Nəsib bəy Yusifbəyli

Azərbaycanlı dövlət xadimi

Nəsib bəy Yusif bəy oğlu Yusifbəyli və ya Yusifbəyov və ya Usubbəyov (5 iyul 1881(1881-07-05), Yelizavetpol31 may 1920(1920-05-31), Kürdəmir, Göyçay qəzası) , ictimai-siyasi xadim, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Nazirlər Şurasının sədri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər; maarif və dini etiqad; xalq maarifi; maliyyə və xalq maarifi naziri, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, Müsavat və bitərəflər fraksiyasının üzvü, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının üzvü, Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının maarif naziri, Zaqafqaziya SeymininZaqafqaziya Seyminin Müsəlman fraksiyasının üzvü, Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyasının ilk və son sədri, Müsavat Partiyasının Gəncə Təşkilatının ilk sədri.

Nəsib bəy Yusifbəyli
Nasib bey Yusifbeyli.jpg
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Nazirlər Şurasının sədribayraq
14 mart 1919 — 30 mart 1920
Sələfi Fətəli xan Xoyski
Xələfi Məmmədhəsən Hacınski
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər naziribayraq
16 aprel 1919 — 22 dekabr 1919
Sələfi Xəlil bəy Xasməmmədov
Xələfi Məmmədhəsən Hacınski
I Yusifbəyli hökumətinin üzvü
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin maarif və dini etiqad naziribayraq
26 dekabr 1918 — 14 mart 1919
Sələfi Vəzifə təsis edilib.
Xələfi Rəşid xan Qaplanov
III Xoyski hökumətinin üzvü
17 iyun 1918 — 6 oktyabr 1918
Sələfi Vəzifə təsis edilib.
Xələfi Vəzifə ləğv edilib.
II Xoyski hökumətinin üzvü
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xalq maarifi naziribayraq
6 oktyabr 1918 — 26 dekabr 1918
Sələfi Vəzifə təsis edilib.
Xələfi Vəzifə ləğv edilib.
II Xoyski hökumətinin üzvü
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin maliyyə və xalq maarifi naziribayraq
28 may 1918 — 17 iyun 1918
Sələfi Vəzifə təsis edilib.
Xələfi Vəzifə ləğv edilib.
I Xoyski hökumətinin üzvü
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvübayraq
7 dekabr 1918 — 27 aprel 1918
Müsavat və bitərəflər fraksiyasının üzvü
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının üzvübayraq
27 may 1919 — 7 dekabr 1919
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupunun üzvü
bayraqZaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının xalq maarifi naziribayraq
22 aprel 1918 — 26 may 1918
Sələfi Vəzifə təsis edilib.
Xələfi Vəzifə ləğv edilib.
bayraqZaqafqaziya SeymininZaqafqaziya Seyminin Müsəlman fraksiyasının üzvübayraq
23 fevral 1918 — 26 may 1918
Müsavat və demokratik bitərəflər qrupunun üzvü
bayraqÜmumrusiya Müəssislər Məclisinin üzvübayraq
5 yanvar 1918 — 6 yanvar 1918
Zaqafqaziya seçki dairəsi üzrə 10-cu siyahıdan
Müsavat Partiyasının Gəncə Təşkilatının sədri
17 iyun 1917 — ?
Sələfi Vəzifə təsis edilib.
Xələfi Məşədi Əli Rəfiyev
Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsinin sədri
Mart 1917 — 17 iyun 1917
Sələfi Vəzifə təsis olundu.
Xələfi Vəzifə ləğv olundu.
Şəxsi məlumatlar
Partiya
Təhsili
Doğum tarixi 5 iyul 1881(1881-07-05)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 31 may 1920(1920-05-31) (38 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi qətl[d]
Atası Yusif bəy Yusifbəyli
Həyat yoldaşı

HəyatıRedaktə

 
Ayaq üstə: Osman Nuri Ağçoqraqlı. Əyləşənlər: Nəsib bəy Yusifbəyli (soldan) və Həsən Səbri Ayvazov (sağdan)

