Əsas menyunu aç

Polşa

(Polşa Respublikası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Polşa, köhnə mənbələrdə Lehistan ya da rəsmi olaraq Polşa Respublikası (pol. Rzeczpospolita Polska) — Avropada dövlət. Mərkəzi Avropada olub qərbdə Almaniya, cənubda Çex RespublikasıSlovakiya, şərqdə UkraynaBelarus, şimalda isə Baltik dənizi, LitvaRusiya (Kalininqrad vilayəti) ilə həmsərhəddir. Ölkənin həmçinin Danimarkaİsveç ilə dəniz sərhədləri vardır. Polşanın ərazisi 312.696[1][2] km²-dir (dünyada ərazisinə görə 69-cu yerdədir). Əhalisi 38.1 milyondan çoxdur, sakinlər əsasən tarixi mərkəz Krakov və paytaxt Varşava kimi böyük şəhərlərdə məskunlaşmışdır.

Polşa Respublikası
pol. Rzeczpospolita Polska
bayrağı
Bayrağı
gerbi
Gerbi
Himn: "Mazurek Dąbrowskiego"
(azərb. "Polşa hələ itkin deyil"‎)
xəritədə yeri
PaytaxtVarşava
Ən böyük şəhərVarşava, Krakov, Lodz, Vroclav, Poznan.
Rəsmi dillərPolyak dili
Etnik qruplar Polayklar – 98 %
Digərləri – 2 %(CİA 2012)
HökumətParlament Respublikası
Andjey Duda
• Vitse-prezident(lər)
Mateuş Moraveçkiy
Formasiyalar
• Polyakların Respublikası
8 Aprel, 1945
• Üçüncü Polşa Respublikası
13 Sentyabr, 1989
• Avropa Birliyinin üzvü
1 May, 2004
Sahəsi
• Ümumi
312,696 km2 (120,733 sq mi) (69-ci)
• Su (%)
3.07
Əhali
• Təxmini  (31 Dekabr, 2017)
38.433.600 (35-ci)
• Siyahıya alma (2000)
38 649 000
• Sıxlıq
123/km2 (318.6/sq mi) (83-cü)
ÜDM (AQP)2019 təxmini
• Ümumi
$1.271 trilyon (21-ci)
• Adambaşına
$33.472 (56-cı)
ÜDM (nominal)2019 təxmini
• Ümumi
$581 milyard (22-ci)
• Adambaşına
$15.313
İİİ (2017) 0.865
çox yüksək · 33-cü
ValyutaPolşa Zlotısı (PLN)
Saat qurşağıUTC+1 (CET) (UTC+2)
• Yay (DST)
UTC+2 (CEST) (UTC)
Telefon kodu+48
İnternet domeni.pl
Vebsayt
poland.pl

İlk polyak dövləti 966-cı ildə yaradılmışdı. Həmin dövlətin sərhədləri təxminən bugünkü Polşa sərhədləri ilə üst-üstə düşür. Polşa 1025-ci ildə krallığa çevrilmiş, 1569-cu ildə isə Böyük Litva hersoqluğu ilə birləşərək Polşa-Litva birliyinin əsasını qoydu. Bu ittifaq yalnız 1795-ci ildə dağılmışdı. 1918-cu ildə müstəqilliyini yenidən qazanan Polşa İkinci dünya müharibəsi dövründə Adolf Hitler Almaniyası tərəfindən işğal olunmuş, müharibə bitdikidən sonra isə kommunist dövlət kimi SSRİ-nin nəzarət etdiyi Şərq Blokuna daxil olmuşdu. 1989-cu ildə kommunist rejimi devrildikdən sonra Polşada "Üçüncü Respublika" quruldu. Bu gün Avropa İttifaqının ən çox əhaliyə malik 6-cı ölkəsi olan Polşa 16 voyevodaliqdan (pol. województwo) ibarət liberal demokratik dövlətdir. Ölkə Avropa Birliyi, NATO, BMT, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, Dünya Ticarət Təşkilatının üzvüdür.

Ümumi MəlumatRedaktə

Polşa 312 696[1][2] km² ərazisini əhatə edir, bu göstəriciyə görə ölkə, Dünyada 69-cu yerdədir. Avropada isə onuncu yerdədir. Əhalinin sayı 38 milyon nəfərdir (Dünyada 33-cü yerdədir). Ölkə 16 vilayətə bölünür, bu da öz növbəsində povatlara (qəzalara) və qminlərə (volostlərə) bölünür.

