Kaptan-ı dərya

Kaptan-ı dərya (Osmanlı türkcəsi: کاپیتان دریا, Kapitan-i Derya) — Osmanlı imperiyasında Donanmanın başçısına verilən hərbi statusdur.

16. əsrin ortalarına qədər bəylərbəyi rütbəsi, o tarixlərdən sonra vəzir kaptan-ı dəryaların (və ya Kaptanpaşa) önəmi, Osmanlı imperiyasının dənizləri aşması və Aralıq dənizi sahillərindəki fəthlər çoxaldıqca artdı.

Divan-ı Hümayüna üzv olaraq qatılmalı, Osmanlı imperiyasının dəniz əyalətləri adlanan əyalətlərini (Əlcəzair, Tunis, Trablusqarb və ya Tripolitaniya, Aralıq dənizi adaları) şəxsən özü və ya təyin etdiyi dənizçi paşalar vasitəsilə idarə edirdi. Keçmişdə indiki Çanaqqala ərazisində, sonralar isə İstanbulun Kasımpaşa səmtində yaşayan və limanın təhlükəsizliyindən məsul olan Kaptan-ı dərya statusu Tənzimat dövründə ləğv olunmuşdur.

İlk Osmanlı dəryabəyləri sancaqbəyliyi də edirdilər. Osmanlı dəniz qüvvələri İzmitdən Gəliboluya köçürüldükdən sonra dəryabəylərinə kaptan-ı dərya deyilməyə başlanmışdır. II. Mehmed dönəmində donanma gücləndirilərək ordu vəziyyətinə gətirilmiş, bununla da kaptan-ı dəryaların vəzifələri də artdırılmışdır. 1533-1534 tarixlərində Cəzir-i Bahr-i Səfid və Cəzair-i Qərb vilayətləri birləşdirilərək Kaptanpaşanın idarəsinə verilmişdir. Ancaq kaptan-i dəryalığın bu qədər yüksəlməsi əlbəttə ki, Barbaros Xeyrəddin Paşanın bu vəzifəyə gətirilməsi ilə bağlıdır. 16. əsrin sonlarında kaptan-ı dəryalığa yüksələnlərin vəzir rütbəsilə Divan-ı Hümayünə qatılması adəti başlanmışdır.

Kaptan-ı dərya həm Donanma-yı Hümayünün, həm də Tərsanə-i Amirənin ən böyük rütbəsi idi. Dənizçilikdə bütün təyinatları edə bilər, dövlət səviyyəli sənədlərə sultan adına imza ata bilərdi. Kaptan-ı dəryalığa təyin olunan şəxs əvvəlcə sədrəzəm qarşısında kürk geyinməli, daha sonra mərasimlə Tərsanə-i Amirəyə gedib vəzifəsinin başına keçirdi. Tərsanə-i Amirə sahəsindəki bəzi məsələlərə baxar, hətta edam cəzası belə verə bilərdi. Donanma ilə dənizə çıxan zaman İstanbuldan hərəkət etmədən öncə Tərsanə-i Amirədə sədrəzəmə icazə kağızı verməli, sonra onunla birlikdə Topqapı Sarayına gedərək sultanın hüzuruna çıxmalı idi. Bu zaman donanma gəmiləri də sarayın sahil hissəsinə gəlməli və top atəşləri ilə sultanı salamlamalı idi. İstanbulda olmadığı hallarda kaptan-ı dəryanı tərsanə əmini vəkalət edirdi. Ən yaxın köməkçisi tərsanə kəndxudası idi.

Kaptan-ı dəryalıq və onun vəzifələri 1867 tarixində ləğv edilərək Bahriyə Nəzarəti və İdarəçilik Məclisi adında iki dövlət orqanı arasında bölüşdürüldü. 1876 tarixində və 1878-1880-ci illərdə yenidən qurulsa da, sonda kaptan-ı dəryanın əsl vəzifələri Bahriyə nazirinə verildi.