Nəsib bəy Yusifbəyli 1881-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur[1]. Orta təhsilini Gəncə gimnaziyasında almışdır. 1902-ci ildə Odessa şəhərindəki İmperator Novorosiyski Universiteti hüquq fakültəsinə daxil olmuş, amma universiteti bitirə bilməmişdir.Nəsib bəy Yusifbəyli orta təhsilini Gəncə şəhərində yerləşən klassik gimnaziyada başa vurduqdan sonra Novorossiya İmperator Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olub. Universitetdə təhsil alarkən orada oxuyan Azərbaycandan olan tələbələrlə birlikdə Azərbaycan Yerlilər Cəmiyyətinin yaradılmasında iştirak edib. Tələbələrin inqilabi hərəkatından qorxuya düşən çar hökuməti universtiteti müvəqqəti bağladıqdan sonra Nəsib bəy təhsilini Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində davam etdirmək istəsə də, universiteti yarımçıq atmalı təhsilini tamamlamadan Krımda yerləşən Bağçasaray şəhərinə getmək məcburiyyətində qalmışdır. O, burada İsmayıl Qaspıralının əsasını qoyduğu Tərcüman qəzetində fəaliyyət göstərmişdir. Aybəniz Kəngərli yazır ki, Nəsib bəyi İsmayıl Qaspıralı ilə Nəriman Nərimanov tanış etmişdir. Bağçasarayda olarkən İsmayıl Qaspıralının qızı Şəfiqə Qaspıralı ilə tanış olur və daha sonra onunla ailə həyatı qurur. Nəsib bəy Yusifbəyli həmin illərdə Azərbaycan dramaturqlarının əsərlərini Bağçasarayda tamaşaya qoyub, özü də əsas rollarda çıxış edib. Tərcüman qəzetinin 13 yanvar 1907-ci il tarixli nömrəsində Bağçasaray şəhər teatr həvəskarları tərəfindən Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin Dağılan tifaq faciəsinin tamaşaya qoyulduğu Nəcəf bəy rolunu Nəsib bəyin oynadığı xəbər verilir. Həmin qəzetdə verilən məlumatlardan aydın olur ki, Nəsib bəy Yusifbəyli o illərdə görkəmli Azərbaycan ədəbiyyatşünası F.Köçərlinin Azərbaycan ədəbiyyatıHüseyn Əfəndi Qayıbovun Azərbaycanda məşhur olan şüaranın əşarına məcmuədir adlı əsərlərinin Bağçasaray şəhərində çap olunması üçün çox çalışıb. Lakin naməlum səbəblər üzündən bu məsələ baş tutmayıb.

 
Novorossiski Universiteti tələbələri. Sağdan oturan sırada 1-ci Nəsib bəy Yusifbəyli.

Siyasi düşüncə və fəaliyyətlərinə görə çar hökuməti tərəfindən təqib olunduğu üçün daha sonra İstanbula köçən Nəsib bəy burada Türk Dərnəyi cəmiyyəti ilə təmasda olub.[2]Nəsib bəy Bağçasaray (Krım) şəhərinə getmiş və burada İsmayıl Qaspiralının Tərcüman qəzetiilə əməkdaşlıq etməyə başlamışdır.[3] Burada o, özü baş rolda oynamaqla Azərbaycan dramaturqlarının əsərlərini səhnələşdirir.

1909-cu ildə İstanbuldan Gəncəyə geri dönən Nəsib bəy burada Gəncə Şəhər Dumasında fəaliyyət göstərir.[3] 1911-ci ildə Molla Nəsrəddin jurnalına və qəzetlərə məqalələr göndərmiş, Müsəlman xeyriyyə cəmiyyəti Müsəlmanların maariflənməsi cəmiyyəti, Aktyorlar cəmiyyətinin fəaliyyətlərində yaxından iştirak etmişdir. Bu zaman o, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə tanış olmuş və ictimai siyasi fəaliyyətə başlamışdır. Bununla yanaşı, müəllim olaraq da çalışan Nəsib bəy maarifçilik işləri ilə məşğul olur.