Birinci Polşa dövlətinin yaranma tarixi 966-cı il hesab olunur. Polşa 1025-ci ildə krallığa çevrildi. 1569-cu ildə isə Litva Böyük knyazlığı (I Rzeczpospolita) ilə birləşdi. 1795-ci ildə ərazisində Prussiya, Avstriya və Rusiya arasındaki bölgülər nəticəsində, Polşa Dövlətinin ərazisi dəqiqləşdi. 1807-1813-cü illərdə Napoleon müharibələri zamanı Varşava Hersoqluğu mövcud idi və onun böyük hissəsi 1815-ci ildə Polşa çarlığı kimi Rusiyanın tərkibinə daxil edilmişdi. Polşa Birinci Dünya Müharibəsindən sonra 1918-ci ildə yenidən müstəqillik əldə etdi, lakin 1939-cu ildə AlmaniyaSSRİ arasında bölündü. Müharibədən sonra Polşa yeni sərhədlərdə SSRİ-dən asılı olan "demokratik ölkə" oldu. 1989-cu ildə isə siyasi sistemdə bir neçə dəyişikliklər baş verdi.

12 mart 1999 — cu ildən NATO-nun üzvü, 1 may 2004-cü ildən Avropa Birliyinin üzvüdür. 21 dekabr 2007 il Şengen zonasına daxil oldu.

CoğrafiyasıRedaktə

Polşanın ümumi sahəsi 312 658 (312 683) km² (sahə üzrə dünyada 69-cu, Avropada isə 10-cu yerdədir). Quru torpaq sahəsi 304 459 km², su sahəsi isə 8220 km²-dir. Polşanın ərazisini - şimalda və ölkənin mərkəzində təxminən 2/3 ərazisini Polşa ovalığı tutur. Şimalda-Baltik sıra dağları, cənubda və cənub-şərqdə- MalopolLublin yüksəklikləri, cənub sərhədi boyunca - Karpat dağları (ən yüksək nöqtə 2499 metrdir). Böyük çaylar isə Asma, Odradır. Göllər əsasən Polşanın şimalında yer alır. Ərazinin 28%-i meşələrdən ibarətdir.

SərhədlərRedaktə

Polşanın Şimal sahili Baltik dənizi ilə yuyulur.:

Bundan əlavə, Baltik dənizində iqtisadi zona vasitəsilə Danimarkaİsveç zonaları ilə həmsərhəddir.

Sərhədlərin ümumi uzunluğu 3511 km, onlardan 3071 km quru və 440 km isə dənizdir.

 
Polşanın dağlı landşaftı

Su sahələriRedaktə

Polşanın ən uzun çayı Visla-dır. Uzunluğu 1047 kilometrdir (651 mildir). Qədimdən Polşanın çayları yol göstərmək üçün istifadə olunurdu. Vikinqlər Oder çayı ilə üzərək qonşu ölkələrə səyahət edirmişlər.

Polşanın göllərinin demək olar ki hamısının ərazisi 1 hektardan çoxdur.

Sahillərində məskunlaşan ilk göllər arasında Böyük Polşa Gölü də vardır. Həmçinin bu göl üzərində m.ö 7-ci əsrdə əhalisi min nəfərdən çox olan stilt evləri var idi.

İqlimRedaktə

İqlimi mülayim, dənizdən kontinental iqlimə keçən, mülayim (dağlarda soyuq) qış və isti (dağlarda sərin) yayla. İqlim kontinentallığı BelarusiyaUkraynadan daha aşağıdır və bu, ilk növbədə qış aylarının yumşaq keçməsinə təsir göstərir. Orta temperatur yanvar ayında 1-dən -5 dərəcəyədək (dağlarda -8 dərəcəyədək), İyul ayında isə ortalama +17-dən +19 dərəcəyədək (dağlarda +10 dərəcəyədək); Düzənliklərdə yağıntının miqdarı 500–800 mm-dir. Dağlarda isə bu göstərici ildə 1000 mm-dən çoxdur.

