Əsas menyunu aç

SaylarıRedaktə

SSRİ Elmlər Akademiyasının Nikоlay Nikоlayеviç Mikluхо-Maklay adına Etnoqrafiya İnstitutunun "Dünya xalqları: etnoqrafik oçerklər" seriyasından, 1957-ci ildə Moskvada nəşr edilmiş "Ön Asiya xalqları" kitabında 1956-cı il üçün verilən ehtimala əsasən: bütün İranda təxminən 4.000.000 nəfərədək etnik azərbaycanlı yaşayırdı.[6] Bundan əlavə tayfa bölgüsünü saxlamış, köçəri və yarım köçəri həyat sürən və dil həmçinin mədəniyyət baxımından azərbaycanlılara yaxın olan tayfalara mənsub əhalinin sayı isə təxminən 700.000 nəfər (onlardan: əfşarlar - 400.000 nəfər, şahsevənlər - 180.000 nəfər, qaradağlılar - 75.000 nəfər, qacarlar - 25.000 nəfər və qarapapaqlar - 20.000 nəfər olmaqla) idi.[7]

YerləşməsiRedaktə

 
2010-cu ildə İran Mədəniyyət Nazirliyinin həyata keçirdiyi ölkə miqyaslı sorğuya əsasən danışanların ana dili əsasında İran azərbaycanlılarının (Türklərin) məskun olduqları ostanlar və həmin ostanlarda əhali içində nisbətləri.

Azərbaycanlılar əsasən İranın şimalında, qərbundə və Şərqində yaşayırlar, aborigen xalqdır və əhalinin əsas hissəsini təşkil edirlər. Ərdəbil, Urmiya, Təbriz, Zəncan ostanlarında əhalinin əsas hissəsidirlər.[8]

Bütünlükdə isə farslardan sonra İranda yaşayan xalqlar içində sayca ən çoxdurlar.[9].

  • Şərqi Azərbaycan ostanı: 3,750,000 ( Nəfər )
  • Qərbi Azərbaycan ostanı: 3,062,000 ( bu əyalətdə ən az 500,000 nəfər Kürd yaşayır)
  • Ərdəbil ostanı: 1,262,000
  • Zəncan ostanı: 1,000,000
  • Qəzvin ostanı: 1,230,000 ( bu əyalətdə 230,000 nəfər Tat və Fars yaşayır )
  • Əlburz ostanı: 2,325,000 ( 2,000,000 nəfər Azərbaycanl bu əyalətdə yaşayır)
  • Həmədan ostanı : 1,726,000 ( 1,000,000 nəfər Azərbaycanlı bu əyalətdı yaşayır ,Lorlar , Ləklər və Kürdlər bu əyalətin diyər sakinləridilər )
  • Tehran ostanı : 12,700,000 ( 6,000,000 nəfər Azərbaycanl bu əyalətdə yaşayır.)
  • Gilan ostanı : 2,490,000 ( bu əyalətin Astara , Talış , Ənzəli , Rəşt şəhərlərində 500,000 nəfər Azərbaycanlı yaşayır , ayrıca 200,000 nəfərə yaxın Talış bu əyalətdə Türklərlə iç içə yaşamaqdadırlar. )
  • Mərkəzi ostanı : 1,413,000 (bu əyalətin Sava və Ərak şəhərlərində 400,000 nəfər Azərbaycanlı yaşayır )

10 əyalətin toplam əhali sayı: 30,958,000

10 əyalətin toplam Azərbaycanlı əhali sayı: 22,000,000

Görkəmli İran azərbaycanlılarıRedaktə

HökmdarlarRedaktə

SərkərdəRedaktə

Babək XürrəmiXürrəmilər hərəkatının ən görkəmli rəhbəri, Ərəb Xilafətinə qarşı Azərbaycandakı üsyana rəhbərlik etmiş böyük sərkərdə.

Siyasi və dövlət xadimləriRedaktə

Şah xanımlarRedaktə

  • Nuş Afərin Ayrumlu- İran şahı Rza Pəhləvinin anası.
  • Tacülmülük-İran şahı Rza Pəhləvinin şah xanımı, son İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin anası, general Teymur xan Ayrumlunun qızı.
  • Fərəh Pəhləvi — son İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin şah xanımı .

