Əsas menyunu aç

Konstitusiya ya da Anayasa[1][2] — dövlətin ali qanunudur, ali hüquqi qüvvəyə malikdir və həmin dövlətin siyasi, hüquqi və iqtisadi sistemlərin əsaslarını təsbit edir, vətəndaşlarının hüquq və azadlıqlarını elan edir və zəmanət verir. Konstitusiya sözünün hərfi mənası “qurmaq, yaratmaq, əsasını qoymaq” deməkdir.

Konstitusiya dövlətin bir fenomen kimi mahiyyətini açıqlayan, qanunvericilik, icra və məhkəmə orqanlarının funksiyalarını əks etdirən, cəmiyyət, şəxsiyyət və dövlət arasındakı qarşılıqlı münasibətləri müəyyən edən ən yüksək hüquqi qüvvəyə malik olan hüquqi sənəddir.

Bir qayda olaraq Konstitusiyaları iki əsas növə təsnif edirlər: Yazılı və tarixdən irəli gələn şifahi hüquqi qaydalar.

Yazılı konstitusiyalar ya vahid normativ aktdır (əksər dövlətlərdə), ya da bir neçə konstitusiya qanunlarının məcmusudur (məsələn, İsveç Konstitusiyası, İspaniya Konstitusiyası, Finlandiya Konstitusiyası).

Yazılmamış konstitusiyalarda konstitusiya normaları çox sayda aktlarda və həmçinin adətlərdə təsbit olunmuşdur (anqlo-saks hüquqi ailəsi üçün səciyyəvidir (ABŞ istisna olmaqla), Böyük Britaniya Konstitusiyası).

Dünyada konstitusinalizmin vətəni İngiltərə sayılır, orada ilk konstitusiya aktı Azadlıqların Böyük Toplusu (Magna Carta 1215-ci il) olmuşdur. İlk yazılı konstitusiya ABŞ Konstitusiyasıdır ki, çoxlu dəyişiklilərlə bu gün də qüvvədədir.

Mündəricat

Konstitusiyanın funksiyalarıRedaktə

Konstitusiyanın əsas funksiyaları bunlardır:

  1. Hüquqi funksiya - bütün hüquq sisteminə xas olan tənzimləmə funksiyasını yerinə yetirir.
  2. Sosial funksiya- ailə, din kimi sosial təsisatlara, atalıq, analıq kimi sosial dəyərlərə, təhsil, elm kimi sosial sistemin yaşamasına təsir göstərir.
  3. Siyasi funksiya –siyasi qüvvələrin hakimiyyəti əldə etməsinin sivil formasını təsbit edir.
  4. Tərbiyəvi funksiya - hər bir insanda, konstitusiya qanunlarına,insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına və dövlətə hörmət ruhu aşılayır.

Konstitusiyaların digər qanunlardan fərqiRedaktə

Konstitusiya:

  • Dövlət quruluşunu və dövlət hakimiyyətinin ali orqanlarını müəyyən edir, insan hüquq və azadlıqlarına dövlət tərəfindən zəmanət verir.
  • Ali hüququ qüvvəyə malikdir.
  • Digər hüquqi normativlərə nisbətən müəyyən stabilliyə malikdir.
  • Qanunvericilik üçün əsas rolunu oynayır.
  • Dəyişilməsinin xüsusi qaydalarına malikdir.

Azərbaycan KonstitusiyasıRedaktə

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsində (referendumda) qəbul edilmişdir. 1995-ci il noyabrın 27-dən qüvvəyə minmişdir.