Osmanlı kaptan-ı dəryalarıRedaktə

Kaptan-ı dərya Başlanğıc tarixi Bitiş tarixi Qeyd
1 Baltaoğlu Süleyman bəy 1451 1458 İlk Osmanlı kaptan-ı dəryası[1]
2 Yavaşca Şahin Paşa 1458 sentyabr 1465 [2]
3 Has Yunus bəy sentyabr 1465
4 Vəli Mahmud Paşa 1466/67
5 Gədik Əhməd Paşa 1467/68
6 Məsih Paşa 1481
7 Sənan Paşa 1492
8 Kiçik Davud Paşa 1492/93
9 Nişançı Qara Davud Paşa 1502/03
10 Herseqli Əhməd Paşa 1506/07
11 Cəfər Paşa 1511
12 Palak Mustafa Paşa 1520
13 Kəmankeş Əhməd bəy 1531/32
14 Xeyrəddin Paşa 1534/35
15 Sokollu Mehmed Paşa 5 iyul 1546 22 aprel 1549
16 Sənan Paşa 22 aprel 1549 21 dekabr 1555
17 Piyalə Paşa 7 yanvar 1555 may 1568
18 Müəzzinzadə Əli Paşa may 1568 7 oktyabr 1571
19 Qılınc Əli Paşa 7 oktyabr 1571 27 iyun 1587
20 Kürəkən İbrahim Paşa 27 iyun 1587 1588
21 Uluc Həsən Paşa 1588 1591
22 Cığalızadə Yusif Paşa (1) 1591 yanvar 1595
23 Bosniyalı Xəlil Paşa yanvar 1595
Cığalızadə Yusif Paşa (2 və son) 1597/98
24 Mustafa Paşa 1601/02
25 Cəfər Paşa (1) 1604/05 1605
26 Dərviş Mehmed Paşa 1605 21 iyun 1606
Cəfər Paşa (2) 21 iyun 1606 fevral 1608
27 Hafiz Əhməd Paşa fevral 1608 6 fevral 1609
28 Maraşlı Xəlil Paşa 6 fevral 1609 oktyabr 1611
29 Öküz Mehmed Paşa oktyabr 1611 1612
Maraşlı Xəlil Paşa (2) 1612 noyabr 1617
30 Çələbi Əli Paşa (1) noyabr 1617 yanvar 1618
31 Qara Davud Paşa yanvar 1618 fevral 1618 40 gün qalmışdır.
Çələbi Əli Paşa (2 və son) 1618 23 dekabr 1619
Maraşlı Xəlil Paşa (3) 23 dekabr 1619 dekabr 1620
32 Niğdəli Mustafa Paşa dekabr 1620 iyun 1621
Maraşlı Xəlil Paşa (4 və son) iyun 1621 1623
33 Topal Rəcəb Paşa 1623
34 Həsən Paşa 1625/26
35 Canpolad Mustafa Paşa 1631/32
36 Bostançı Cəfər Paşa
37 Dəli Hüseyn Paşa (1) 1634/35
38 Kəmankeş Mustafa Paşa 1635/36
39 Silahdar Mustafa Paşa 1637/38
Dəli Hüseyn Paşa (2) 1639/40
40 Siyavuş Paşa 1641/42
41 Piyalə Paşa 1642
42 Silahdar Yusif Paşa 1643
43 Əbubəkr Paşa 1644
44 Musa Paşa 1645
45 Fəzli Paşa yanvar 1646
46 Əmmarzadə Mehmed Paşa 1647
47 Rizəli Əhməd Paşa 1648
48 Bığlı Mustafa Paşa 1649
49 Heydərzadə Mehmed Paşa 1649 1 oktyabr 1650
50 Hüsambəyzadə Əli Paşa (1) 1 oktyabr 1650
51 Bığlı Dərviş Paşa 1652
52 Çavuşzadə Mehmed Paşa (1) 1653
53 Qara Murad Paşa 1654
54 Dəllak Mustafa Paşa 1655 11 may 1655
55 Zurnazən Mustafa Paşa 11 may 1655 5 mart 1656
56 Mərzifonlu Mustafa Paşa 5 mart 1656 may 1656
57 Halıcı Mustafa Paşa may 1656 may 1656
58 Topal Kənan Paşa may 1656 13 iyul 1656
59 Seydi Əhməd Paşa 13 iyul 1656 12 dekabr 1656
60 Topal Mehmed Paşa 12 dekabr 1656 dekabr 1657
Çavuşzadə Mehmed Paşa (2 və son) dekabr 1657
Dəli Hüseyn Paşa (3 və son) 1658
61 Biko Əli Paşa dekabr 1658 aprel 1660
Hüsambəyzadə Əli Paşa (2 və son) aprel 1660 dekabr 1661
62 Əbdülqədir Paşa dekabr 1661 mart 1662
63 Mərzifonlu Mustafa Paşa mart 1662
64 Kaplan Mustafa Paşa (1) 1665/66
65 Əli Paşa 1671/72 yanvar 1676
66 Seydizadə Mehmed Paşa yanvar 1676 13 noyabr 1677
67 Qara İbrahim Paşa 13 noyabr 1677 25 noyabr 1678
Kaplan Mustafa Paşa (2) 25 noyabr 1678
68 Kiçik Sipahi Mustafa Paşa 1679
69 Bığlı Mustafa Paşa 1680
70 Müsahib Mustafa Paşa 1684
71 Mısırlıoğlu İbrahim Paşa (1) 1685
72 Qalaylı Əhməd Paşa 1688
