Səfəvilər sülaləsi

Azərbaycanda həmçinin bir çox şərq ölkələrində yerləşən keçmiş dövlət
(Səfəvi sülaləsi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Səfəvilər (Farsca. صفویان - Səfəviyan; Ərəb əilfbası ilə Azərbaycanca. صفوی‌لر - Səfəvilər) — indiki İran[1] ərazisində olan Cənubi Azərbaycanda Şah sülaləsi, Səfəvi dövlətinin hökmdarları. XIV əsrin əvvəllərindən etibarən indiki İranın şimalındakı Ərdəbil bölgəsini və 1501-1722 və 1729-1736-cı illərdə indiki İranın bütün ərazisini idarə etdilər[2][3][4][5][6].

Səfəvilər sülaləsi
fars. صفویان
Sheikh-safi tomb.JPG
Şeyx Səfi məqbərəsi
Ölkə
Banisi
Əsası qoyulub 1501
Milliyyət azərbaycanlı
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İndiki İran, Azərbaycan, Ermənistan, İraq, Əfqanıstan, TürkmənistanTürkiyənin şərq hissəsindəki varlığını qoruyub saxlayan tarixdə ilk dəfə Şiə Onikiciliyi Azərbaycanın rəsmi inancı və İranın varisi olduğu dövlətin hakim sülalələri olaraq qəbul etdi[7][8].

Bu sülalənin ilk hökmdarı İran Azərbaycanın Ərdəbil şəhərində anadan olan I İsmayıl (1501-1524) idi. Şərur yaxınlığında (Naxçıvanda) Türkmənlər Ağqoyunlu dövlətinin hökmdarı Əlvənd Xanı məğlub etdikdən sonra İsmayıl zəfərlə Təbrizə girdi və 1501-ci ilin iyulunda özünü şah elan etdi. Əvvəlcə onun nəzarətində olan ərazilər yalnız Azərbaycanla məhdudlaşsa da, sonrakı 10 il ərzində indiki İranın böyük bir hissəsini öz hakimiyyəti altında birləşdirdi və qonşu İraq vilayətləri BağdadMosulu da öz dövlətinə qoşdu[1][9].

Yaradılan dövlətə ən çox Dövlət-i Qızılbaş (Qızılbaş dövləti) deyilirdi[10][11][12]. Qızılbaş səltənətiQızılbaş mülkiyyəti adları da istifadə edilmişdir və şah Qızılbaş, padişah titulunu daşıyırdı[12].

Təbriz şəhəri Səfəvi dövlətinin paytaxtı oldu; daha sonra paytaxt Qəzvinə, oradan da İsfahana köçürüldü.

Səfəvilər özlərini Sasanilər adına “şahənşah” (krallar kralı) adlandırırdılar. Bununla yanaşı, şiəliyi dövlət dini elan edərək ön plana çıxardılar. Səfəvi dövründə şiəlik hakim cərəyan kimi quruldu.

Səfəvi dövlətinin qurulmasını dəstəkləyən türkmən tayfaları bunlar; Şadlı eli, Şamlı, Əfşar, Qaçar, Çağırqanlı, Qaramustafalu, Təkəli, Bəydili, Humuslu, Ustaclu, Dulqədirlu, Varsak.[13]

Səfəvi SülaləsiRedaktə

Vasili Bartold, Səfəvilərin Fars mənşəli deyil Türk mənşəli olduğu qənaətindədir.[14] Rus tarixçisi Petruşevski (Ilya Pavlovich Petrushevsky) də buna bənzər bir fikirdədir; "İlk Səfəvi şeyxləri Ərdəbildə yaşamış və ana dili Azərbaycan dilidir (yəni Türkcə)" deyir.[15]

İsmail Haqqı Uzunçarşılı, Səfəvilərin soyu ilə ilgili Yazır ki, " xalis bir Türk olan bu ailənin siyasətləri üçün özlərini Sadat-i Hüseyniyyədən göstərdilər."[16]

Bu mövzuda bənzər məlumatlar Saffətü-Səfa'daki verilere əsaslanaraq Şeyx Səfiyəddin Ardebilinin "Türk piri" adlandırılırdı və şeyxin "Türk köyü"ndə yaşadığı və Türk şagirdlərinə xidmət edmək üçün onlara ağ çörək və bal təqdim edirdi və Səfi'nin Fars olan bir çox müasirindəkilər 1272-ci ildə onu Türk Piri olaraq da adlandırırdılar.[17][18]

