Abxaziya çarlığı

Abxaziya çarlığı (gürc. აფხაზთა სამეფო Apkhazta samepo) — əvvəlcə Anakopiyada,[1][2] sonra 806-cı ildən Kutaisidə mövcud olmuş mərkəzləşmiş orta əsr dövləti.[3][4] 786-787-ci illərin qovşağında Xəzər xaqanlığının köməyi ilə II Leonun başçılıq etdiyi Bizansdan asılı olmayan Abxaz krallığı elan edildi.[4] Krallığın çiçəklənmə dövrü 850-950-ci illərə təsadüf edir.[3] X əsrin əvvəllərində krallıq Abxaziya və Şərqi Gürcüstanın bir hissəsini, bugünkü Qərbi Gürcüstanı əhatə edirdi. X əsrin ortalarında Kaxetiyanın bir hissəsini və Tao-Klarjetinin şimal əraziləri də onun tərkibində idi. "Böyük Rus Ensiklopediyası" na görə, Abxaziya krallığının gücü zəifləməyə başladı və 975-ci ildə (ədəbiyyatda fərqli şəkildə adlandırılan "Abxaz və Kartvellər çarlığı", "Baqratilər çarlığı", "Abxaz-Kartli çarlığı") vahid gürcü çarlığının bir hissəsi oldu.[5],[6][7][8][9] 978-ci ildə taxt Kartli və Quranduxt kralı Qurgenin oğlu Baqrata[3][10] və abxaz çarı III Teodosinin bacısına keçdi. 1008-ci ildə Baqrat, Kartlini atası Qurgendən miras aldı və Abxaziya və Kartli taclarını birləşdirərək vahid bir Gürcüstan krallığını qurdu.[11][10][3][12][13][14][15][16][17].

gürc. აფხაზთა სამეფო Apkhazta samepo
Abxaziya çarlığı
786–1008
Abxaziya çarlığı, 900-cü ildə
Abxaziya çarlığı, 900-cü ildə
StatusuÇarlıq
PaytaxtıAnakopiya
806-cı ildən Kutaisi
Rəsmi dillərigürcü
Abxaz-adıq dilləri
Kartvel dilləri
Demonim(lər)igürcülər, abxazlar, meqrellər, svanlar
İdarəetmə formasıMütləq monarxiya
çar 
Tarixi 
• Yaranması
786
• Süqutu
1008
Xələfi
Gürcüstan çarlığı

AdıRedaktə

Abxaziya çarlığı sözündən yalnız erkən gürcü mənbələrində istifadə olunur. X əsrə qədər Bizanslılar çarlığı Abazqiya-Abxaziya (Yunan Αβαζγια) vassal knyazlıqları hesab edirdilər. Amma əslində VIII əsrin sonlarında rəsmi Konstantinopol burda hakimiyyətini tam itirmişdi.[18]

Tarixçi Zurab Ançabadze qeyd edir ki, 770-ci illərdən Abxaziya dövlətinin (əvvəlcə knyazlıq, sonra isə çarlıq) yaranması ilə əlaqədar olaraq “Abxaziya” termini tədricən öz mənasını Qərbi Gürcüstanın bütün ərazisini əhatə edir və onunla birlikdə istifadə olunur. "Egrisi" termini , sonradan XII əsrdə yaranan yeni "İmereti" termini ilə əvəz edilmişdir. Z.V.Ançabadze həmçinin “abxaz” anlayışının müəyyən etnik icmadan (abazqların tayfası və kiçik etnik qrupu, sonra isə vahid abxaz milləti) bütün çoxmillətli əhalini ifadə edən kollektiv terminə qədər tədricən genişlənməsindən danışır. [19]

TarixiRedaktə

 
Abxaziya çarlığının paytaxtının yerləşdiyi Anakopiya qalası

VII əsrdə Bizans imperiyası Abxazyanı Eqrisidən (Lazika) aldı və ona qərb apşıllar, saniq və misimiyalıların torpaqlarının bir hissəsini verdi. Həmin vaxt bölgənin mərkəzi Anakopiya qalası idi.[20]

X əsrin ortalarında. Abxaziya çarlığı sərhədlərinin ən böyük genişlənməsi dövrünə çatdı: bütün Qərbi və Şərqi Gürcüstanın əhəmiyyətli bir hissəsini əhatə etdi və şimalda Qara dəniz sahili boyunca müasir Anapa ərazisinə qədər uzandı. Aşağı Kartlidə Samşvilde şəhərinə çatdı, həmçinin Tao-Klarjetinin cənub hissəsini fəth etdi. Abxaziya çarlığının zəifləməsi III Demetrinin (967-975) dövründə baş verdi.

