Əsas menyunu aç

Adolf Hitler

(Hitler səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Adolf Hitler (d. 20 aprel 1889, Braunau am İnn, Avstriya-Macarıstanö. 30 aprel 1945, Berlin, Almaniya) — nasional sosializm (nasizm) ideyasının yaradıcısı, Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyasının (NSDAP) sədri, 1933-1945-ci illərdə III Reyxin reyxs-kansleri və prezidenti (fürer). Adolf Hitler tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib[1][2].

Adolf Hitler
alm. Adolf Hitler
Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler.jpg Hitler 1938-ci ildə
bayraqAlmaniyanın reyxskansleribayraq
30 yanvar 1933 — 30 aprel 1945
Sələfi Kurt fon Şleyxer
Xələfi Yozef Gebbels
bayraqAlmaniyanın Füreri (prezident)bayraq
19 avqust 1934 — 30 aprel 1945
(2 avqust 1934-dən ə.e.)
Sələfi Paul fon Hindenburq
Xələfi Karl Dönits
Şəxsi məlumatlar
Partiya Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyası
Doğum tarixi 20 aprel 1889(1889-04-20)
Doğum yeri Braunau am İnn, Avstriya-Macarıstan İmperiyası
Vəfat tarixi 30 aprel 1945 (56 yaşında)
Vəfat yeri Berlin, Almaniya
Dəfn yeri Kremasiya olunaraq külü Elbaya səpilib
Atası Alois Hitler
Anası Klara Hitler
Həyat yoldaşı Yeva Braun
Uşağı yoxdur
Hərbi xidmət
Qoşun növü Almaniya İmperiyası ordusu[d], Vermaxtpiyada
Rütbəsi kiçik kapral[d]yefreytor
Rəhbərlik edib Vermaxt
Döyüşlər

Mükafatları I dərəcəli Dəmir xaç ordeni II dərəcəli Dəmir xaç ordeni
Hitler Signature2.svg
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İlk illəriRedaktə

Uşaqlığı

Adolf Hitlerin yəhudiləri soyqırım etməsinə baxmayaraq, özü yəhudi mənşəli olub. Hitlerin atası Aloisin anası Mariya Adolfun atası Aloisi qulluqçu işlədiyi evin yəhudi sahibindən qazanmışdır.Sonralar Mariya ərə getmiş və Alois atalığının soyadını götürmüşdür[3].

Adolf Hitler 1889-cu il aprelin 20-də Avstriya-Macarıstanın müstəmləkəsi altında olan Yuxarı Avstriyanın Braunau am İnn qəsəbəsində anadan olmuşdur[4]. Atası Alois Hitler (1837-1903) əvvəllər çəkməçi, sonralar isə gömrük əməkdaşı işləmişdir. Anası Klara Hitler (1860-1907, qızlıq soyadı – Pölzl) gələcək həyat yoldaşının əmisi qızı, həm də onun evində qulluqçu olmuşdur[5][6]. Adolf Hitler Avstriya vətəndaşı olaraq dünyaya gəlsədə, 1925-ci ildə Avstriya vətəndaşlığından imtina edib[7]. Alois Hitler 1876-cı ilədək anasının soyadı olan Şiklqruber soyadını daşımış, lakin həmin il ögey atasının soyadını qəbul etmişdir[8]. Birinci evliliyindən onun 2 uşağı olmuşdur[9][7].

Atasının ikinci evliliyindən doğulan 6 uşaqdan dördüncüsü olan Adolfun özündən əvvəl dünyaya gələn üç uşaq çox kiçik yaşlarında müxtəlif xəstəliklərdən,[10][11][12] özündən sonra doğulan 2 uşaqdan biri isə 5 yaşında olarkən qızılca xəstəliyindən vəfat etmişlər[13][14]. Adolf 13 yaşında atasını, 18 yaşında isə anasını itirmişdir[15]. Adının mənası qədim alman dilində "kübar qurd" deməkdir[16]. ( Adolf = Adel + Wolf )