HərbçilərRedaktə

  • Həbibulla Hüseynov – Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1945).
  • Abbas Qarabaği –ordu general, şah İranının son Baş Qərargah rəisi.
  • Məhəmmədtağı xan Püsyan –polkovnik, Rza şah rejiminin əleyhdarı, təyyarəçi təlimi alan ilk İran vətəndaşı.
  • Fəridun Cəm –ordu generalı, Baş Nazir Mahmud Cəmin oğlu, Rza şahın kürəkəni.
  • Cavad Fakuri – İran Hərni-Hava güvvələrinin Ordu Generalı, İran-İraq müharibəsi zamanı Hərbi-Hava güvvələrinin komandanı, İİR-in Müdafiə naziri.
  • Mehdi Bakeri –ordu generalı, İran-İraq müharibəsi qəhrəmanı, İnqilab Keşikçiləri Korpusunun komandanlarından.
  • Həmid Bakeri – İran-İraq müharibəsi qəhrəmanı, İnqilab Keşikçiləri Korpusunun komandanlarından.
  • Məhəmmədhüseyn xan Ayrım – Rza şah dövrünün briqada generalı, İran polis qüvvələrinin başçısı.
  • Qafur Ceddi Ərdəbili –Ordu Generalı, təyyarəçi.

İnqilabçılarRedaktə

  • Bəhram Ağayev - peşəkar inqilabçı, İranda Məşrutə inqilabı və 1-ci Rusiya inqilabının iştirakçısı , "Ədalət" təşkilatının yaradıçılarından biri və MK-nın sədri. RSDFP-nın üzvü.
  • Bağır xan - Səttar Xanın yaxın silahdaşı, İranda Məşrutə inqilabının (1905-1911) rəhbərlərindən biri, Təbriz üsyanı(1905-1911) dövründə yaranmış Ali Hərbi Şuranın beş üzvündən biri.
  • Mirzə Əli Siqqətülislam Təbrizi -İran Məşrutə hərakatının rəhbərlərindən biri, tanınmış din xadimi, şair.
  • Seyid Cəfər Pişəvəri- İran kommunist partiyasının təsisçilərindən biri, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin sədri, Azərbaycan Milli Hökumətinin sədri (1945-1946).
  • Səttar xan -İran Məşrutə hərakatının görkəmli xadimi, xalq qəhrəmanı.
  • Heydər Xan Əmoğlu - peşəkar inqilabçı, İran Kommunist partiyasının Baş katibi.
  • Şeyx Məhəmməd Xiyabani – İran Azərbaycanında milli-azadlıq hərəkatının rəhbəri, mütəfəkkir və siyasətçi.
  • Musa Xiyabani – 1970-ci illərdə Pəhləvi rejiminə qarşı mübarizə aparmış İran Xalqının Mücahidləri Təşkilatında (İXMT) ikinci şəxs.
  • Zeynəb Paşa – 19-cu əsrin axırlarında Təbrizdə “Tənbəki üsyanı”nın rəhbəri.
  • Əli Müsyo – İranda Məşrutə inqilabının (1905-1911) rəhbərlərindən biri,Təbriz üsyanı (1905-1911) dövründə yaranmış Ali Hərbi Şuranın beş üzvündən biri. Təbriz meri (1909). "İctimaiyyun- Amiyyun" ( İran Sosial-Demokrat Partiyası)nın təsisçilərindən biri.

Din xadimləriRedaktə

Hüquq müdafiəçiləriRedaktə

  • Şirin Ebadi- İran hüquq müdafiəçisi, 2003-cü il Nobel Sülh Mükafatı laureatı.