TarixiRedaktə

Eramızdan əvvəllərRedaktə

Eramızın əvvəlində Polşa ərazisində alman tayfaları olan Skirov və Lugiya tayfalarının yaşaması faktı məlumdur. Daha sonra I minilliklərdə Türk qəbilə birliklərinə nəzarət etdilər. Krım qotları ilə Baltikyanı Velbar mədəniyyətini daima əlaqələndirirlər. Polşa ərazisində I minilliyin sonunda Qərb çəmənlikləri (ölkənin adı), Lendzanlar (onların qonşularında polyakların adı: "Lyakhi"), Kuavyan, Pomoryan, Mazovşanlar, Vislyan, Slenzians (Sileziyada) və s. kimi qəbilələr məlumdur. Tədricən böyük qəbilə knyazlıqlarının əsasında fövqəldövlət birlikləri yaranır; bu knyazlıqlardan əsas prinsip indiki kiçik Polşada (Krakov rayonu) və böyük Polşada (Poznani rayonu) vişlyan knyazlığı idi.

ÜmumiRedaktə

877-ci ildə Kiçik Polşa ərazisi Böyük Moraviya dövləti tərəfindən işğal edildikdən sonra Qnezno şəhəri paytaxt olmaqla Böyük Polşa ərazisi Polşa dövlətinin yaranması üçün əsas mərkəz oldu. Polşa dövlətinin banisi və ilk hökmdarı Pyastovlar nəslindən olan knyaz Stefan I Meşko (960-992) olmuşdur. O, 966-cı ildə qərb adətləri üzrə Xristian dinini qəbul etmişdir. Onun oğlu-İgid Boleslavın dövründə Polşa knyazlığı özünün ən güclü dövrünü yaşayırdı. Polşa və Vistula çayları arasında yaşamış olan İslav qəbilələrinin qurmuş olduğu bir dövlətdir. O zamanki bu İslavlara "yayla insanları" mənasını verən "Polane" deyilirdi. Zamanla bu ad Polşa halına çevrildi.

Polşa XIV əsrdən XVII əsrə qədər keçən müddət içində Avropada güclü bir dövlət halında idi. "Üç parçalanmadan" ilki 1772-ci il tarixinə qədər olan müxtəlif xanədanlıqlar idarəsində idi. Bu tarixdən etibarən Polşanın çöküş dövrü başladı. 1772-ci il tarixində Prussiya, RusiyaAvstriya, ölkə torpaqlarını aralarında paylaşdılar. Bunu 1793-cü və 1795-ci illər paylaşmaları izlədi. Polşanın əlində yalnız şərq Prussiya əraziləri qaldı. Birinci dünya müharibəsindən sonra uzun mübarizə və çətinliklərdən sonra 1918-ci ildə Versal sülh müqaviləsi ilə müstəqilliyi təmin edildi. Polşa 1918-ci il 7 noyabrda müstəqil ölkə elan edildi. Polşada hakimiyyətə Polşa Sosialist Partiyasının rəhbəri olan Yuzef Pilsudski gəldi. Polşanın qərb sərhədləri Versal müqaviləsi ilə müəyyənləşdirilmişdi. 1919-cu il 28 iyunda Polşa nümayəndələri ona imza atmışdılar. Lakin şərq sərhədlərini müəyyən etməkdə Antanta dövlətləri Polşaya fəaliyyət azadlığı vermişdilər. Hətta 1919-cu ilin dekabr ayında Antantanın Ali Şurası şərqdə Polşanın sərhəd xəttini təsdiq etdi. Bu, şərti olaraq Kerzon xətti adlandırıldı. 1921-ci ilin martında Riqada Sovet-Polşa müqaviləsi imzalandı. Həmin müqaviləyə əsasən Qərbi Belarus və Qərbi Ukrayna əraziləri Polşanın tərkibində qaldı. 1921-ci il 12 martda ölkənin konstitusiyası qəbul olundu. Konstitusiyada respublika quruluşu təsbit edildi. Pilsudkinin səlahiyyət müddəti bitdiyi üçün bütün vəzifələrindən imtina etdi. Lakin ölkədə vəziyyət getdikcə pisləşir, siyasi didişmələr, milli münaqişələr ölkəni idarəolunmaz vəziyyətə salırdı. 1926-cı ildə ölkədə hərbi çevriliş baş verdi. Y.Pilsudki yenidən hakimiyyətə gəldi. O, 1935-ci ilə kimi dövlətin başçısı oldu. Bu illər öz mahiyyətinə görə Polşa tarixinə sanasion (sağlamlaşdırma) dövrü kimi daxil olmuşdur. Polşa xarici siyasətdə antisovet və antialman siyasəti yeridirdi. Bu da, 1939-cu ildə Polşanın SSRİAlmaniya arasında bölüşdürülməsi ilə nəticələndi.