GəncliyiRedaktə

16 yaşında orta təhsilini başa vursa da buraxlış imtahanlarından kəsilir[17]. Orta məktəbdə çox zəif oxumasına baxmayaraq, yaxşı rəssamlıq qabiliyyəti olduğuna görə Vyana İncəsənət Akademiyasına daxil olmaq istəyir[18]. Lakin akademiya tərəfindən ona rəssamlığa yararsız olması izahatı[19] ilə iki dəfə (1907, 1908) rədd cavabı verilir. Ancaq öz istedadını daha çox memarlıq sahəsində göstərə biləcəyi tövsiyəsini alır. Sonradan üzləşdiyi maliyyə problemləri və imtahanlara lazımınca hazırlaşa bilməməsi onun memarlıq məktəbinə imtahan verməsinə imkan vermir[20].

Birinci dünya müharibəsində iştirakıRedaktə

 
Hitler digər alman əsgərləri ilə birlikdə (soldan birinci)

1913-cü ilin mayında Hitler Münhen şəhərinə köçür. Burada o akvarel satmaqla dolanır[21][22]. 1914-cü ilin sentyabrında Almaniyanın Birinci dünya müharibəsinə qatılması ilə könüllü olaraq cəbhəyə yollanır və artıq oktyabr ayında sıravi əsgər kimi 16-cı Bavariya ehtiyat alayının 1-ci bölüyünün tərkibində Qərb cəbhəsinə göndərilir[23]. Həmin ilin dekabrında II dərəcəli Dəmir xaç ordeni ilə təltif olunur[24]. 1916-ci il oktyabrın 16-da Somma çayı sahilindəki döyüşdə ayağından yaralanır[25]. 1917-ci ilin martında hospitaldan çıxdıqdan sonra baş əsgər (yefreytor) kimi yenidən öz alayına qayıdır[26]. 1918-ci ilin avqustunda sıravi əsgərlərə çox nadir hallarda verilən I dərəcəli Dəmir xaç ordeni ilə təltif edilir[27]. 1918-ci il oktyabrın 13-də İpr şəhəri yaxınlığındakı döyüşdə ingilislərin almanlara qarşı işlətdiyi gözyaşardıcı kimyəvi qazın təsirindən kontuziyaya uğrayır və müvəqqəti olaraq görmə qabiliyyətini itirir[28]. Noyabr ayında hospitalda ikən Almaniyanın qeyd-şərtsiz təslim olduğunu və kayzerin devrildiyini öyrənir[29]. Bu xəbər onu hədsiz dərəcədə sarsıdır[30].

Alman ordularının[31] həmin dövrdə hələ də düşmən ərazisində və üstün vəziyyətdə olduğu halda birdən-birə müharibədə məğlub olması Hitlerin sonrakı baxışlarına da ciddi təsir göstərmişdir[32].

Siyasi fəaliyyətiRedaktə

Hitler Almaniyanın müharibədəki[33] məğlubiyyətini və monarxiyanı devirən 1918-ci il Noyabr inqilabını xainlər tərəfindən müzəffər alman ordusuna "arxadan vurulmuş zərbə" hesab edirdi.

1918-ci ilin sonunda Hitler Münhenə geri qayıtdı və yenidən ordu sıralarına yazıldı. Hərbi hissə komandirinin tapşırığına əsasən o Münhendə baş vermiş inqilabi hadisələrin iştirakçıları əleyhinə məlumat toplayırdı[34]. Kapitan Ernst Remin tövsiyəsi ilə "Alman Fəhlə Partiyası"na qoşulan Hitler tezliklə partiyanın yaradıcılarını kənarlaşdıraraq onun yeganə liderinə çevrildi. Onun təşəbbüsü ilə 1919-cu ildə[35] partiyanın adı dəyişdirilərək "Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyası" (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) adlandırılır.

Partiyadakı tərəfdarları alovlu çıxışlarına və qətiyyətliliyinə görə Hitlerə "Fürer" (alm. führer – rəhbər) ləqəbi verirlər[36].

Pivə qiyamıRedaktə

Əsas məqalə: Pivə qiyamı

1920-ci illərin əvvəllərində NSDAP Bavariyada güclü təşkilatlardan birinə çevrildi. Partiyanın silahlı dəstələrinə Ernst Rem rəhbərlik edirdi. Partiyanın rəhbərliyini demək olar ki, tamamilə öz əlində cəmləşdirmiş Hitler isə Bavariyada nəzərəçarpan və əhəmiyyətli şəxsə çevrildi[37][38].

