Əsas menyunu aç

Alabama (ing. Alabama /ˌæləˈbæmə/) - ABŞ-ın cənub-şərq bölgəsində yerləşən ştat. Şimalda Tennessi, şərqdə Corciya, cənubda FloridaMeksika körfəzi, qərbdə Missisipi ilə həmsərhəddir. ABŞ-da ərazisinə görə 30-cu, əhalisinə görə isə 24-cü yerdə dayanır. 1,300 mil (2,100 km) uzunluğunda gəmiçiliyə yararlı daxili sulara malik olan Alabama ölkədə ilk yerlərdə durur.[7]

Alabama
ing. Alabama
Alabama bayrağı Alabama gerbi
Bayraq Gerb
Təxəllüsü:
Sarı ağacdələn ştatı (ing. The Yellowhammer State), Diksinin qəlbi (ing. The Heart of Dixie), Pambıq ştatı (ing. The Cotton State)
Şüarı: Hüquqlarımızı müdafiə etməyə cəsarət edirik (lat. Audemus jura nostra defendere)
Himni: Alabama
ABŞ xəritəsində Alabama
Rəsmi dilİngilis dili
Danışılan dillər2010-cu ildə[1]
İngilis dili (95.1%)
İspan dili (3.1%)
DemonimAlabamalı (ing. Alabamian)[2]
PaytaxtıMontqomeri
Ən iri şəhəriBirminqem
Ən iri metropoliteniBirminqem metropoliten ərazisi
Ərazisi30-cu (ABŞ üzrə)
 • Ümumi52.419 mil²
(135.765 km2)
 • Eni190 mil (305 km)
 • Uzunluğu330 mil (531 km)
 • % su3,20
 • En dairəsi30° 11′ Ş - 35° Ş
 • Uzunluq dairəsi84° 53′ Q - 88° 28′ Q
Əhalisi24-cü (ABŞ üzrə)
 • Ümumi4.887.871 (2018)
 • Sıxlıq94,7 (2011)/mil²  (36,5 (2011)/km2)
27-ci (ABŞ üzrə)
 • Təsərrüfatın Orta Gəliri48.123 $[3] (46-cı)
Yüksəklik
 • Maksimal yüksəklikÇiha dağı[4][5][6]
2.413 ft (735,5 m)
 • Orta yüksəklik500 ft  (150 m)
 • Minimal yüksəklikMeksika körfəzi[5]
Dəniz səviyyəsi
Ştatlıqdan ƏvvəlAlabama Ərazisi
İttifaqa qəbul14 dekabr 1819 (22-ci)
QubernatorKey Ayvi (R)
Leytenant-qubernatorUill Eynsuort (R)
Qanunverici hakimiyyətŞtat Qanunverici Hakimiyyəti
 • Yuxarı PalataSenat
 • Aşağı PalataNümayəndələr Palatası
ABŞ SenatorlarıRiçard Şelbi (R)
Daq Cons (D)
ABŞ Palata nümayəndələri6 Respublikaçı
1 Demokrat (siyahı)
Saat qurşağı
 • Ştatın əsas hissəsiMərkəzi UTC -6/-5
 • FiniksŞərq UTC -5/-4
ISO 3166US-AL
AbbreviaturaAL, Ala
Rəsmi saytıalabama.gov
Alabamanın sərhədlərini göstərən interaktiv xəritə

Alabama ştat quşunun şərəfinə Sarı ağacdələn ştatı ləqəbini almışdı. Alabama həmçinin "Diksinin qəlbi" və "Pambıq ştatı" adı ilə də tanınır. Ştat ağacı uzunyarpaq şamştat çiçəyi kameliyadır. Alabamanın paytaxtı Montqomeridir. Əhalisinə görə ən böyük şəhəri Birminqem[8], ərazisinə görə isə ən böyük şəhəri isə Hantsvilldir. Ən qədim şəhəri 1702-ci ildə fransız kolonistləri tərəfindən Fransız Luizianasının paytaxatı olaraq əsası qoyulmuş Mobildir.[9]