AlimlərRedaktə

  • Mirzə Əliəkbər Dehxuda - ictimai-siyasi xadim, yazıçı, lüğət tərtibçisi, şair. Təxəllüsü Əllamə idi.
  • Əli Cavan- Amerika alimi, fizik, ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının üzvü.
  • Həmid Nitqi- professor, hüquqşünas, pedaqoq, şair, dilçi və ədəbiyyatşünas alim.
  • Mirzə Kazım bəy- Azərbaycan əsilli rus şərqşünası, tarixçı, türkşünas və filoloqu. Rusiya Elmlər Akademiyasının ilk azərbaycanlı üzvü olub.
  • Əhməd Kəsrəvi — İran tarixçisi, dilçi və hüquqşünası, intelektual,ictimai və dini islahatşı.
  • Cavad Heyət - cərrah-alim, İranda ilk dəfə açıq ürək əməliyyatını (koronar şuntlama) gerçəkləşdirən, Beynəlxalq Cərrahlar Cəmiyyətinin idarə heyətinin və Paris Cərrahlar Akademiyasının üzvü, "Varlıq" dərgisinın təsisçisi, türkologiyaya aid yeddi cildlik kitabın müəllifi, Azərbaycanın müxtəlif universitetlərinin fəxri doktoru və professoru, Türk Dil Qurumunun fəxri sədri, eləcə də İstanbul Universitetinin fəxri doktoru
  • Rəhim Sultanov- Şərqşünas alim, professor.
  • Tağı Ərani- sol təmayüllü siyasi xadim.
  • Lütfi Zadə- azərbaycanlı alim, süni intelellekt sahəsində qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin banisi, Kaliforniya Berkli Universitetinin professoru. Bu ali təhsil müəssisəsinin ömürlük professoru seçilmiş yeganə şəxsdir. Amerikadakı Azərbaycan diaspor təşkilatlarının fəxri sədridir.
  • Firuz Kazımzadə- Amerika tarixçisi, Yeyl Universitetinin tarix üzrə professoru .
  • Qulamhüseyn Beqdeli - ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, mətnşünas, filologiya elmləri doktoru (1969), professor (1970).
  • Məhəmməd Tağı Cəfəri - professor, islam filosofu.
  • Məhəmməd Tağı Zehtabı- pedaqoq, ədəbiyyatşünas, tarixçi.
  • Həmid Məmmədzadə- ədəbiyyatşünas alim, filologiya elmləri doktoru.
  • Rəhim Rəisniya- tarixçi alim, bir çox monoqrafiyaların müəllifi.
  • Səməd Sərdarniya- tarixçi alim, bir çox monoqrafiyaların müəllifi.
  • Seyid Məhəmmədhüseyn Təbatəbai - islam alimi.
  • Tağı İbrahimov (Şahin) - tarixçi alimi, tarix elmləri doktoru.
  • Əli Nazim – Azərbaycan sovet tənqidçisi və ədəbiyyatşünası, 1934-cü ildən AYB-nın üzvü.
  • Qulam Məmmədli –ədəbiyyatşünas, jurnalist, publisist, teatrşünas, salnaməçi, ci ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü (1950), Azərbaycanın Əməkdar Mədəniyyət işçisi (1977), Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin "Qızıl qələm" mükafatı laureatı (1972), Azərbaycanın Əmakdar jurnalisti (1984), M.F.Axundov adına ədəbi mükafat laureatı (1989).
  • Sadeq Rzazadə Şəfəq-professor, ədib,tərcüməçi. İran ədəbiyyatı və mədəniyyəti haqqında bir sıra əsərlərin müəllifi.
  • Bəhram Əmirəhmədian – coğrafiyaşünas, tədqiqatçı alim, elmlər doktoru, bir sıra monoqrafiyaların müəllifi.
  • Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi- XII əsr filosofu, sufi, İşraqilik fəlsəfi məktəbinin banisi.

NeftçilərRedaktə

Ağa Nemətulla - SSRİ neft sənayesi yenilikçisi, SSRİ dövlət mükafatı laureatı (1947, 1951).

Mədəniyyət və incəsənət xadimləriRedaktə

MusiqiçilərRedaktə

Rəsm, fotoqrafiyaRedaktə

Kino və teatrRedaktə

Şair və yazıçılarRedaktə

MaarifçilərRedaktə

  • Mirzə Əbdürrəhim Talıbov - maarifçi, nasir, publicist, intelektual və ictimai islahatçı.
  • Hacı Zeynalabdin Marağayi - maarifçi, nasir, İranın Kutaisdə vitse konsulu, İranda Məşrutə inqilabının iştirakçısı.
  • Mirzə Yusif xan Müstəşarüddövlə –maarifçi, yazıçı, diplomat, İranın Fransada səfiri (1867-1871) .
  • Həsən Rüşdiyyə-maarifçi, İranda yeni təhsil sisteminin təsisçisi, yeni İran mədəniyyətinin atası.
  • Cabbar Bağçaban - İranda ilk dəfə uşaq bağçası və lal-karlar məktəbin təsisçisi, Iranda ilk uşaq kitabının müəllifi və naşiri.
  • Məhəmmədəli Tərbiyət- jurnalist və dövlət xadimi, İranın Maarif idarəsinin başçısı, Tərbiyət kitabxanasının yaradıcısı, İranda Məşrutə inqilabının fəalı.