1939-cu ildə eyni anda həm Nasist Almaniyasının və həm də Rusiyanın işğalına uğradı. İkinci dünya müharibəsi ərzində altı milyon polşalı öldürüldü. Daha sonra Alman orduları müttəfiqlərə təslim oldu. İşğal əsnasında qurulan sürgündəki Polşa hökuməti iş başına gəldi. 1947-ci ildə edilən seçkilərdə kommunistlər hökuməti qurdular və ölkəni Rusiyanın peyki vəziyyətinə gətirdilər. İkinci dünya müharibəsinin bu çətin günlərindən sonra Polşa, Rusiyaya(Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı) verilən 178.842 km²-lik bölgəyə qarşı 1945-ci ildə Alman torpaqlarından 102.400 km²-lik bir bölgəni götürdü. Oder-Neisse xəttinin şərqində qalan bu bölgə Sileziya, Pomeraniya, Qərb Prussiya və Şərq Prussiya da daxil idi. Polşa idarəsinə kommunistlərin gəlməsiylə, böyük mülkiyyətlər qaldırıldı, sənayelər milliləşdirildi, məktəblərdəki təhsil sistemləri kommunistləşdirildi. İstehsal azaldı. Bütün bunların nəticəsində 1956-cı ildə Poznanda üsyan çıxdı.

1970-ci ildə yeni ağır vergilər və həddindən artıq qiymət yüksəlmələri yeni üsyanlara yol açtı. 1980-ci ildə hadisələr daha şiddətləndi. Lenin limanlarında inkişaf edən "İşçi Tətilləri" sonunda, işçinin yanında olduğunu söyləyən kommunist idarə "21 imtiyazı" vermək məcburiyyətində qaldı. Qdansk adıyla bilinən bu tətillər sonunda, müstəqil işçi peşələri qurma haqqı əldə edildi.

Hadisələrin gedişindən hürkən Rusiyanın təhdidləri ölkədə hərbi vəziyyət elanına səbəb oldu. İşçi qiyamlarını təşkil edən Həmrəylik Peşəsi liderləri həbs olundu. 1982-ci ildə ABŞ-ın təzyiqi nəticəsi hərbi vəziyyət qaldırıldı. 1983-cü ildə yenə Qdanskda Lenin Limanlarında hökumət əleyhdarı göstərilər edildi. 1 mayda Polşa işçiləri, İşçi hökumətindən haqqlarını tələb etmək üzrə "İşçi Bayramını" tətillərlə qeyd etdilər. Əsgəri idarə işçilərə bəzi haqqlar verdi. 1985-ci ildə seçkilərindən sonra hakimiyyətə keçən Voyçex Yaruzelski, Qərblə əlaqələrini inkişaf etdirməyə çalışdı. Artan iqtisadi problemlər 1988-ci ildə böyük bir tətil dalğasına səbəb oldu. 1989-cu ilin iyununda edilən seçkilərdə, o tarixə qədər iqtidarda olan Birləşmiş İşçi Partiyası ağır məğlubiyyətə uğradı. Həmrəylik Peşəsinin təklifi üzərinə Tadeuş Mazovetski başçılığında bir koalisiya hökuməti quruldu. 1990-cı ildəki dövlət başçılığı seçkilərini Lex Valensa qazandı.

ƏhaliRedaktə

2008-ci ildə Polşa əhalisi 38 116 000 nəfər idi. Beləliklə, Avropada əhali baxımından səkkizinci, Avropa İttifaqında isə altıncı ölkədir. Əhalinin orta sıxlığı km 122 nəfərdir.

Müasir Polşa dünyanın ən monomilli dövlətlərindən biridir. 2002-ci ildə əhalinin siyahıyaalınmasının məlumatına görə, Polşa əhalisinin 96,74% - i özünü etnik qütblərə aid edib. 97,8% siyahıyaalma zamanı bildiriblər ki, evlər polşa dilində danışırlar. Digər millətlərə ölkə əhalisinin 1,23% — i, onlardan ən böyük etnik qruplar-silezlilər (0,45 %), almanlar (0,4 %), belaruslar (0,1 %), ukraynalılar (0,1 %), qaraçılar, yəhudilər, Polşa-Litva tatarları daxil idi. Əhalinin 2% - dən çoxu vətəndaşlıq sualına cavab verməkdən imtina etdi.