ABŞ Vətəndaş müharibəsindən İkinci dünya müharibəsinə qədər Cənubi ABŞdakı bir çox ştat kimi Alabama da kənd təsərrüfatından asılı olduğu üçün iqtisadi çətinliklər çəkirdi. Digər keçmiş kölə ştatları kimi Alabama qanunverici orqanları Yenidənqurma dövrünün sonundan ən azı 1970-ci illərə qədər Afrika Amerikalılarına qarşı səsvermə hüququndan məhrum etmə və digər ayrıseçkilik etmək üçün Cim Krou qanunlarından istifadə etdilər. Böyük sənaye müəssisələri və şəhər mərkəzlərinin artmasına baxmayaraq 1901-ci ildən 1960-cı illərə qədər kəndli ağların maraqları ştat qanunvericiliyində üstünlük təşkil edirdi. Bu müddət ərzində şəhərlilərin maraqları və Afroamerikalılar ciddi şəkildə təmsil olunmurdurlar. İkinci dünya müharibəsindən sonra ilk növbədə kənd təsərrüfatına əsaslanan ştat iqtisadiyyatı müxtəlif maraqlara dəyişdikcə Alabama inkişaf etdi. XXI əsrdə ştatın iqtisadiyyatı idarəetmə, avtomobil, maliyyə, istehsal, aerokosmik, mineral hasilatı, səhiyyə, təhsil, pərakəndə satış və texnologiyaya əsaslanır.[10]

EtimologiyaRedaktə

 
Jekson qraflığındakı Rassell Mağarasının girişlərindən biri. Mağaradakı yerli düşərgə ocaqlarının qalıntıları e.ə. 6550-6145-ci illərə aid edilir.

Alabama çayının və ştatın Avropa-Amerika adlandırılması çayın yuxarı axarlarında Kusa çayı ilə Talapusa çayının qovuşmasından aşağıda yaşayan Muskoke dilli qəbilə olan Alabamaların adından qaynaqlanır.[11] Alabama dilində Alabama nəslindən olan bir insan üçün söz Albaamodur (bəzi dialektlərdə Albaama və ya Albàamo; cəm halı Albaamaha)[12] "Alabama" nın çoktau dilindən götürülməsi barədə təklif həqiqətə düzgün deyildir.[13][14] Bu sözün orfoqrafiyası tarixi mənbələrdə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.[14]

TarixRedaktə

Əsas məqalə: Alabama tarixi

Avropalılardan əvvəlki məskunlarRedaktə

 
Heyl qraflığındakı Maundvil Arxeoloji Parkı. 1000-1450-ci illərdə Missisipi mədəniyyətinə aid hindular tərəfindən istifadə edilmişdir.

Avropalılar bu ərazidə məskunlaşmasından min illər əvvəl müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus aborigenlər burada yaşayırdılar. Ohayo çayının şimalındakı tayfalarla ticarət əlaqələri Dəfn Kurqanı Dövründə (e.ə 1000 - b.e. 700) başlamış və Avropalılarla əlaqəyə qədər davam etmişdir.[15]

Hal-hazırda Maundvil Arxeoloji Parkı ərazisində inşa edilmiş böyük mərkəz vasitəsi ilə 1000-1600-cü illərdə kənd təsərrüfatı əsaslı Missisipi mədəniyyəti ştatın böyük hissəsini əhatə etmişdi.[16][17] İndiki İllinoys ərazisində yerləşən Kaokiyadan sonra klassik Orta Missisipi mədəniyyətinə aid ikinci ən böyük kompleks olan bu yer qədim mədəniyyət mərkəzi olmuşdur.

Kolumb əvvəli mədəniyyətlərə bağlı maddi məlumatlar arasında Tuskallosa yaxınlarında Moundville ətrafında olan məskunlaşma vahidləri, mərasim yerləri, sarmal formasındakı kurganlar ilə Apalaş Dağlarında iştirak edən mağara evlər sayıla bilər. Bölgə, 16-cı əsrdə Avropalılar tərəfindən kəşf edildiyində, burada məskun olan Yerli qrupları Krikler, Çerokiler, Çoktavlar və Çikasolardı.

Bölgənin, Avropa ilə ilk dəfə əlaqə yaratması, bura xəzinə axtarmaq üçün gələn Hernando da Soto kimi İspanlar vasitəsilə oldu. Fransızlar, 1702də ilk davamlı məskunlaşma mərkəzi olan St. Luisi qurdular. İlk Qaralar isə 1719da bir kölə gəmisiylə Dauphin Adasına gətirildilər. 17. və 18. əsrlərdə bölgə, burada suverenlik qurmaq istəyən Fransız, İngilis və İspanlar arasındakı döyüşlərə səhnə oldu. Torpaqlarının böyük hissəsinin yoxlaması 1783də İngilislərdən ABŞa keçdi, amma Mobilə Tünd 1813ə qədər İspanlarda qaldı. 1817də Alabama Torpaqları yaradıldı və 1819da bura əyalət statusu verildi. Alabama, Amerikan Vətəndaş müharibəsisi (1861) əsnasında Birlikdən (Union) ayrılaraq Amerika Konfedere Dövlətlərinə qatıldı. Konfederasiyanın ilk paytaxtı Montgomery idi. Alabama 1868də Birliyə ikinci dəfə qəbul edildi. Vətəndaş müharibəsi sonrasında yenidən quruluş dövründə Qaraların rəhbərliyə, təhsilə və iqtisadi həyata qatılmasını təmin etmək məqsədiylə girişilən səylər müvəffəqiyyətsiz qaldı. Qaralara dərhal heç haqq tanımayan qatı irq ayrı-seçkiliyi siyasəti 1870lərin ortalarından 1960ların ortalarına qədər davam etdirildi.

