərdə əsası qoyulmuş Zod qızıl mədəni Sovet İttifaqının dağılmasından sonra tam gücü ilə istifadə edilmir. Azərbaycanla cəmi 5 km sərhəddə yerləşən qızıl mədəni əksər hissəsi Kəlbəcər rayonunun Söyüdlü zonasında yerləşən qızıl yataqlarının işlənməsi ilə məşğuldur.

Qızıl mədəninə xidmət məqsədi ilə 1960-1970-ci illərdə çəkilmiş Ağstafa-İcevan, İcevan-Razdan, Sevan-Şorca, Şorca-Zod elektrikləşdirilimiş dəmiryol xətti ümumilikdə Ermənistanın iqtisadiyyatının dirçəlməsinə xeyli təkan vermişdir.

 
Göyçə mahalı və Kəlbəcər rayonunu birləşdirən Zod aşırımı

ƏhalisiRedaktə

Zod kəndi Azərbaycan elmi, iqtisadiyyatı və ictimaiyyəti üçün görkəmli xadimlər bəxş etmişdir. Zodlular Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda aparılan döyüşlərdə yaxından iştirak etmiş və 50 nəfərə yaxın şəhid vermişdir. 1992-ci ildə keçmiş Şaumyan kənd rayonunun azad olunmasında qəhrəmancasına həlak olmuş Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Etibar Hacıyev Zod kəndinin şəhidləri sırasındadır. Şəhid Cavid Qasımov, Fəxrəddin Qocayev da bu kənddə doğulubZod – 1919-cu il. 2000 nəfər yaşamışdır. Kənd dagıdılıb yandırılmış, 270 nəfər dinc əhali böyük işgəncələrlə qətlə yetirilmişdir.

ƏrazisiRedaktə

Kənd rayon mərkəzindən 9 km şərq tərəfdə yerləşmişdir. Kənd şimal tərəfdən 3 km Zərzibil və 2 km Ağkilsə kəndləri ilə, Basarkeçər yolunun şimal tərəfindən 3 km İnəkdağı kəndi ilə, eləcə də Azərbaycan Kəlbəcər rayonu ilə şərq tərəfdən 25-30 km həmsərhəddir. Kəndin eni 2 km, uzunluğu isə 5 km-dir. Kəndin 6000 hektar torpağı olmuşdur. Ondan 3000 hektarı otaraq və biçənək, 3000 hektarı isə əkinə yararlı torpaq sahələridir. Kəndin mərkəzində III-V əsrlərə aid olan, üzərində "Qrabar" əlifbası ilə yazılan Alban türklərinin tarixindən bəhs edən xaç daşlarını tarixi abidələr, kəndin və eləcə də mahalın tanınmış ziyarətgah yeri olan, Seyidlər tayfasının banisi Qara seyidin ocağını da dini abidələrə misal göstərmək olar. Kəndin adları Türk toponimlərindən ibarət çox mənzərəli və gəzməli yerləri vardır. Onlardan Hənifə bulağı, Murtuz bulağı, Turş su, Gödək bulaq, Qoşa bulaq,Dənizin bulağı, mənbəsi qızıl mədənindən başlayan və kəndin mərkəzindən keçən Böyük çay, Ellərin komu, Calalların komu, Sarının dərəsinin komu, Qatarın komu, Raza oğlu örüşü, Qararın örüşü, Sarının dərəsi, Şahqulunun dərəsi, Ardıclı dərəsi, Aşırrımın dərəsi, Aşırrımın komu, və başqa yerləri göstərmək olardı. Kəndin 8 un dəyirmanı olmuşdur. Onlardan 6-sı su ilə işləyən ,2-si isə xod, yəndi elektrik enerjisi ilə işləyən dəyirmanlardır. Su dəyirmanları 1973-1974 illərə, 1983-1984-cü illərdə tikilən xod dəyirmanları isə 1988 -ci ilin dekabrına qədər fəaliyyətdə olmuşdur. Həmin dəyirmanlardan qonşu kəndlərin də əhalisi istifadə edərdi.