Polşalılar slavyan irqindəndir. Əhalinin ən köhnə qaynağını 10-cu əsrdə "Polane" adı verilən slavyan qəbilələri meydana gətirir. Təxminən olaraq 37.875.000 əhaliyə sahib bir ölkədir. Əhalinin 98% ini Polşalılar meydana gətirər. Geri qalan kiçik bir hissəsini isə Almanlar, Ukraynalılar və Belaruslar təşkil edir. Polşalıların 65%-ə yaxını gənc olub, 15 ilə 60 yaş qrupu arasındadır. Əhali sıxlığı 121/km² olub, illik əhali artımı 0,1%-dir.

Bu günki Polşa dili, slavyan qəbilələrindən birini təşkil etmiş Polanelerin dilindən qaynaqlanmaqdadır. Buna müqabil, Pomeraniyanın şərqində və Polşa Karpatlarının bəzi bölgələrində digər slavyan qəbilələrinin bir miqdar fərqli istiqamətləri olan ləhcələri də danışılmaqdadır. Polşa xalqının böyük bir hissəsi katolikdir. Xristian aləminin bu günki lideri olan Papa II İoann Pavel, Polşalıdır.

Polşada təhsil və təhsil imkanları olduqca genişdir. Xalqın oxuma yazma nisbəti 98%-dir. Əvvəllər katolik inancına görə hazırlanmış təhsil tədris planı, kommunistlərin iş başına gəlməsiylə daha pis bir vəziyyətə salındı. Dərslər tamamilə dindən uzaqlaşdırılmış və kommunist ideologiyasıyla şagirdlərin beyinləri zəhərlənməyə çalışılmışdır. Marksist-Leninist fəlsəfə içində boğulmuş düşüncə və prinsiplər, hər səviyyədə məcburi öyrədilməkdə idi. 1986-cı ildən sonra bu məcbur etmə yavaş-yavaş yumuşalmışdir. Mövcud universitetlər içində Krakovda Jagerellonion Universiteti, Lyublin Katolik Universiteti və Varşava Universiteti ən əhəmiyyətliləridir. Polşanın Əsas şəhəri Varşavadır. Digər əhəmiyyətli şəhərləri isə; Lodz, KrakovQdanskdır.

DinRedaktə

 
Polşada kilsə - Licheń Stary
 
Polşada kilsə - Belostok

Polşa Avropanın ən dindar ölkəsidir. Katolik olduğunu söyləyənlər 90%, qədəri insan nizamlı olaraq Kilsəyə getdiyini bəyan edənlər 80%ə çatmaqdadır. Dini inancı olanlar arasından 4 qrup seçə bilərik. Birinci qrupa aid 15% polşalı çox dindar olub, hər gun dini ayinlərini yerinə yetirib, böyük bir inancla dua edənlərdir. İkinci qrup- 35-55% xalq, bu insanlar Allaha inanır və dua edir amma hər vaxt kilsənin səsinə qulaq asmır. Üçüncü qrup- 20-25% Allaha inanıb, kilsəyə cox nadir gedənlərdir. Ayrıca kilsəni tənqid edirlər. Dördüncü qrup 20-30% insanlar Allaha inanıb, dua etməyən və kilsəyə getməyənlərdir. Polşa Məclisi (Seym) Başçı kürsüsünün arxasında Xaç vardır. Konstitusiyada əlaqədar hər hissədə Katolikliyə yer ayırlmışdır. Bu mənada, Katolisizm dövlətin rəsmi dini olaraq qəbul edilməkdədir də deyilə bilər. Kilsə, dövlət, siyasət və cəmiyyət həyatında lazım olduğunda istifadə etdiyi ciddi bir nüfuza malikdir. Bəzi Katolik keşiş və qruplar siyasətə açıqca girməkdə və bu günki koalisiya iqtidarının ən böyük və ən kiçik partiyalarını dəstəkləməkdədir.