VəfatıRedaktə

28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqut etməsindən sonra Tiflisə doğru hərəkət edərkən Göyçay qəzasına bağlı olan Kürdəmir yaxınlığında 31 may tarixində müəmmalı şəkildə həyatını itirmişdir.[2]

Bəzi mənbələrə görə Nəsib bəy Yusifbəyli 1920-ci il mayın əvvəllərində Azərbaycanın Kürdəmir qəzasında Yevlaxın Qorxunlu kəndindən olan quldur Əşrəfin yaxın adamları tərəfindən qətlə yetirilmişdir.[4]

MəzarıRedaktə

Ədəbi fəaliyyətiRedaktə

1911-ci ildə Azərbaycan ziyalıları Mirzə Fətəli Axundovun anadan olmasının 100 illiyini geniş qeyd etmək üçün təşəbbüs göstərdilər. Nəsib bəy Yusifbəyli də onların arasında idi. Onun 1911-ci il mayın 20-də Tərcüman qəzetində çap etdirdiyi məqalə bu yubileyə həsr olunub.

Nəsib bəy Yusifbəyli "Molla Nəsrəddin" jurnalını müdafiə etmişdir. Onun 1909-cu il sentyabrın 4-də Tərcüman qəzetinin 36-cı sayında dərc edilmiş Mətbuat adlı məqaləsində Rusiyada çıxan müsəlman satirik jurnallarından bəhs olunur və "Molla Nəsrəddin" jurnalına xüsusi qiymət verilirdi.

Həmin qəzetin 40-cı nömrəsində çıxmış məqaləsində isə tatar jurnalı "Yulduz" un redaktoru ilə polemika aparan müəllif "Molla Nəsrəddin" jurnalına olan hücumların haqsız olduğunu bildirirdi.

Siyasi-ictimai fəaliyyətiRedaktə

Çar Rusiyası dövrüRedaktə

Nəsib bəy Yusifbəyli Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin, Müsəlmanlar İçində Maarifi Yayan Cəmiyyətin və Müsəlman Aktyorlar Cəmiyyətinin fəaliyyətində yaxından iştirak etmişdir.

Keçid DövrüRedaktə

Fevral inqilabından sonra 1917-ci ilin martında Gəncədə Nəsib bəyin rəhbərliyində Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsinin əsası qoyulur. Firqə daha sonra Müsavatla birləşmişdir və Nəsib bəy birləşmiş partiyanın Gəncə şöbəsinin sədri seçilmişdir.

1917-ci ilin aprelində Bakıda çağırılan Qafqaz müsəlmanlarının qurultayındakı çıxışında Nəsib bəy Yusifbəyli Rusiyanın tərkibində Azərbaycana muxtariyyət verilməsini qəti şəkildə tələb etmişdir. Həmin ilin may ayında isə Nəsib bəy Moskvada keçirilən Rusiya müsəlmanlarının qurultayının iştirakçısı olmuşdur.

Ümumrusiya Müəssislər Məclisinə keçirilmiş seçkilərin nəticəsində Nəsib bəy namizəd olduğu Zaqafqaziya seçki dairəsindən 10 nömrəli siyahı üzrə (Müsəlman Milli KomitələriMüsavat Partiyası) parlament üzvü seçildi. Qurucu Məclisin təsis olunduğu gün bolşeviklər tərəfindən dağıdılması bolşevik hökuməti altında Rusiyada parlament sisteminin qurulması ehtimalı ilə bağlı şübhələrə son verdi. Bu hadisədən sonra Cənubi Qafqazdan olan deputatlar bolşeviklərin gücünün tanınmadığını və özlərinin regional güclərinin — Zaqafqaziya Seyminin yaradılmasını elan etməyə məcbur etdi.

Beləliklə, Nəsib bəy 1918-ci ilin 23 fevralından sonra yaranan Zaqafqaziya Seyminə seçilir. Seymdə Cənubi Qafqazın müsəlman xalqlarını təmsil edən 44 nümayəndə Zaqafqaziya Seyminin Müsəlman fraksiyası adlı fraksiyanı təşkil etmişdir. Fraksiyanın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, sədr müavinlərindən biri isə Nəsib bəy Yusifbəyli olmuşdur. biri də Nəsib bəy olur. Nəsib bəy daha sonra seymin əsasında 26 aprel tarixində yaradılan Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasında xalq maarif naziri vəzifəsinə seçilir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrüRedaktə

 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti IV Nazirlər Şurasının heyəti. Ortada - Nazirlər Şurasının sədri Nəsib bəy Yusifbəyli

28 may 1918-ci ildə Az ərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra da Nəsib bəy yüksək dövlət vəzifələrini icra etmişdir.