 
"Mein Kampf" kitabının ilk nəşri (iyul 1925-ci il). Berlindəki Alman tarix muzeyinin eksponatı

1923-cü ildə Rur ərazisinin Fransa tərəfindən işğal edilməsi Almaniyada yeni gərginlik yaratdı. Əvvəlcə xalqı mübarizəyə səsləyərək ölkədə iqtisadi böhrana səbəb olan sosial-demokrat hökuməti, sonradan Fransanın tələblərini qəbul etməklə həm sağ təmayüllü qüvvələr, həm də kommunistlər tərəfindən tənqidlərə məruz qaldı. Bu şəraitdə nasistlər Bavariyada hakimiyyətdə olan sağ konservativ-separatçılarla ittifaqa girərək Berlindəki sosial-demokrat hökumətinə qarşı birlikdə çıxış etməyə qərar verdilər[39]. Bavariya sağlarının rəhbəri və Bavariya torpağının diktator səlahiyyətlərinə malik olan komissarı fon Karr rəsmi Berlinin bəzi tələblərinə əməl etməkdən, xüsusilə də nasist dəstələrini buraxmaq və "Xalqın nəzarətçiləri" qəzetini (alm. Völkischen Beobachters) bağlamaqdan imtina etdi. Lakin alman Baş Qərargahının qəti mövqeyi qarşısında geriyə addım atan Bavariya rəhbərləri Hitlerə bildirdilər ki, hələ Berlin hakimiyyətinə qarşı açıq şəkildə çıxış etməyə hazır deyillər[40]. Bu, Hitleri vəziyyəti öz əlinə almaq istəyinə sövq etdi[41].

Faşizm


8 noyabr 1923-cü il axşam saat 9-da Hitler və Lüdendorf silahlı hücum dəstələrinin başında Bavariya hökuməti rəhbərlərinin mitinqinin keçirildiyi Münhenin "Bürgerbroykeler"[40] pivəxanasına gəldilər. İçəri girən Hitler "Berlindəki xain hökumət"in devrildiyini elan etdi. Buranı tərk edən Karr NSDAP-nin və hücum dəstələrinin buraxılması haqqında qərar verdi. Eyni zamanda E.Remin rəhbərliyi altındakı hücum dəstələri Hərb Nazirliyinin Quru qoşunları komandanlığının qərargahını ələ keçirdilər, lakin ordu qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alındılar[42].

Noyabrın 9-u səhər tezdən Hitler və Lüdendorf 3 min nəfərlik dəstə ilə birlikdə Hərb Nazirliyinə tərəf irəliləməyə başladılar. Lakin, Rezidentştrasse küçəsində polis dəstəsi onların qarşısını kəsərək atəş açdı və qiyamçılar dağıldılar. 16 partiya üzvünün həlak olduğu bu hadisə Almaniya tarixinə "Pivə qiyamı" kimi düşdü.

1924-cü ilin fevral-mart aylarında keçirilən məhkəmənin qərarı ilə Adolf Hitler 5 il müddətinə həbsə məhkum edilsə də, cəmi 10 ay sonra azadlığa buraxıldı. Həbsdə olduğu müddətdə özünün məşhur "Mənim mübarizəm" (alm. Mein Kampf) adlı kitabının birinci hissəsini yazdı. Tezliklə bu kitab NSDAP-nin əsas ideya qaynağına çevrildi.

Hakimiyyətə doğruRedaktə

Hitlerin həbsxanada olduğu müddətdə partiya olduqca zəifləyir və həbsdən çıxdıqdan sonra o ilk növbədə partiyanı bərpa etməyə çalışır. Bu işdə ona E.Rem hücum dəstələrini bərpa etməklə yaxından kömək edir[43]. Lakin NSDAP-nin dirçəlməsində həlledici rolu Şimali və Şimal-Qərbi Almaniyanın sağ ekstremistlərini partiyaya cəlb edən Qreqor Ştrasser oynadı. Bu işdə ona qardaşı Otto və Yozef Gebbels yardım etmişdilər[44] . Bu, NSDAP-nin regional partiyadan ümummilli partiyaya çevrilməsinə şərait[45] yaratdı.