73 Mezomorto Hüseyn Paşa (1) 1689/90
Mısırlıoğlu İbrahim Paşa (2) 1689/90
74 Halvaçı Yusif Paşa 1691/92
75 Körpülü Hacı Hüseyn Paşa 1694/95
Mezomorto Hüseyn Paşa (2 və son) 1695/96
76 Hacı Əbdülfəttah Paşa 1701/02
77 Aşçı Mehmed Paşa (1) 1702/03
78 Kiçik Osman Paşa 1703/04
79 Baltaçı Mehmed Paşa 1704
80 Əbdürrəhman Paşa dekabr 1704
81 Vəli Mehmed Paşa 1705/06
82 Moralı İbrahim Paşa 1706/07
83 Paşazadə Mehmed Paşa 1709
84 Kirli Əhməd Paşa (1) 1711
85 Hoca İbrahim Paşa (1) 1712
Kirli Əhməd Paşa (2 və son) 1713
86 Silahdar Süleyman Paşa
Aşçı Mehmed Paşa (2 və son) noyabr 1713
87 İzmirli Süleyman Paşa (1) yanvar 1714
88 Canım Hoca Mehmed Paşa (1) 1714
Hoca İbrahim Paşa (2 və son) 1717
İzmirli Süleyman Paşa (2) 1718
89 Qaymaq Mustafa Paşa 1721
90 Abdi Paşa 1730/31
Canım Hoca Mehmed Paşa (2) mart 1731
91 Hafiz Əhməd Paşa may 1731
91 Şahin Paşa 1731
92 Abdi Paşa fərqli
93 Hacı Hüseyn Paşa noyabr 1731
94 Əbubəkr Paşa (1) 1732/33
Canım Hoca Mehmed Paşa (3) may 1733
95 Əli Paşa
96 Bosniyalı Süleyman Paşa
97 Miraxur Mustafa Paşa 1740
98 Yəhya Paşa 1743
99 Pir Mustafa Paşa noyabr 1743
100 Ratib Əhməd Paşa yanvar 1744
Pir Mustafa Paşa noyabr 1744
101 Mahmud Paşa 1746
102 Şahsüvarzadə Mustafa Paşa yanvar 1747
Əbubəkr Paşa (2) 1750
103 Durak Paşa 1751
104 Mələk Paşa 1752
105 Qarabağlı Süleyman Paşa (1) noyabr 1754
106 Əli Paşa 1756/57
Qarabağlı Süleyman Paşa (2) 1757/58
107 Əbdülkərim Paşa 1759/60
108 Mustafa Paşa 1760/61 fevral 1761
109 Hacı Həsən Paşa fevral 1761 avqust 1761
110 Sinek Mustafa Paşa avqust 1761 aprel 1762
Qarabağlı Süleyman Paşa (3) aprel 1762
111 Nişli Mehmed Paşa 1763/64
112 Hüseyn Hüsnü Paşa 1764/65
113 Tosun Mehmed Paşa 1765/66
114 Mələk Paşa 1766/67
115 İbrahim Paşa 1768/69
116 Hüsaməddin Paşa 1769/70
117 Cəfər Paşa 1770/71
118 Həsən Paşa (1) 1770/71
119 Mehmed Paşa 1773
Həsən Paşa (2) 1774
120 Giritli Hüseyn Paşa 1788/89
121 Kiçik Hüseyn Paşa 1791/92
122 Əbdülqədir Paşa 1803/04
123 İsmayıl Paşa 1804/05
124 Bostançı Mehmed Paşa 1805/06
125 Salih Paşa 1806
126 Seyid Əli Paşa (1) fevral 1807
127 Ramiz Paşa 1808
Seyid Əli Paşa (2) dekabr 1808
128 Çarhacı Əli Paşa 1809
129 Hafiz Əli Paşa iyun 1809
130 Qara Mehmed Paşa 1811 1811 vəfat etdi
131 Hüsrəv Paşa (1) 1811
132 Əhməd Paşa 1817
133 Həsən Paşa 1818
134 Abdullah Paşa 1819
135 Nasuhzadə Əli Paşa 1821/22
136 Qara Mehmed Paşa iyul 1822
Hüsrəv Paşa (2) 1822/23
137 İzzət Paşa 1826/27
138 Pabuççu Əhməd Paşa 1828/29
139 Xəlil Paşa (1) 1829/30
140 Tahir Paşa (1) 1832/33
141 Firari Əhməd Paşa 1836/37
142 Səid Paşa 1839
Tahir Paşa (2) 1841
Xəlil Paşa (2) 1843
143 Mehmed Əli Paşa (1) 1845
Xəlil Paşa (3) 1847
Mehmed Əli Paşa (2) 1848
144 Süleyman Paşa 1849
Mehmed Əli Paşa (3) 1851
145 Mahmud Paşa 1852
146 Rza Paşa 1853/54
147 Mehmed Əmin Paşa yanvar 1854 29 may 1854
Xəlil Paşa (4) 29 may 1854
Mehmed Əli Paşa (4) 1854/55
Kıbrıslı Mehmed Paşa (2) 1858/59 40 gün
Mehmed Əli Paşa (5) 1858/59
148 İngilis Mustafa Paşa yanvar 1863
149 Atəş Mehmed Paşa fevral 1863
150 Hacı Vəsim Paşa 1864/65
151 Xəlil Paşa 1865/66
Mehmed Əli Paşa (6) may 1866

İstinadlarRedaktə

  1. Sicill-i Osmani V, səh. 159
  2. Sicill-i Osmani V, səh. 189