Dünya dövlətlərin konstitusiyalarının qəbul tarixləriRedaktə

  1.   San-Marino, 1600-cü il, San-Marino Konstitusiyası (Statuta Decreta), Konstitusiyalı respublika[3]
  2.   ABŞ, 1789-cu il, ABŞ Konstitusiyası, Konstitusiyalı federativ respublika
  3.   Norveç, 1814-cü il, Norveç Konstitusiyası, Konstitusiyalı monarxiya[4]
  4.   Niderland, 1815, Niderland Konstitusiyası, Konstitusiyalı monarxiya[5]
  5.   Kosta-Rika, 1838, demokratik respublika
  6.   İtaliya, 1848-ci ildə Sardiniya krallığı kimi qəbul edilib, sonradan İtaliya krallığı
  7.   Argentina, 1853, federal prezidentli respublika
  8.   Kanada, 1867, Kanada Konstitusiyası, British North America Act[6]
  9.   Lüksemburq, 1868, parlamentli monarxiya
  10.   İsveçrə, 1874, İsveşrə Konstitusiyası
  11.   Avstraliya, 1901, Avstraliya Konstitusiyası
  12.   Meksika, 1917
  13.   Avstriya, 1920, Avstriya Konstitusiyası[7]
  14.   Lixtenşteyn, 1921, Lixtenşteyn Konstitusiyası
  15.   Latviya, 1922 [8]
  16.   İrlandiya, 1937, İrlandiya Konstitusiyası
  17.   İslandiya, 1944
  18.   İtaliya, 1947, İtaliya Konstitusiyası
  19.   Yaponiya, 1947, Yaponiya Konstitusiyası
  20.   ÇXR, 1949, Çin Xalq Respublikası Konstitusiyası
  21.   Almaniya, 1949,
  22.   Macarıstan, 1949,
  23.   Hindistan, 1950, Hindistan Konstitusiyası
  24.   Danimarka, 1953
  25.   Misir, 1953
  26.   Fransa, 1958, Fransa Konstitusiyası
  27.   Kipr, 1960
  28.   Monako, 1962
  29.   Malta, 1964
  30.   Uruqvay, 1966
  31.   Pakistan, 1973
  32.   İsveç, 1975
  33.   Yunanıstan, 1975
  34.   Madaqaskar, 1975
  35.   Portuqaliya, 1976
  36.   İspaniya, 1978, İspaniya Konstitusiyası
  37.   Çili, 1980
  38.   Qayana, 1980
  39.   Türkiyə, 1982
  40.   Honduras, 1982
  41.   Qvatemala, 1985
  42.   Efiopiya, 1987
  43.   Filippin, 1987
  44.   Surinam, 1987
  45.   Braziliya, 1988
  46.   Xorvatiya, 1990
  47.   Andorra, 1991
  48.   Bolqarıstan, 1991, Bolqarıstan Konstitusiyası
  49.   Şimali Makedoniya, 1991
  50.   Kolumbiya, 1991
  51.   Rumıniya, 1991
  52.   Sloveniya, 1991
  53.   Çexiya, 1992
  54.   Estoniya, 1992, Estoniya Konstitusiyası
  55.   Litva, 1992
  56.   Paraqvay, 1992
  57.   Slovakiya, 1992
  58.   Peru, 1993
  59.   Belçika, 1993,
  60.   Andorra, 1993
  61.   Rusiya, 1994
  62.   Belarus, 1994, Belorus Konstitusiyası
  63.   Azərbaycan, 1995, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası
  64.   Ekvador, 2008
  65.   Boliviya, 2009

İstinadlarRedaktə

  1. https://www.azleks.az/online-dictionary/anayasa?s=my Anayasa. Ölkənin dövlət quruluşunu, siyasi, hüquqi və iqtisadi sisteminin əsaslarını, hakimiyyət və idarəetmə orqanlarının təşkili və fəaliyyət prinsiplərini, seçki sistemini, vətəndaşların əsas hüquq və vəzifələrini müəyyənləşdirən əsas qanun.
  2. https://obastan.com/ru/dict/tr_az/word/663235-ANAYASA ANAYASA. konstitusiya, əsas qanun; anayasa türesi – konstitusiya hüquqları; birleşmiş milletler anayasası – birləşmiş millətlər təşkilatının əsas qanunu, əsas qanun, konstitusiya
  3. 8 oktyabr 1600-cü ildə qəbul edilib. Bu Konstitusiya aktı 1300-cü ildə qəbul edilmiş Statuti Comunali (Town Statute) şəhər Nizamnaməsi əsasında hazırlanıb.
  4. http://www.norway.org/culture/heritage/nationalday.htm
  5. http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/Grondwet/index_html_en
  6. Kanada Konstitusiyası 1867-ci ildə 1763-cü ildən başlayaraq qəbul edilmiş Kanada əyalət Konstitusiyaları əsasında qəbul edilib. Ciddi dəyişikliklər 1982-ci ildə edilib.
  7. 1929-cu ildə təftiş edilmişdir; 1 may 1945-ci ildə bərpa edilmişdir; 1 may 1934-cü il - 1 may 1945-ci illərdə faşist konstitusiyası qüvvədə olmuşdur
  8. 21 avqust 1991-ci il Konstitusiya aktı ilə qəbul edilmiş; sonradan çoxsaylı düzəlişlər edilmişdir