Eyni zamanda Hitler daha yüksək təbəqələr arasında da dəstək axtarırdı. O, həm ordu rəhbərliyinin bir hissəsini özünə yaxınlaşdıra bildi, həm də sənaye maqnatları ilə əlaqələr qurdu[46][47]. 19301932-ci illərdəki parlament seçkiləri nasistlərin Reyxstaqdakı sayını ciddi surətdə artırdı. Bu hal digər parlament partiyalarını nasistlərə daha ciddi yanaşmağa, onlarla hesablaşmağa və hətta koalisiya hökumətində ortaq kimi nəzərdən keçirməyə sövq edirdi[48].

1930-cu il seçkilərində partiya 18,3% səs toplayaraq 107 yerə, 5 mart 1933-cü ildə keçirilmiş seçkilərdə isə səslərin 43,9%-ni toplayaraq[49] 288 yerə sahib oldu və Reyxstaqda hakim partiyaya çevrildi[50][51].

Reyxstaqın yandırılmasıRedaktə

Adolf Hitler 30 yanvar 1933-cü ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra Almaniyada nasistlər xeyli gücləndilər. Hitler ilk günlərdən etibarən ölkədə demokratik azadlıqları ləğv etməyə və siyasi rəqiblərinə qarşı açıq terrora başladı. Buna haqq qazandırmaq məqsədilə 1933-cü ilin fevralın 27-də Reyxstaqın[52] binasının yandırılması təşkil olundu. Bunun təqsiri kommunistlərin üzərinə atıldı və 1933-cü ilin sentyabrında Leypsiqdə qondarma mühakimə prosesi də keçirildi. Fevralın 28-də faşist hökumətinin təklifi əsasında prezident Paul fon Hindenburq "Xalqı və dövləti müdafiə etmək" adlı fövqəladə fərmanla Veymar konstitusiyasının müəyyən etdiyi bütün azadlıqları ləğv etdi[53].

SiyasətiRedaktə

Almaniyada Nasist partiyası istisna olmaqla bütün siyasi partiyaların fəaliyyəti dayandırıldı. Gizli polis (Gestapo) yaradıldı. 1933-cü ilin martında Hitler federativ dövlətin tərkibinə daxil olan alman torpaqlarının muxtariyyətini ləğv etdi. 1934-cü ilin avqustunda prezident Hindenburqun ölümündən sonra bütün hakimiyyət Hitlerin əlində cəmləşdi. Beləliklə, Hitlerin böyük səyləri nəticəsində Almaniyada terrorçu avtoritar faşist diktaturası bərqərar oldu. Hitler antisemitizmi dövlət siyasətinə çevirdi. 1933-cü ilin yazından yəhudilərə məxsus müəssisələrin boykot edilməsinə başlanıldı[54]. 1935-ci ildə yəhudiləri alman vətəndaşlığından məhrum edən və onların dövlət aparatında hər hansı vəzifə tutmalarını qadağan edən bir sıra qanunlar qəbul edildi. Faşist diktaturasının yaradılması ilə Versal-Vaşinqton sistemi iflasa uğramağa başladı. 1933-cü il oktyabrın 14-də Almaniya Millətlər Cəmiyyətindən çıxdı, tərksilah üzrə konfransı tərk etdi[55][56].

Hitler 1933-cü il dekabrın 18-də Versal müqaviləsinin bütün hərbi müddəalarını ləğv etməyə, alman ordusunun sayını artırmağa[57][58], bütün silah növlərinin istehsalının bərpa olunmasına, hərbsizləşdirilmiş Reyn zonasına ordu yeridilməsinə icazə verilməsini tələb etdi[34]. Hitlerçilərin səyi nəticəsində Almaniya Avropada müharibə ocağına çevrildi[39].