Bu gün Polşada heç bir adam və ya rəsmi və ya xüsusi təşkilatın Katolikliyi açıqca rədd etməsi ya da tənqid etməsi düşünülməməlidir. Kilsə ilə açıqca tərs düşən bir partiyanın siyasi həyatda yer sahibi olması az qala qeyri-mümkündür. Papa II İoann Pavel qarşı sərt yazı yazan bir jurnalist məhkəmə tərəfindən sərt cəzaya məhkum edilmişdir. Rəsmi təşkilatın Dövlət ilə Kilsə əlaqəsini 1989-cu ildə qəbul olunan qanunla təşkil etməkdədir. Bu qanunlar, inanc azadlığını zəmanət altına almaqda, Roma Katolik Kilsəsinin radio və televiziya proqramları etməsinə, ayrıca məktəb, xəstəxana və tarixi dəyəri olan binaları işlətməsinə icazə verməkdədir. Lublin Katolik Universiteti və Varşava İlahiyyat Akademiyası xaricində bir çox universitet və təhsil təşkilatında ilahiyyat fakültələri vardır. 28 İyul 1993 tarixində hökumət, Baş yepiskopluq ilə aralarındakı qarşılıqlı əlaqələri təşkil edən bir Konkordato imzalamış, söz mövzusu razılaşma üzərində 5 il görüşmələr edildikdən sonra Parlament tərəfindən qanuniləşdirilmişdir. Varşava Baş yepiskopu, eyni zamanda Polşa Baş yepiskopudur (ki 1981-ci ildən bu yana bu vəzifəsi Kardinal Józef Glemp icra etməkdədir). Dini paytaxt Gnieznodur və bu şəhərin yepiskopu doğrudan baş yepiskop ünvanı almışdır. 1978 ili Oktyabr ayında, Krakov Yepiskopu, kardinal Karol Wojtyła (Karol Voytıua), II İoann Pavel adı ilə Papa seçilmişdir. Wojtyła, 2005-ci ildə ölmüşdür.

İqtisadiyyatRedaktə

 
Varşavanın maliyyə mərkəzi

Polşa iqtisadiyyatı, İkinci dünya müharibəsi və müxtəlif zəbtlər üzündən böyük sarsıntılar sovuşdurmuşdur. Daha sonra ABŞ və digər ölkələrdən alınan köməklərlə bir az düzəlmişdir.

Kommunistlər ölkəni ələ keçərincə iqtisadiyyatda dövlətləşdirmə və kollektifleştirme başladı. Kommunist ölkələr arasında qurulan "Qarşılıqlı İqtisadi Köməkləşmə Şurası" (Comecon) iqtisadi istiqaməti yüngüləşdirmək. Polşa bunun bir üzvü olaraq, ticarətini bu ölkələrlə edərdi. Ölkədə sosialistlər seçkiləri itirincə və Sovetlər Birliyi dağılınca başa keçən hükumet iqtisadi problemləri həll etmək üçün Qərbə açılma siyasətini tətbiq etməkdədir.

Polşa sənayesi olduqca müxtəlifdir; gəmi istehsalı, tekstil, kimya, meşə məhsulları, metal sənayesi, avtomobil, təyyarə, maşın, sement, alüminium və neft məhsulları başlıca sənaye aspekləridi. Son zamanlarda taxta-şalban və kağız sənayeləri də inkişafa başlamışdır. Mədənçilik və mədən sənayesi olduqca inkişaf etmişdir. Bunların ən əhəmiyyətliləri kömür, sink, güllə və misdir. Polşa, Şimali Almanya və İngiltərədən sonra Avropanın ən böyük kömür istehsalçı ölkəsidir. Ayrıca sülfür çıxaran ölkələr arasında qabaqda gəlməkdədir. Manqan , qalay , duz , linyit , neft , dəmirtəbii qaz , kömür digər əhəmiyyətli yeraltı qaynaqlarıdır.Hətta Polşa kömür baxımından o qədər zəngindir ki , Bu ölkədə bir dəqiqədə çıxarılan 196 ton kömürlə 7,6 milyon ədəd işıq lampasını yandırmaq olar.

Enerji baxımından olduqca inkişaf etmiş bir ölkədir. Sovet köməyiylə qurulmuş hidroelektrik stansiyaları mövcuddur. Kömürə söykənən dəmir və polad sənayesi əhəmiyyətli bir gəlir qaynağıdır. Vroslav, Poznan, Bıdqоş, Yuxarı Siləsiyə ən əhəmiyyətli mexaniki və elektrik mühəndisliyi sənaye mərkəzləridir. QdanskŞеçində isə limanlar mövcuddur. Son zamanlarda qida, alüminium sənayesi Macarıstan boksu idi və yerli qida, alüminium və süni gübrə sənayeləri inkişaf etmiş vəziyyətdədir. Alüminium sənayesi; Macarıstan boksu idinə və yerli gəhvə rəngli kömürə bağlıdır.