Gürcüstanın siyasi birləşməsində Abxaziya çarlığının prioritetliyi ilə bağlı mühüm arqument dolayısı ilə Georgi Melikişvili tərəfindən tərtib edilmişdir. Vahid Gürcüstanın çarları adında həmişə birinci yeri tutan Abxaziyanın adı çəkilir və birləşmiş Gürcüstan krallığının kralları çox vaxt yalnız “Abxaz kralları” adlandırılır. Belə ki, 1008-ildə meydana gələn Vahid Gürcüstan dövləti Abxaziyz çarlığının ərazilərini də əhatə edirdi. XI əsrdən XIII əsrlərə qədər çar IV David və çariça Tamaranın hakimiyyəti dövründə siyasi və iqtisadi gücünün Qızıl çağına çatdı. Gürcüstan Qüdsdəki xaç monastırı və Yunanıstandakı Iviron Monastırı kimi, Şərqi xristianlıqdanŞimali Qafqazdan İranAnadolunun şərqinə qədər uzanan və eyni  zamanda xarici dini mülkləri qorumaqla, ən böyük ölçüdə Şərqi Avropadan ve Şimali Qafqazdan uzanan Pan-Qafqaz imperatorluğunun aparıcı millətlərindən biri oldu.Bu, indiki Gürcüstanın əsas tarixi müqəddiməsi idi.

Bir neçə əsr davam edən səltənət XIII əsrdə monqol istilalarının altına düşdü, lakin 1340-cı illərə qədər yenidən suverenliyini təmin etdi. Sonrakı onilliklərdə Qara Ölümlə yanaşı ölkənin iqtisadiyyatını, əhalisini və şəhər mərkəzlərini viran edən Timurun rəhbərliyi ilə çoxsaylı istilalarla yadda qaldı. Bizansın, sonra Trebizond imperiyasının süqutundan sonra çarlığın geosiyasi vəziyyəti daha da pisləşdi. Bu proseslər nəticəsində XV əsrin sonlarında Gürcüstan sınıq bir varlığa çevrildi. 1386-cı ildən etibarən Timur tərəfindən edilən hücumlarla yanaşı, Qara QoyunlularAğ Qoyunluların sonrakı istilaları 1466-cı ilədək çarlığın son anarxiyaya uğramasına və Kartli, Kaxetiİmereti'nin quruluşlu səltənətlərinin 1490-cı ilə 1495-ci arasında müstəqil çarlıq olaraq tanınmasına gətirib çıxardı. 1493-cü ildə hər biri Baqrationi sülaləsinin rəqib bir qolu olmaqla Odishi, Guria, Abxaziya, SvanetiSamtsxe adlanan beş feodal klanlar quruldu.[21].

K.D.Kudryavtsevin fikrincə, III Baqratın hakimiyyətinin əvvəlindən “XIII əsrə qədər, yəni Gürcüstanın “qızıl dövrü”nə qədər Baqratidlər özlərini abxazlar və gürcülərin, kartvellərin, kaxetlərin və s xalqların “Abxaz və Kartlların çarları” adlandırırdılar.[22]

ƏhalisiRedaktə

 
1000-ci ildə Tao-Kalarceti çarlığı ilə birləşməsindən sonra yaranan Vahid Gürcüstan çarlığının ərazisi

Abxaziya çarlığının əhalinin əsasını abxazlar, meqrellər, svanlaradıqlar təşkil edirdi.[23] Z.V.Ançabadzeyə görə gürcü tayfaları əhəmiyyətli çoxluq təşkil edirdi.[24]