İdmançılarRedaktə

  • Qulamrza Təxti - Olimpiya oyunları çempionu (Melbrun, 1956), ikiqat dünya çempionu (Tehran, 1959 və İokoqama 1961), Asiya yay oyunları çempionu (Tokio, 1958).
  • Abdulla Movəhhed -1968-ci il Mexiko Olimpiadasının çempionu (sərbəst güləş), 1965, 1966, 1987,1989, 1970-ci illər dünya çempionu.
  • Abdullahi Farzad –2011-ci il dünya çempionu (taekvondo) .
  • Cəfər Məhəmməd Salmasi - (ağırlıqqaldırma), İran idman tarixində ilk Olimpia medalının sahibi (1948-London, bürünc müdal).
  • Əli Dayi- dünya milli yığma komandalarının oyunçuları arasında ən yaxşı bombardir (109 qol). YUNİSEF-in xoş məramlı səfiridir.
  • Hadi Sayi Binəkövül- ikiqat olimpiya (2000 -Pekin, 2004-Afina) və 1999, 2005 cu illər iki dəfə dünya çempionu (taekvondo). Asia çempionu (2006).
  • Kazım Rəcəbi-2004-cü il Afina və 2008-ci il Pekin Paralimpiya Oyunları qəhrəmanı (ağırlıqqaldırma), 2002, 2006, 2007, 2010-cu illər dünya çempionu.
  • Kərim Baqiri-futbol üzrə İran yığma komandasının yarımmüdafiəçisi.
  • Yusif Kərəmi -2003, 2011-ci il dünya çempionu (taekvondo), 2004-cü il Afina Olimpiadasında bürünc medal.
  • Sədəqiani Hüseyn-futbol üzrə İran yığma komandasının təsisçisi və bu yığmanın ilk məşqçisi, 1915-1926-cı illərdə Fənərbağça (Türkiyə), Şarlerua (Belçika), Rapid (Avstriya) komandalarının hücumçusu olmuşdur.
  • Hüseyn Rzazadə - ağırlıqqaldırma üzrə ikiqat olimpiya (2000 -Pekin, 2004-Afina) və dörd dəfə dünya çempionu (2002, 2003, 2005, 2006). Ağır çəkidə çıxış etmişdir.
  • Nasir Hicazi- futbol qapıçısı və məşqçi, İran yığma komandasının üzvü və kapitanı. 20-ci əsr Asiyanın ən yaxşı 2-ci qapıçısı.

İstinadlarRedaktə

  1. Dünya azərbaycanlılarının sayı
  2. [1]
  3. Azərbaycan xalqı
  4. Azerbaijan in Iran
  5. Joshua Project - Great Commission Status of the Azerbaijani People Cluster
  6. Академии наук СССР. Институт этнографии имени Н.Н.Миклухо-Маклая. Народы мира. Этнографические очерки. Под общей редакцией профессора и члена-корреспондента АН СССР С. П. Толстова. Издательство Академии Наук СССР. Москва. 1957. Народы Передней Азии. Под Редакцией Н. А. Кислякова, А. И. Першица. Издательство Академии Наук СССР. Москва. 1957, стр. 284
  7. Академии наук СССР. Институт этнографии имени Н.Н.Миклухо-Маклая. Народы мира. Этнографические очерки. Под общей редакцией профессора и члена-корреспондента АН СССР С. П. Толстова. Издательство Академии Наук СССР. Москва. 1957. Народы Передней Азии. Под Редакцией Н. А. Кислякова, А. И. Першица. Издательство Академии Наук СССР. Москва. 1957, стр. 284-286
  8. İranda yaşayan Azərbaycanlı ve digər Türklərin sayı
  9. İranın ən böyük şəhərlərində yaşayan azərbaycanlılar

Xarici keçidlərRedaktə

Həmçinin baxRedaktə