Ərazi iddialarıRedaktə

İkinci dünya müharibəsiRedaktə

1939-cu il 1 sentyabr 1939-cu ildə özəl müzakirələrdə, Hitler Britaniyanı məğlub etmək  və Polşanı məhv etmək məqsədi ilə bu dövlətlərə qarşı muharibə etmək niyyətində idi[41]. 1939-cu il 1 sentyabr tarixində Alman qoşunları Polşaya hücuma keçdilər, 2 gün sonra buna cavab olaraq Polşa ilə aralarındakı müttəfiqlik sazişinə əsasən İngiltərəFransa Almaniyaya müharibə elan etdilər. Lakin İngiltərəFransa 1940-cı ilin may ayına qədər fəal hücumlar etmədilər[40]. Bu hadisə tarixə "Qəribə müharibə" adı ilə daxil oldu. Tezliklə müharibənin miqyası genişləndi və tezliklə Avropanı, sonra isə İtalyanın səyləri ilə Şimali Afrikanı və Yaponiyanın qoşulması ilə Şərqi və Cənub-şərqi Asiyanı bürüdü.

İntiharRedaktə

Hitler həyat yoldaşı Eva Braunla birlikdə 30 aprel 1945-ci ildə bunkerlərin birində intihar edir[59][60].

VəsiyyətnaməsiRedaktə

Adolf Hitlerin iki vəsiyyətnaməsi mövcuddur. Onlardan birincisi Hitlerin siyasi vəsiyyətnaməsidir. Hitler siyasi vəsiyyətnaməsində bildirirdi ki, Almaniya alman xalqının və ümumiyyətlə bütün millətlərin gələcəyi üçün ən böyük təhlükə olan yəhudilər və bolşevizm ilə mübarizədən gələcəkdə də çəkinməməlidir. O, bu siyasi vəsiyyətnaməsində özünün yəhudilər ilə apardığı mübarizəsinə haqq qazandırırdı. O, bildirirdi ki, yəhudilər və bolşeviklər dünya üçün zəhər kimi təhlükəlidir[61]. O, iddia edir ki, Almaniyanın gələcəyi məhz bu məsələdən asılıdır. O, bu vəsiyyətnaməsində bildirirdi ki, o haqlı olaraq müharibəyə başlamışdır, müharibədə məğlubiyyətə uğramasının səbəbini isə, qorxaq generallarının səhvləri ilə izah edir[62].

İkinci vəsiyyətnamə isə, Hitlerin şəxsi vəsiyyətnaməsidir. Bu vəsiyyətnamədə o bütün həyatı boyunca topladığı şəxsi sənət əsərlərinin hamısının toplanaraq doğulduğu şəhər olan Linzdə bir muzey açılaraq bu muzeydə sərgilənməsini istəmişdir. Özünün bütün şəxsi mallarını isə[63], partiyasına[63][64], əgər partiyası qalmamışdırsa, onda dövlətə vəsiyyət etmişdir.

Maraqlı faktlarRedaktə

  • İngiltərənin "The Times" qəzetinin məlumatına görə Adolf Hitler 1933-1945-ci illər arasında futbol üzrə 6 dəfə Almaniya çempionluğunu qazanmış "Şalke 04" klubuna azarkeşlik edirmiş.[65]. Lakin, klubun rəsmiləri bu məlumatı qətiyyətlə inkar edir və bildirirlər ki, Hitler nəinki Şalke azarkeşi, ümumiyyətlə futbol azarkeşi olmayıb və cəmi bir dəfə, 1936-cı ildə Almaniyada keçirilmiş olan Yay Olimpiya oyunlarının futbol üzrə final matçında stadionda olub və həmin oyunda Almaniya yığması Norveçə 2-0 hesabı ilə məğlub olub.[66]