Z.V.Ançabadze S.Canaşiyaya istinad edərək qeyd edirdi ki, artıq “...IX əsrin əvvəllərindən. (əgər əvvəllər olmasaydı) Abxaziya çarlığında çar idarəsinin və kilsənin kitab mədəniyyətinin dili gürcü dili idi”.[25] Ançabadzenin özü iddia edirdi ki, X əsrdə, Abxaziya çarlığının ərazisində gürcü dili əvvəlki dövrdə Qərbi Gürcü kilsəsində istifadə olunan yunan dilini sıxışdıraraq, artıq üstünlük təşkil edirdi.[26] Z.Ançabadze onu da qeyd edirdi ki, X əsrdə bu regionda hər kəs gürcü (“Kartli”) adlanırdı, “... gürcü dilində (Qafqazda və ya onun ətrafında) dini ibadətə qulaq asan hər kəs bu dildə danışırdı. “Gürcü” termininin bu cür başa düşülməsi bu və ya digər “gürcü xalqadonitinin”, məsələn, abxaz, adıq, osetin və ya dvalanın milliyyətinə görə gürcü olmayanın etnik fərdiliyini heç də istisna etmirdi. Gürcü dilinin Şimali Qafqazın qərb hissəsində yayılması xristianlığın Abxaziyadan Şimali Qafqaza daxil olması ilə bağlı idi (məsələn, X əsrin əvvəllərində Alanlar arasında)...”[27] Z.Ançabadze həm əhali, həm də ərazi baxımından Abxaziya çarlığında Kartvel elementinin aparıcı hissəsini, həm də gürcü dilinin burada əsas yazı və mədəniyyət dili kimi tədricən universal yayılması haqqında mübahisə edirdi.[28] X.S.Bqajba qeyd edir: “Təxminən IX əsrin sonlarından Abxaziyada, o cümlədən o vaxta qədər yazı və kilsə dilinin yunanca olduğu Qərbi Gürcüstanda gürcü yazısının yayılması başlandı. Lakin buna baxmayaraq, qədim kilsələrin divarlarında, məzar daşlarında və s. üzərində yunan yazılarına çox sonralar da rast gəlinir.[29]

HökmdarlarıRedaktə

 
Abxaziya çarı titulunu daşıyan III Baqrat

İoan və Adarnase Şavliani istisna olmaqla, Abxaz çarlarının əksəriyyəti Abazq sülaləsindəndir. Onların sülalə adı, müxtəlif müəlliflərin, o cümlədən K.Tumanovun fikrincə, Ançabadze olmuşdur.

Abxaz çarlarının nömrələnməsi Abxaz knyazlarının nömrələnməsinə uyğundur. məsələn, I Konstantin və II Konstantinin knyaz, III Konstantinin isə çar titulları var idi.

Adı İl Sülalə
1. II Leon 780 — 828 Ançabadze
2. II Feodosi 828 — 855 Ançabadze
3. II Demetri 855 — 864 Ançabadze
4. I Georgi 864 — 871 Ançabadze
5. İoann (qəddar) 871 — 873 Şavliani
6. Adarnese 887 — 893 Şavliani
8. I Baqrat 882 — 894 Ançabadze
9. III Konstantin 894 — 923 Ançabadze
10. II Georgi 923 — 957 Ançabadze
11. III Leon 957 — 967 Ançabadze
12. III Demetri 967 — 975 Ançabadze
13. III Feodosi 975 — 978 Ançabadze
14. III Baqrat 978 — 1008 Baqrationi
 
Abxaz çarlığı dövründə əsası qoyulmuş Martvili monastr kompleksi

978-ci ildə Kartli/İberiya çarlığında taxt Qurgenin oğlu III Baqrata və III Teodosin bacısı Quranduxtla keçdi.[10]

II Baqratın (III) varisləri birləşmiş Gürcüstanın hökmdarları idilər, ona görə də bu siyahıda onlar göstərilməyib.

MemarlığıRedaktə

Abxaziya çarlığının mövcudluğunun ilkin dövründə Abxaziya ərazisində kilsə memarlığında Bizans memarlıq qanunlarının güclü təsiri hələ də hiss olunurdu (məsələn, IX-X əsrlərdə ildə tikilmiş Yeni Afonda tikilmiş kilsə).[27] Z.V.Ançabadze qeyd edir ki, “ümumiyyətlə, Abxaziya çarlığında ucaldılan abidələr o dövrün gürcü memarlıq üslubuna xas görkəm alır”, məsələn, II Georginin Martvilidə (Sameqreloda) tikdirdiyi kilsəni və Kumurdo (Cavaxetidə) məbədini buna misal kimi gətirir.[30] Həmçinin N.P.Severova istinad edərək o, Mokvidəki kilsəni fərqləndirərək bildirir ki, onun xarici görünüşü Kiyev Rus dövlətinin abidələrinə yaxındır, xüsusən də Kiyevdə çox sonralar 1037-ci ildə Bizans üslubunda inşa edilmiş məşhur Müqəddəs Sofiya kafedralının planına bənzəyir.[31].

QalereyaRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. Грузия}}
  2. Ново-Афонский монастырь}}
  3. 1 2 3 4 Barthold, W.; Minorsky, V. "Abk̲h̲āz". Encyclopaedia of Islam, Second Edition (ingilis). 2012-04-24.
  4. 1 2 Абхазия}}
  5. Абхазское царство}}
  6. Бгажба О. Х. Лакоба С. З. История Абхазии с древнейших времён до наших дней. Сухум. 2007. 146.
  7. Лакоба С. З. Воронов Ю.Н. Сагария Б. Е. Ачугба Т.Е.Бгажба О.Х.Бутба В.Ф. История Абхазии. Сухум. 1991. 89.
  8. Широкорад А. Б. Грузия. Закавказский тупик. Москва. 2010. 7.
  9. Фадеев А. В. Краткий очерк истории Абхазии (с древнейших времён до крестьянской реформы 1870 года). Сухум. 1934. 80.
  10. 1 2 3 Toumanoff, Cyril. Studies in Christian Caucasian history. — Washington : Georgetown University Press, 1963.
  11. The Oxford Dictionary of Byzantium, 1991. səh. 3
  12. Abxaziya çarlığı // Большая советская энциклопедия[в 30 т.] (3-е изд.). М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
  13. D. M. Lang. Studies in the Numismatic History of Georgia in Transcaucasia // Numismatic Notes and Monographs (130). 1955. ISSN 0078-2718.
  14. D. M. Lang. A modern history of Soviet Georgia. Westport, Conn.: Greenwood Press. 1975. 28. ISBN 0-8371-8183-6.
  15. Suny, 1994. səh. 32-33
  16. Rayfield, Edge of empires, 2012. səh. 71
  17. Eastmond, Antony. Royal imagery in medieval Georgia. Pennsylvania State University Press. 1998. 39. ISBN 0-271-01628-0.
  18. История Абхазии. Учебное пособие. Издательство «Алашара», 1991, Сухум. Редакционная коллегия: кандидат исторических наук С. З. Лакоба (главный редактор), доктора исторических наук Ю. Н. Воронов, Б. Е. Сагария, кандидаты исторических наук Т. А. Ачугба, О. Х. Бгажба, В. Ф. Бутба, историки Р. Х. Гожба, Р. П. Шамба. Рецензенты: кандидат исторических наук Ю. Д. Анчабадзе, кандидат исторических наук С. М. Шамба.— Разлел II. С. 73:
      Словосочетание «Абхазское царство» характерно исключительно для грузинских источников — византийцы до X века рассматривали Абасгию-Абхазию в качестве вассального княжества  
  19. Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, cтр. 351—352
  20. Агрба И.Ш. Абхазское царство и Византия. Сухум: АГУ. 2011. 56–57.
  21. А. Ю. Виноградов, Д. А. Косоуров. Кто объединил Грузию? Давид Кураполат, Абхазское царство и Византийская империя. Античная древность и средние века. Том. 47. Екатеринбург. 2019. 33–34.
  22. Кудрявцев К. Д. Сборник материалов по истории Абхазии. Сухум. 1922. 121.
  23. История Абхазии
  24. З. В. Анчабадзе. Абхазское царство и абхазы: Образование Абхазского царства // Из истории средневековой Абхазии (VI-XVII вв.). Сухуми. 1959. 106–108.
  25. С. Джанашиа, Из истории Абхазского царства, Труды, т. II, стр. 306. // Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с. — С. 386
  26. Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с. — С. 386
  27. 1 2 Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с. — С. 387
  28. Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с. — С. 340
  29. Бгажба Х. С. Из истории письменности в Абхазии. Тбилиси. 1967. 8.
  30. Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с. — С. 388
  31. Северов Н. П. Памятники грузинского зодчества — Москва, 1947 г., — С. 186. // Анчабадзе З. В. Избранные труды в 2-х томах. Сухум — ГПП «Дом печати», 2010 г. — Том I, 554 с. — С. 387

ƏdəbiyyatRedaktə