Sərkərdələr və hökmdarlarRedaktə

Ərdəbil hökmdarıRedaktə

Səfəvi dövləti hökmdarıRedaktə

Səfəvilər sülaləsinin şəcərəsiRedaktə

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Firuz şah Zərrin Koulə
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Avaad
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Qütbəddin Məhəmməd
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Səlahəddin Rəşid
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Qütbəddin Əbu Bəkr
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Basil of Trebizond
 
İrene
 
 
 
 
Şeyx Zahid Gilani
 
Əminəddin Cəbrail
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
III Aleksios
 
Teodora Kantakouzen
 
 
Bibi Fatimə
 
Şeyx Səfi
1252–1334
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Konstantin (Gürcüstan)
1369–1412
 
 
 
 
 
III Manuel
1364–1417
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyx Sədrəddin Ərdəbili
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Aleksandr (Gürcüstan)
1386–1446
 
 
 
 
 
IV Aleksios
1382–1429
 
 
Qara Yuluq Osman bəy
 
 
 
Şeyx Xacə Əlaəddin Əli
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Baqrationi şəhzadəsi
1415–1438
 
 
 
 
 
IV İohan
1403–1459
 
 
Cəlaləddin Əli bəy
 
 
 
Şeyx İbrahim
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aleksios
1455–1463
 
 
 
Teodora
 
Uzun Həsən
1423–1378
 
Xədicə Xatun
 
Şeyx Cüneyd
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aləmşah bəyim
Əli Mirzə Səfəvinin anası
&
Həlimə - Marta/Katerina
Şah İsmayılın anası
 
 
 
 
 
Şeyx Heydər
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyx Sultan Əli
Hakimiyyəti:
1488–1494

&
Şah İsmayıl
17 iyul 1487 – 23 may 1524
R. 1502–1524
 
 
 
 
 
İbrahim
ya da
Şah İsmayıl
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Şah Təhmasib
22 February 1514 – 14 May 1576
R. 1524–1576
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Şah İsmayıl
1537–1577
R. 1576–1577
 
 
 
Məhəmməd Xudabəndə
1532–1595
R. 1577–1587
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Şah Abbas
January 27 1571 – January 19 1629
R. 1587–1629
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Səfi Mirzə
doğ. 1587 öld. 1615
Vəliəhd şəhzadə 1587–1615
 
 
 
İmamqulu Mirzə
Vəliəhd şəhzadə 1627
öld. 1627
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Şah Səfi
1611 – 12 May 1624
R. 1629–1642
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Şah Abbas
31 dekabr 1632 – 25 oktyabr 1666
R. 1642–1666
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Süleyman
(II Şah Səfi)
1659 – 29 iyul 1694
R. 1666–1694
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sultan Hüseyn
1669 – 25 aprel 1726
R. 1694–1722
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Şah Süleyman
R. 1749–1750
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Şah Təhmasib
1704–1740
R. 1722–1732
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
III Şah Abbas
1731–1740
R. 1732–1736
 
 
 
 
 
 
 
 


Həmçinin baxRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 https://www.britannica.com/topic/Safavid-dynasty Ṣafavid dynasty
  2. книга BLACK SHEEP, WHITE SHEEP AND RED-HEADS. A historical sketch of the Shahsavan of Azarbaijan Richard Tapper. Iran. Journal of the British Institute of Persian Studies London The British Academy 1966 IV 63
  3. 2000 III 100
  4. История Ирана с древнейших времён до конца 18 в. Н.В.Пигулевская Л. 1958 255
  5. Roger Savory Iran Under the Safavids 34
  6. R.M. Savory, Safavids, Encyclopedia of Islam, 2nd edition
  7. R.M. Savory, Safavids, Encyclopedia of Islam, 2nd edition
  8. Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, I. B. Tauris (Mart 30, 2006)
  9. BLACK SHEEP, WHITE SHEEP AND RED-HEADS. A historical sketch of the Shahsavan of Azarbaijan Richard Tapper. Iran. Journal of the British Institute of Persian Studies| London The British Academy 1966 IV 63
  10. История Востока Восточная Литература 2000 III 100
  11. История Ирана с древнейших времён до конца 18 в. Н.В.Пигулевская Л. 1958 255
  12. 1 2 Roger Savory, Iran Under the Safavids, 34
  13. Golden,Türk halkları Tar. Giriş. Çeviren, Osman Karatay Ankara 2002, s. 321
  14. W. Barthold, Soçineniya, C. II, bölüm I, Moskova, 1963, s. 748.
  15. Petruşevski’den naklen, Efendiyev, s. 33
  16. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, C. II, Ankara, 1998, s. 225
  17. Âlem-i Ârâ-yi Safevî, s. 11.
  18. Heyyət, C. “Azərbaycanın Türkləşməsi və Azəri Türkçəsinin Təşəkkülü”, Varlıq, Tehran 1992, s. 9-12.