İstinadlarRedaktə

  1. Shirer 1960, səh. 226–227.
  2. Overy 2005, səh. 63.
  3. Hamann 2010, səh. 50.
  4. Rosmus 2004, səh. 33.
  5. Kubizek 2006, səh. 92.
  6. Hitler 1999, səh. 6.
  7. 7,0 7,1 Payne 1990, səh. 22.
  8. Diver 2005.
  9. Jetzinger 1976, səh. 32.
  10. Hitler 1999, səh. 8.
  11. Keller 2010, səh. 33–34.
  12. Fest 1977, səh. 32.
  13. Bendersky 2000, səh. 26.
  14. Ryschka 2008, səh. 35.
  15. Hamann 2010, səh. 13.
  16. Kershaw 1999, səh. 41, 42.
  17. Shirer 1960, səh. 26.
  18. Nicholls 2000, səh. 236, 237, 274.
  19. Kershaw 1999, səh. 97, 102.
  20. Wheeler-Bennett 1967, səh. 218–219.
  21. City of Potsdam.
  22. Shirer 1960, səh. 196–197.
  23. Messerschmidt 1990, səh. 638.
  24. Shirer 1960, səh. 199.
  25. Evans 2005, səh. 109–111.
  26. Shirer 1960, səh. 318–319.
  27. Evans 2003, səh. 350–374.
  28. Kershaw 2008, səh. 309–314.
  29. Shirer 1960, səh. 229.
  30. Kershaw 2008, səh. 393–397.
  31. Carr 1972, səh. 23.
  32. Evans 2005, səh. 570–572.
  33. Messerschmidt 1990, səh. 636–637.
  34. 34,0 34,1 Kershaw 2008, səh. 563, 569, 570.
  35. Roberts 2006, səh. 58–60.
  36. Kurowski 2005, səh. 141–142.
  37. Glantz 2001, səh. 9.
  38. Koch 1988.
  39. 39,0 39,1 Evans 2008, səh. 210.
  40. 40,0 40,1 40,2 Bauer 2000, səh. 5.
  41. 41,0 41,1 Shirer 1960, səh. 900–901.
  42. BBC News, 1999.
  43. Kershaw 2008, səh. 544–547, 821–822, 827–828.
  44. Shirer 1960, səh. 1036.
  45. Shirer 1960, səh. 1048–1072.
  46. Bloch 1992, səh. 228.
  47. Overy & Wheatcroft 1989, səh. 56.
  48. Kershaw 2008, səh. 497.
  49. Bloch 1992, səh. 260.
  50. Weinberg 1995, səh. 85–94.
  51. Bloch 1992, səh. 255–257.
  52. Hakim 1995.
  53. Weinberg 1980, səh. 561–562, 583–584.
  54. Rees 1997, səh. 148–149.
  55. Rees 1997, səh. 141–145.
  56. Welch 2001, səh. 88–89.
  57. Deighton 2008, səh. 7–9.
  58. Ellis 1993, səh. 94.
  59. Crandell 1987.
  60. Bullock 1962, səh. 753, 763, 780–781.
  61. Kershaw 2008, səh. 816–818.
  62. Le Tissier 2010, səh. 45.
  63. 63,0 63,1 Bullock 1962, səh. 774–775.
  64. Sereny 1996, səh. 497–498.
  65. The Times: The 50 worst famous football fans
  66. Was Hitler a Schalke Fan?