QaçqınlıqRedaktə

1905-1907-ci illərdəki I qaçqınlıq zamanı kənd əhalisi erməni daşnaqları tərəfindən çıxarılaraq doğma yurdlarından qaçqın düşmüşlər. Kənd əhalisi Kəlbəcər, Goranboy, Tərtər, Qazax və başqa yerlərdə məskunlaşmışlar. Kənd əhalisi 1907-ci ilin yazında yenidən doğma yurdlarına qayıtmış, az bir hissəsi məskunlaşdıqları yerdə qalmışdır. Kəndin təxminən 100 evi, 300-350-ə yaxın əhalisi olmuşdur. 1918-1920-ci illərdəki II qaçqınlıq zamanı kənd əhalisi doğma yurdlarından qaçqın düşmüş, Goranboy, Qazax, Tovuz və başqa yerlərdə məskunlaşmışdılar. Kənd əhalisi 1921-ci ilin yazında yenidən doğma yurdlarına qayıtmışlar. Az bir hissəsi məskunlaşdıqları yerlərdə qalmışlar. Kəndin təxminən 200-230 evi, 800-1000 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur. 1948-1953-cü illərdəki deportasiya, III qaçqınlıq zamanı kəndin 125 evi, 500 nəfərə yaxın əhalisi Azərbaycanın Xanlar rayonunda məskunlaşmışdır. Kənd əhalisi bu günə qədər məskunlaşdıqları yerdə yaşayırlar. Kəndin 400-450 evi, 1600-2000 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur. 1988-1991-ci illərdəki IV qaçqınlıq zamanı kənd əhalisi tamamilə doğma yurdlarından çıxarılaraq, qaçqın düşmüşlər. Kənd əhalisi Bakı, Gəncə, Xanlar, Samux və başqa yerlərdə məskunlaşmışlar. Kənd əhalisi bu günə qədər məskunlaşdıqları ərazilərdə yaşayırlar. Kəndin 650-700 evi, 4700 nəfərə yaxın əhalisi olmuşdur.

Elm və dinRedaktə

Kənddə 1912-1913-cü illərdən 1917-ci ilə qədər dövlət tərəfindən açılmış dini məktəb 3 il fəaliyyət göstərmişdir. Məktəbi açan Molla Tağılar olmuşdur. Məktəbin təxminən 2 buraxılışı olmuşdur.

Kəndin tayfalarıRedaktə

Kəsəmənlilər (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Tatlılar (Qazax mahalının Tatlı kəndi), Hasansuyu (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Hacılılar (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Tükəzdar (Qazax mahalının Dağ-Kəsəməm kəndi), Hacı Süleymanlılar (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Naxırçılar (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Humoylar (Qazax mahalının Dağ- Kəsəmən kəndi), Məşədi Qəfərlilər (Qazax mahalının Tatlı kəndi), Qazılar (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Mirzələr ( Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Molla Kərimlilər (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi). Hacı Süleymanlılar tayfasının qolu. Hacı Kazımlılar (Qazax mahalının Tatlı kəndi) Hacı namazlılar (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Ağaölülər (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Cellan bayramlılar (Qazax mahalının Qağ Kəsəmən kəndi), Çuğullular (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Sakqarlar (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Nəsirlilər Qazax mahalının(Dağ Kəsəmən) kəndi, Kaneylər (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Koxa Məmmədlilər (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Gümüşlülər(Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Şəşənəmiuşağı (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Dəmirçilər (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi),Quluyevlər (Qazax mahalının Dağ Kəsəmən kəndi), Sayıflılar (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Şamoyağalılar (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi) Kəsəmənlilər tayfasının qolu, Molla tağılar (Qazax mahalının Dağ-kəsəmən kəndi), Qarabağlılar (Qarabağ mahalından), Seyidlər (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Xudular (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Oruclular (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Molla Mehdilər (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Rəhimuşağı (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi), Rızalılar (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi) Hasansuyu tayfasının qolu, Zülfüqarlar (Qazax mahalının Dağ-Kəsəmən kəndi)

Tanınmış şəxsləriRedaktə

MədəniyyətiRedaktə

Göyçədə də ictimai-mədəni irsimizin inkişafında İslam dininin mütərəqqi əhəmiyyəti olmuşdur. Kənd ziyalıları arasında ərəb, farsrus dillərini kamil bilən Zod kəndindən Mirzə Bəylər, Hacı Əliş Ağa, Molla Tağı oğlu Məhəmməd, Məşədi Molla Həşim, Mirzə Əsgər, Hüseynquluağalı kəndindən Molla Nəcəf, Molla Əli, Molla Nəbi, Qaraqoyunludan Kalavayı Cəfər və bir çox başqaları islam dininin mütərəqqiliyini, elimliyini camaata çatdırır və onu xurafatdan, mövhumatdan uzaq olduğunu tutarlı dəlillərlə sübuta yetirirdilər və adamları halallığa, ədalətə dəvət edirdilər. Zod kəndində Seyid Əli, Seyid Oruc və Qara Seyid Həsənin sınaqlı ocaqlarının möcüzələri göyçəlilərin çoxlarına məlumdur.