Avropalıların məskunlaşmasıRedaktə

XIX əsrin əvvəlləriRedaktə

Vətəndaş müharibəsi və YenidənqurmaRedaktə

XX əsrRedaktə

CoğrafiyaRedaktə

Bir düzbucaqlıya bənzəyən əyalətin şimal-cənub uzunluğu 540 km, şərq-qərb uzunluğu 336 kmdir. Jeomorfolojik baxımdan Alabama kobudca eyni böyüklükdə iki ana bölgəyə ayrıla bilər; Apalaş Dağlarının cənub yükseltilerinden ibarət olan şimal bölgəsi və Meksika Körfəzinin sahil düzlüklərindən ibarət olan cənub bölgəsi. Şimal ucdakı Cumberland Platosunun suları, Tennessee Çayı vasitəsilə şimal-qərbə, əyalətin geri qalan bölgələrinin suları isə, geniş məhsuldar vadilər vasitəsilə cənuba doğru akaçlanır.

İqlimRedaktə

Albamanın iqlimi ılımandır. İllik ortalama istilik şimalda 17 °C, cənubda 19 °C'dir. Yağmurlar il içində nizamlı dağılam göstərər. Birminghamda illik yağmur ortalaması 1.320' mm, Mobilədə isə 1.550 mmdir. Bu əlverişli şərtlər səbəbiylə əkinçilik məhsul dövrü, şimalda 200 gündən başlayaraq cənubda 300 günə çatar. Torpaq da əkinçiliyə çox əlverişlidir.

Flora və faunaRedaktə

DemoqrafiyaRedaktə

İlk çöl yerləşmələrin toxuması, əyalətin iqlim və torpaq xüsusiyyətlərini əks etdirər. Necə ki, əhalinin yarıdan çoxu 1960lara qədər çöl seqmentdə yaşamağı davam etdirdi. 1980ə gəlindiyində bu nisbət yüzdə 40a düşmüşdü. Əyalətdə yalnız Birmingem və Mobil şəhərlərinin əhalisi 200.000-nin üzərindədir. Əhalinin dörddə üçü Ağlar, dörddə biri Qaralardan ibarətdir.

ƏcdadlarRedaktə

Metropoliten əraziləriRedaktə

ŞəhərlərRedaktə

DilRedaktə

DinRedaktə

SəhiyyəRedaktə

İqtisadiyyatRedaktə

Alabama iqtisadiyyatının təməlini 1915 ə qədər pambıq istehsalı meydana gətirərdi; bu tarixdə ortaya çıxan bir növ zərərli qurd, Alabama cütçüsünü məhsulu növlərə ayırıldırmağa məcbur etdi. Pambıq bu gün də təməl məhsullardan biridir. Ayrıca soya paxlası, misir, yerfıstığı və meşə məhsulları çıxarılar, ev heyvanları, mal və donuz yetişdirilər. Əyalətin sənaye mərkəzi Birminghamdır; şəhərin yaxınındakı dəmir, kömür və kireçtaşı yataqları burada dəmir-polad sənayesinin qurulmasını təmin etmişdir. Tennessee Vadisi İdarəsinin (TVƏ) 1930da qurduğu hidroelektrik təsislərindən əldə edilən bol və ucuz elektrik aluminyum, tekstil, kağız, kimya, metalurji, kauçuk və plastik kimi sənaye qollarının inkişafına iştirak etmişdir. Browns, Ferry, Farley və Bellefonte nüvə reaktör kompleksləri, 1970lərin ortalarından bəri əlavə elektrik gücü təmin etməkdədir.