Biblioqrafiya

Çap olunmuş
  • Maiolo, Joseph (1998). The Royal Navy and Nazi Germany 1933–39: Appeasement and the Origins of the Second World War. London: Macmillan Press. ISBN 978-0-333-72007-3.
  • [1965] (2007) Heinrich Himmler: The Sinister Life of the Head of the SS and Gestapo. London; New York: Greenhill; Skyhorse. ISBN 978-1-60239-178-9.
  • Maser, Werner (1973). Hitler: Legend, Myth, Reality. London: Allen Lane. ISBN 978-0-7139-0473-4.
  • Marrus, Michael (2000). The Holocaust in History. Toronto: Key Porter. ISBN 978-0-299-23404-1.
  • McGovern, James (1968). Martin Bormann. New York: William Morrow. OCLC 441132.
  • McNab, Chris (2009). The Third Reich. London: Amber Books. ISBN 978-1-906626-51-8.
  • Megargee, Geoffrey P. (2007). War of Annihilation: Combat and Genocide on the Eastern Front, 1941. Lanham, Md: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-4482-6.
  • Messerschmidt, Manfred (1990). "Foreign Policy and Preparation for War", Germany and the Second World War. Oxford: Clarendon Press. ISBN 978-0-19-822866-0.
  • Mitcham, Samuel W. (1996). Why Hitler?: The Genesis of the Nazi Reich. Westport, Conn: Praeger. ISBN 978-0-275-95485-7.
  • Mineau, André (2004). Operation Barbarossa: Ideology and Ethics Against Human Dignity. Amsterdam; New York: Rodopi. ISBN 90-420-1633-7.
  • Murray, Williamson (1984). The Change in the European Balance of Power. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-05413-1.
  • [2000] (2001) A War to be Won: Fighting the Second World War. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-00680-5.
  • Naimark, Norman M. (2002). Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-Century Europe. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-00994-3.
  • Nicholls, David (2000). Adolf Hitler: A Biographical Companion. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-87436-965-6.
  • (2000) The Columbia Guide to the Holocaust. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-11200-0.
  • O'Donnell, James P. [1978] (2001). The Bunker. New York: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-80958-3.
  • (1989) The Road To War. London: Macmillan. ISBN 978-0-14-028530-7.
  • Overy, Richard (1999). "Germany and the Munich Crisis: A Mutilated Victory?", The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II. London; Portland, OR: Frank Cass. OCLC 40862187.
  • Overy, Richard (1999). "Misjudging Hitler", The Origins of the Second World War Reconsidered. London: Routledge. ISBN 978-0-415-16324-8.
  • Overy, Richard (2005). The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia. London: Penguin Books. ISBN 978-0-393-02030-4.
  • Overy, Richard (2005). "Hitler As War Leader", Oxford Companion to World War II. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280670-3.
  • Payne, Robert [1973] (1990). The Life and Death of Adolf Hitler. New York: Hippocrene Books. ISBN 978-0-88029-402-7.
  • Plating, John D. (2011). The Hump: America's Strategy for Keeping China in World War II, Williams-Ford Texas A&M University military history series, no. 134. College Station: Texas A&M University Press. ISBN 978-1-60344-238-1.
  • Proctor, Robert (1999). The Nazi War on Cancer. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-07051-3.
  • Read, Anthony (2004). The Devil's Disciples: The Lives and Times of Hitler's Inner Circle. London: Pimlico. ISBN 978-0-7126-6416-5.
  • Redlich, Fritz R. (September 2000). Hitler: Diagnosis of a Destructive Prophet. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513631-9.
  • Rees, Laurence (1997). The Nazis: A Warning from History. New York: New Press. ISBN 978-0-563-38704-6.
  • Rißmann, Michael (2001). Hitlers Gott. Vorsehungsglaube und Sendungsbewußtsein des deutschen Diktators (German). Zürich München: Pendo. ISBN 978-3-85842-421-1.
  • Roberts, G. (2006). Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-11204-7.
  • Roberts, J. M. (1996). A History of Europe. Oxford: Helicon. ISBN 978-1-85986-178-3.
  • Roberts, Martin (1975). The New Barbarism – A Portrait of Europe 1900–1973. London: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-913225-6.
  • Robertson, Esmonde M. (1963). Hitler's Pre-War Policy and Military Plans: 1933–1939. London: Longmans. OCLC 300011871.
  • Robertson, E. M. (1985). "Hitler Planning for War and the Response of the Great Powers", Aspects of the Third Reich. London: Macmillan. ISBN 978-0-312-05726-8.
  • Rosenbaum, Ron (1999). Explaining Hitler: The Search for the Origins of His Evil. London: Harper Perennial. ISBN 978-0-06-095339-3.