Bu sınaqlı ocaqlara düz niyyətlə gələnlərin hamısı diləklərinə çatıblar. Bu ocaqlara şəkk edənlər isə öz cəzalarını alıblar.

Bundan əlavə Zod kəndinin ərazisində qədim müsəlman qəbiristanlıqları, sərdabələri, tarixi abidələrdən bir çoxu, müqəddəs sayılan bulaqaları və toponimləri var. Məsələn: Söyüdlüdə Seyid Əsədullah qəbri, Zod kəndindən səkkiz kilometr aralı Məçidyeri, Böyük Taxta deyilən yerdə XIII-XIV əsrlərə aid oğuz qəbiristanlığı var idi. Burada olan, üstündə "Həsən İbn Şirin" yazılmış gözəl memarlıq nümunəsi baş daşını camaat ziyarət edər, kəndin 3 km-də Ocaq Təpə deyilən bina qalığı da ziyarətgah idi.

Ermənilər torpaqlarımızı mərhələ-mərhələ işğal etdikləri kimi, mədəniyyətimizi, incəsənətimizi, tarixi abidələrimiz və müqəddəs ziyarətgahlarımızı da qarət etməkdən çəkinmədilər. Həyasızlığa bir baxın, erməni musiqişünası N.Təhməzyan qədim musiqi qaynaqlarımıza da sahib çıxır, ozan varsaq varlıqlarımızı da özününküləşdirməyə çalışırdı. Ermənilər minlərlə sənət incilərimizi, tarixi abidələrinimizi özününküləşdiriblər, özününküləşdirə bilmədiklərini isə məhv ediblər.

Zod kəndinin sənət adamlarının qoyub getdikləri kitabələr, oymalar və sair memarlıq nümunələri dövrümüzə qədər gəlib çatmışdı.

Belə sənət əsərlərindən Vəli ağanın və Məşədi Ağakişinin qranitdən işlənmiş iki metr hündürlüyündə olan baş daşındakı oymalar, yazılar və naxışlar incəsənət nümunələri idi.

Zod ustad şairlərin, sözü keçən ağır ləngərli adlı-sanlı adamların doğulub boya-başa çatdığı bir kənddir. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində el şairlərindən Molla Tağı oğlu Məhəmməd (1830-1910), Qasım, Ağayar, Hacı Əliş ağa (1872-1922), nəhayət, Usta Abdulla kimi söz sərraflarının göz açdığı qədim ənənələrimizi yaşadan tarixi bir diyarıdır. Lirik şerləri elin dillər əzbəri olan XX əsr aşıq poeziyasının ecazkar nümunələrini yaradan şair Əbülfət də məhz bu kənddə göz açıb, yazıb-yaradıbdır.

Göyçə mahalında ozan-aşıqlarımızın və ümumiyyətlə, şifahi xalq ədəbiyyatı qaynaqlarımızın keçdiyi tarixi zəngin yolun başında Ələsgər məktəbinin ən parlaq səhifələri Ağkilsə, Daşkənd və Zod kəndləri ilə bağlıdır.

1884 – cü ildə Zod kəndində birinci olaraq real məktəb açılmışdır.

Görkəmli şəxsiyyətləriRedaktə

Zod kəndi tarixən özünün görkəmli şəxsiyyətləri, tanınmış ziyalıları və el sənətkarları ilə məşhur olmuşdur. Onların içərisində Səməd Ağa, Georgi medallı Məşədi İsa Kərbəlayı Musa oğlu, Qurban Cəfərov, Zeynalabdin Mirzəyev , Bədoy Hacıyev, Talıb Musayev, Tapdıq Əmiraslanov, Yunis Rzayev, Qəşəm Aslanov , Nağı Əbdüləzimov , Aydın Cahangirov, polkovnik Muharib Mirzəyev, polkovnik Xanbaba Hacıyev, pofessor Əli Əliyev, akademik Əhliman Əmiraslanov, professor Səyəddin Cəfərov, professor Əbülfət Cavadov, professor Mübariz Yusifov, şair Böyükkişi Mirzəzadə(Təmkin) və başqaları vardır.

MənbəRedaktə

  • Kalvalı Həsənov. "And Yerimiz", " Əbilov, Zeynalov və oğulları", Bakı, 2001.

Həmçinin baxRedaktə