Əkinçilik məhsulları baxımından daha çox kartof, tütün, kətan, çovdar, arpa, buğda və yulaf qabaqda gəlir. Heyvandarlıqda isə daha çox mal və qoyun yetişdirilər. Ayrıca balıqçılıq digər əhəmiyyətli bir qaynaqdır.İşləyən əhalinin 30% a yaxın bir hissəsi əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olar. Polşa, pul vahidi olaraq Złoty istifadə edər. Adam başına düşən milli gəlir 7200 dolların üstündədir. Polşa xarici ticarətinin təxminən üçdə ikisi köhnə Comecon üzvü kommunist blok ölkələriylə olmaqdadır. Bu ölkələrdən ən çox ticarət ediləni Rusiyadır. İdxalatın 35 % və ixracatın 26 % ı bu ölkələrədir. Qərbli ölkələr arasında ən çox Almaniya ilə ticari münasibətləri mövcuddur. Ayrıca İngiltərə və ABŞ, Polşa ilə ticari andlaşmaları olan liberal ölkələrdir. Xüsusilə son illərdə buğda və digər əkinçilik məhsullarında ABŞ ilə olan bağlılıq artmışdır.

Polşanın idxalat məhsulları; tekstil xammalı, dəmir cövhəri, maşın və təchizat, taxıl məhsulları və neftdir. Neftin hamısı "Dostluq Boru Xətti" yoluyla Rusiyadan təmin edilə Ölkənin nəqilliyat şəbəkəsi xüsusilə İkinci dünya müharibəsi əsnasında işləməz hala gətirilmişdir. Bu gün isə nizamlı yollara malikdir. Dəmiryollarının cəmi uzunluğu təxminən 25.848 kmdir. Bunun 3200 kmə yaxın bir hissəsi elektriklidir. Çay və kanallar nəqliyyata uyğundur. Odra Çayı üzərində ticari çatdırma edilməkdədir. Ölkənin ticarət yükünün ağırlığı dəmiryolları üzərindən olduğu üçün 363.116 kmə çatan quruyolları nisbətən daha az inkişaf etmişdir. Müasir bir hava yolu sisteminə malikdir. Ayrıca dəniz nəqliyyatı da yaxşı vəziyyətdədir. Başlıca limanları Qdansk, QdınyaŞеçindir.

Polşa-Azərbaycan münasibətləriRedaktə

Azərbaycan və Polşa xalqları arasında yaxın və səmimi münasibətlər lap qədimdən mövcuddur. Müstəqillik qazandığımız son 20 ildə isə bu əlaqələr əsl müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Xüsusilə də bu ölkənin Avropa Birliyinin, eyni zamanda, NATO-nun üzvü olması Qarabağ münaqişəsindən dolayısı torpaq itkiləri ilə üzləşmiş Azərbaycana öz problemlərindən qurtulmaq üçün çox faydalıdır. Polşa ilə Azərbaycanı həmişə yaxın və dost münasibətlər birləşdirib. Oxşar talelər, əsasən də XX əsrdə bizə bir-birini daha düzgün başa düşməyə, eləcə də problemləri eyni tərzdə mənimsəməyə imkan verir. Polşa Avropa Birliyinin və NATO-nun tamhüquqlu üzvü kimi Şərq Tərəfdaşlığı proqramına daxil olan Azərbaycan üçün təcrübə mübadiləsi baxımından bir vasitəçidir. Azərbaycanın Avroatlantik strukturlarla partnyorluq prinsipləri üzərində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsini nəzərdə tutan bütün fəaliyyətini dəstəkləməkdə və əlaqələrin daha da dərinləşdirilməsinə töhfə verir. Tələbə mübadiləsi davam edir, eləcə də Polşa tərəfi Azərbaycan vətəndaşları üçün çoxlu təqaüd proqramını həyata keçirir və sair. Bakıda Polşa Mədəniyyəti və Dili Mərkəzi fəaliyyət göstərir, eləcə də Polşa diasporunun fəaliyyəti çox aktivdir.

Polşanın Mərkəzi Statistika Bürosunun məlumatlarına görə, 2010-cu ilin yanvar – iyul aylarında iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 51,5 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Bunun da 45,2 milyon dolları Polşadan Azərbaycana ixrac, qalan 6,5 milyon dollar isə əksinə, idxalın hesabınadır.