  • Rosmus, Anna Elisabeth (2004). Out of Passau: Leaving a City Hitler Called Home. Columbia, S.C: University of South Carolina Press. ISBN 978-1-57003-508-1.
  • Rothwell, Victor (2001). The Origins of the Second World War. Manchester: Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-5957-5.
  • Rummel, Rudolph (1994). Death by Government. New Brunswick, NJ: Transaction. ISBN 978-1-56000-145-4.
  • Ryschka, Birgit (29 September 2008). Constructing and Deconstructing National Identity: Dramatic Discourse in Tom Murphy's the Patriot Game and Felix Mitterer's in Der Löwengrube. Frankfurt am Main; New York: Peter Lang. ISBN 978-3-631-58111-7.
  • Sereny, Gitta [1995] (1996). Albert Speer: His Battle With Truth. New York; Toronto: Vintage. ISBN 978-0-679-76812-8.
  • Shirer, William L. (1960). The Rise and Fall of the Third Reich. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-0-671-62420-0.
  • Snyder, Timothy (2010). Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-00239-9.
  • Speer, Albert [1969] (1971). Inside the Third Reich. New York: Avon. ISBN 978-0-380-00071-5.
  • Steigmann-Gall, Richard (2003). The Holy Reich: Nazi Conceptions of Christianity, 1919–1945. Cambridge; New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-82371-5.
  • Steinberg, Jonathan (June 1995). "The Third Reich Reflected: German Civil Administration in the Occupied Soviet Union, 1941–4". The English Historical Review 110 (437): 620–651. DOI:10.1093/ehr/CX.437.620.
  • Steiner, John Michael (1976). Power Politics and Social Change in National Socialist Germany: A Process of Escalation into Mass Destruction. The Hague: Mouton. ISBN 978-90-279-7651-2.
  • Stolfi, Russel (March 1982). "Barbarossa Revisited: A Critical Reappraisal of the Opening Stages of the Russo-German Campaign (June–December 1941)". The Journal of Modern History 54 (1): 27–46. DOI:10.1086/244076.
  • Tames, Richard (2008). Dictatorship. Chicago: Heinemann Library. ISBN 978-1-4329-0234-6.
  • Le Tissier, Tony [1999] (2010). Race for the Reichstag. Barnsley: Pen & Sword. ISBN 978-1-84884-230-4.
  • Toland, John (1976). Adolf Hitler. New York; Toronto: Ballantine Books. ISBN 978-0-345-25899-1.
  • Toland, John [1976] (1992). Adolf Hitler. New York: Anchor Books. ISBN 978-0-385-42053-2.
  • Vinogradov, V. K. (2005). Hitler's Death: Russia's Last Great Secret from the Files of the KGB. London: Chaucer Press. ISBN 978-1-904449-13-3.
  • Waite, Robert G. L. [1977] (1993). The Psychopathic God: Adolf Hitler. New York: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-80514-1.
  • Weber, Thomas (2010). Hitler's First War: Adolf Hitler, The Men of the List Regiment, and the First World War. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-923320-5.
  • Weinberg, Gerhard (December 1964). "Hitler's Image of the United States". The American Historical Review 69 (4): 1006–1021. DOI:10.2307/1842933.
  • Weinberg, Gerhard (1970). The Foreign Policy of Hitler's Germany Diplomatic Revolution in Europe 1933–1936. Chicago, Illinois: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-88509-4.
  • Weinberg, Gerhard (1980). The Foreign Policy of Hitler's Germany Starting World War II. Chicago, Illinois: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-88511-7.
  • Weinberg, Gerhard (1995). "Hitler and England, 1933–1945: Pretense and Reality", Germany, Hitler, and World War II: Essays in Modern German and World History. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-47407-8.
  • Weinberg, Gerhard [2005] (2010). Hitler's Foreign Policy 1933–1939: The Road to World War II. New York: Enigma. ISBN 978-1-929631-91-9.
  • Welch, David (2001). Hitler: Profile of a Dictator. London: Routledge. ISBN 978-0-415-25075-7.
  • Wheeler-Bennett, John (1967). The Nemesis of Power. London: Macmillan. ISBN 978-1-4039-1812-3.
  • Wilt, Alan (December 1981). "Hitler's Late Summer Pause in 1941". Military Affairs 45 (4): 187–191. DOI:10.2307/1987464.
  • Winkler, Heinrich August (2007). Germany: The Long Road West. Vol. 2, 1933–1990, Sager, Alexander (trans.), New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926598-5.
  • Ziemke, Earl F. (1969). Battle for Berlin: End of the Third Reich, Ballantine's Illustrated History of World War II. London: Ballantine Books. OCLC 23899.
Online

Həmçinin baxRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə

Vikilüğətdə Adolf Hitler ilə əlaqəli söz izahı var.

Vikikitabda Adolf Hitler ilə əlaqəli kitablar var.

Vikimənbədə Adolf Hitler ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikixəbərdə Adolf Hitler ilə əlaqəli xəbərlər var.

Vikianbarda Adolf Hitler ilə əlaqəli mediafayllar var.