Ən böyük işəgötürənlərRedaktə

Kənd təsərrüfatıRedaktə

SənayəRedaktə

Turizm və əyləncəRedaktə

SəhiyyəRedaktə

BankçılıqRedaktə

Elektronika və rabitəRedaktə

İnşaatRedaktə

Qanunvericilik və hökümətRedaktə

Ştat qanunvericiliyiRedaktə

VergilərRedaktə

Qraflıq və yerli hökümətlərRedaktə

SiyasətRedaktə

SeçkilərRedaktə

Ştat seçkiləriRedaktə

Yerli seçkilərRedaktə

Federal seçkilərRedaktə

TəhsilRedaktə

Əyalətin ən əhəmiyyətli təhsil təşkilatı The University of Alabamadır. Mərkəz kampusu Tuscaloosa şəhərində olan universitet, Amerikadakı məktəb qiymətləndirmə quruluşu Usnews tərəfindən də hər il yaxşı dərəcəylə qiymətləndirilməkdədir. 1805-ci ildə qurulan universitetin mühəndislik fakültəsi, eyni zamanda Amerikanın ən köhnə 5 mühəndislik fakültəsindən biridir. Bunun yanında işlətmə və administrativ elmlər fakültəsi Amerikadakı işlətmə məktəbləri içində əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Bunların yanında universitetdə Ünsiyyət, Sənət, Hüquq və Tibb fakültələri var. Universitetin ayrıca Hunstville və Birminghamda da kampusları vardır. Bunun yanında əyalətdəki bir başqa əhəmiyyətli universitet də Auburn Universitydir. Məktəb xüsusilə mühəndislik budaqlarında əhəmiyyətli bir yerə malikdir. Bu iki məktəbin xaricində Alabamada olan başlıca təhsil təşkilatları; University of South Alabama (Mobilə), University of North Alabama (Florence), Stillman College(Tuscaloosa), Shelton State College(Tuscaloosa) və Gadsden College(Gadsden)dır.

İbtidai və orta təhsilRedaktə

Kolleclər və universitetlərRedaktə

Kütləvi informasiya vasitələriRedaktə

MədəniyyətRedaktə

ƏdəbiyyatRedaktə

İdmanRedaktə

Kollec idmanıRedaktə

Peşəkar idmanRedaktə

NəqliyyatRedaktə

AviasiyaRedaktə

DəmiryoluRedaktə

YollarRedaktə

PortlarRedaktə

Həmçinin baxRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. Stephens, Challen (19 oktyabr 2015). "A look at the languages spoken in Alabama and the drop in the Spanish speaking population". AL.com. İstifadə tarixi: 21 sentyabr 2016. Check date values in: |accessdate=, |date= (kömək)
  2. "State of Alabama". The Battle of Gettysburg. İstifadə tarixi: 21 iyul 2014. Check date values in: |accessdate= (kömək)
  3. "Median Annual Household Income". The Henry J. Kaiser Family Foundation. İstifadə tarixi: 9 dekabr 2016. Check date values in: |accessdate= (kömək)
  4. "Cheehahaw". NGS data sheet. U.S. National Geodetic Survey. İstifadə tarixi: October 20, 2011.
  5. 1 2 "Elevations and Distances in the United States". United States Geological Survey. 2001. İstifadə tarixi: 21 oktyabr 2011. Check date values in: |accessdate= (kömək)
  6. Elevation adjusted to North American Vertical Datum of 1988.
  7. "Alabama Transportation Overview" (PDF). Economic Development Partnership of Alabama. İstifadə tarixi: 21 yanvar 2017. Check date values in: |accessdate= (kömək)
  8. "Alabama". QuickFacts. United States Census Bureau. 10 sentyabr 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2012. Cite uses deprecated parameter |deadurl= (kömək); Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  9. Thomason, Michael (2001). Mobile: The New History of Alabama's First City. Tuscaloosa: University of Alabama Press. 2–21. ISBN 978-0-8173-1065-3.
  10. "Alabama Occupational Projections 2008–2018" (PDF). Alabama Department of Industrial Relations. State of Alabama. 17 yanvar 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2012. Cite uses deprecated parameter |deadurl= (kömək); Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  11. Read, William A. (1984). Indian Place Names in Alabama. University of Alabama Press. ISBN 978-0-8173-0231-3. OCLC 10724679.
  12. Sylestine, Cora; Hardy; Heather; and Montler, Timothy (1993). Dictionary of the Alabama Language. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0-292-73077-9. OCLC 26590560. 24 oktyabr 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. Cite uses deprecated parameter |deadurl= (kömək); Check date values in: |archivedate= (kömək)
  13. "Alabama, n. and adj.". OED Online. March 2016. Oxford University Press. http://www.oed.com/view/Entry/248152?redirectedFrom=alabama& (accessed April 22, 2016)
  14. 1 2 "Alabama: The State Name". All About Alabama. Alabama Department of Archives and History. 28 iyun 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 avvqust 2007. Cite uses deprecated parameter |deadurl= (kömək); Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (kömək)
  15. "Alabama". The New York Times Almanac 2004. August 11, 2006. September 26, 2006 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: September 23, 2006. Cite uses deprecated parameter |deadurl= (kömək)
  16. Welch, Paul D. (1991). Moundville's Economy. University of Alabama Press. ISBN 0-8173-0512-2. OCLC 21330955.
  17. Walthall, John A. (1990). Prehistoric Indians of the Southeast-Archaeology of Alabama and the Middle South. University of Alabama Press. ISBN 0-8173-0552-1. OCLC 26656858.