Polşa İsveçlə birgə Avropa Birliyinin qonşuları üçün misli olmayan Şərq Tərəfdaşlığı əməkdaşlıq proqramı barədə təşəbbüsün müəllifidir. Hansı ki, həmin proqramda Azərbaycan mühüm yer tutur. Proqramın əsasları Avropa Şurasında qəbul ediləndən sonra təşəbbüs Avropa Birliyinin şərq siyasətinin miqyasını qat-qat gücləndirdi. Mümkün əməkdaşlıq isə bərabər şəkildə həm AB-dən, həm də ayrı-ayrı tərəfdaş ölkələrindən asılı olacaq. Bu iki və çoxtərəfli könüllü əməkdaşlıq proqramıdır, partnyorlar istəmədiyi ölkələrlə əməkdaşlıq etmək məcburiyyətində deyillər. İkitərəfli əlaqələrin yüksək səviyyəsindən yan keçmək olmaz. Burada isə Polşa tərəfindən baş nazirin müavini, iqtisadiyyat naziri Valdemar Pavlyakın sədrlik etdiyi Polşa – Azərbaycan iqtisadi əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiyası xüsusi rol oynayır. Bu vaxtadək komissiyanın 4 iclası keçirilib. Hansı ki, Polşa – Gürcüstan İqtisadi Komissiyası hələ bu il çağırılıb.İki ölkəni birləşdirən ikitərəfli münasibətlər son illər bir çox sahədə yaxın əlaqələrin yaradılmasına imkan verdi. Polşanın yüksək səviyyəli hökumət nümayəndələrinin Bakıya çoxsaylı səfəri, 2010-cu ildəkilərə də istinad etsək – baş nazir Donald Tusk və yaxud baş nazirin müavini, iqtisadiyyat naziri Valdemar Pavlyakın səfərləri ikitərəfli əlaqələrin səviyyəsini göstərdi. Avrasiya Neft Nəqli Dəhlizi Layihəsinin (EAKTR) mühüm elementi olan Odessa – Brodi boru kəməri davamla "Sarmatia konsorsiumu" formatında həyata keçirilir. Bura Polşa, Ukrayna, Litva, Azərbaycan və Gürcüstanın energetika şirkətləri daxildir. 24 noyabr 2010-cu il tarixində Bakıda keçirilmiş Polşa – Azərbaycan iqtisadi əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiyasının IV iclası zamanı Polşa baş nazirinin müavini və iqtisadiyyat naziri Valdemar Pavlyak effektivliyin artırılmasının, həmçinin Sarmatiyanın yeni şəraitlərə uyğunlaşmasının zərurətini vurğuladı. O, eləcə də Şərq Tərəfdaşlığı təşəbbüsünün "Enerji təhlükəsizliyi" III tematik platformasında təklif edilən imkanları da qeyd etdi. Bu yaxınlardakı Azərbaycan neftinin Ukraynaya çatdırılmasına dair razılaşmalar və xammalın Belorusa nəqli əsaslandırılmış ticarət istifadəsinin sübutu və "EAKTR" layihəsinin inkişafı üçün yaxşı zəmindir. Smolenskdəki qəza nəticəsində prezidet Kaçinskinin vəfatı görülməmiş bir hadisə idi. Polşa bu faciəvi sınaqda ictimai vəziyyəti və konstitusiyaya söykənmiş hakimiyyətin qoruyub-saxlanması nöqteyi-nəzərindən imtahan verdi. Ancaq prezidentin vəfatı heç bir halda Polşanın xarici siyasətinin istiqamətini və əsaslarını, burada xüsusən Varşava ilə Bakını birləşdirən əlaqələri dəyişməyəcəyi gözlənilir. Biz inanırıq ki Polşanın siyasi sistemində prezident xarici siyasətin yaradıcısı deyil, icraçısıdır. Bu səbəbdən də 1 il əvvəl baş verdiyi üzücü itki xarici siyasətinə təsir etməz. Hazırda hakimiyyət qrupunda dəyişiklikləri keçirə biləcək növbəti parlament seçkiləri bu ilin payızına planlaşdırılır. Lakin parlamentə daxil ola biləcək ciddi siyasi qüvvələrdən heç biri Polşanın şərq siyasətinin əsaslarını, burada da Azərbaycanla əlaqələri inkar etmir.

ŞəkillərRedaktə

İstinadlarRedaktə