HökumətdəRedaktə

 
23 noyabr 1919-cu ildə Tbilisidə Azərbaycan-Ermənistan sazişinin imzalanması. Oturanlar (soldan sağa): Müttəfiqlərin Ali komissarı polkovnik Ceyms Rey, Ermənistan Hökumətinin başçısı Aleksandr Xatisyan, Azərbaycan Hökumətinin başçısı Nəsib bəy Yusifbəyli, Gürcüstanın Xarici İşlər naziri Yevgeni Gegeçkori.

Nəsib bəy Yusifbəyli bitərəf Fətəli xan Xoyskinin baş nazir olduğu I Xoyski hökumətində xalq maarifi naziri vəzifəsini icra edib. O, II Xoyski hökumətində əvvəlcə maarif və dini etiqad naziri, daha sonra isə kabinə daxili dəyişikliklər sonrasında xalq maarifi naziri vəzifəsini tutmuşdur. Nəsib bəy III Xoyski hökumətində maarif və dini etiqad naziri postunu tutmuşdur.

1919-cu il aprelin 14-də Nazirlər Şurasının sədri seçilən Nəsib bəy Yusifbəyli bu vəzifəni 1920-ci il aprelin 1-nə kimi icra edib. Nəsib bəy tərəfindən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə 2 hökumət təşkil olunmuşdur: I Yusifbəyli hökumətiII Yusifbəyli hökuməti.

ParlamentdəRedaktə

Partiya fəaliyyətiRedaktə

 
Müsavat Partiyasının I Qurultayı. Sağdan sola: Abbasqulu Kazımzadə, Kərbəlayi Vəli Mikayılov, Nəsib bəy Yusifbəyli, Mirzə Məmməd Axundov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məmməd Əli Rəsulzadə, Tağı Nağıyev

1917-ci ilin mart ayında Nəsib bəy Yusifbəyli öz yaxınları ilə GəncəMilli Federalistlərin Türk Partiyasını yaratmışdır. Yeni yaradılan partiyanın əsas tələbi Rusiyanın milli ərazi muxtariyyətləri əsasında təşkili idi. 1917-ci ilin iyulunda bu partiya M.Ə. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə Müsəlman Demokratik Müsavat Partiyası ilə birləşərək Müsavat adlandırılmağa başlamış və onun proqramlarında millətçi federalistlərin əsas tələbi – Rusiyanın milli ərazi muxtariyyətləri əsasında qurulması saxlanılmışdır.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Müsavat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin sədri seçildikdən sonra Gəncədə partiyanın rəhbəri N. Yusifbəyli olmuşdur. 1917-ci ildə Rusiyada bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra partiya öz nizamnaməsində dəyişiklik edərək Azərbaycanın tam müstəqilliyini tələb etməyə başlamışdır.

Birləşmədən sonra Nəsib bəy Yusifbəyli 10 nömrəli siyahıya görə Zaqafqaziya seçki dairəsindən Müsəlman Milli Komitəsi və Müsavat Partiyası tərəfindən Rusiya Müəssislər Məclisi üzvlüyünə namizəd göstərildi.

1917-ci ilin oktyabr ayının 26-dan 31-dək Bakıda davam edən Müsavat Partiyasının I Qurultayında Nəsib bəy Yusifbəyli yaxından iştirak etmişdir. Bu qurultaydan sonra "Azərbaycana muxtariyyət" şüarı altında hərəkat başlanıb.

AiləsiRedaktə

Nəsib bəy Yusifbəyli İsmayıl bəy Qaspıralının böyük qızı Şəfiqə Qaspıralı ilə ailə həyatı qurmuşdur. Onların iki övladı olmuşdur: Zöhrə xanım və İsmayıl bəy.

  • Zöhrə xanım İsmayıl Qaspıralının vəfat etmiş xanımının adını daşıyırdı. Zöhrə xanım İstanbulda "Zöhrə Göygöl" adı ilə yaşamışdır.[5]

Nəsib bəy Yusifbəyli 1909-cu ildə Şəfiqə Qaspıralıdan ayrılmış, sonralar başqa bir qadınla evlənmişdir.[5]

Nəsib bəyin qaynatası ilə onun ölümünədək yüksək səviyyədə əlaqələri olmuşdur. İsmayıl bəy Qaspıralının dəfnində çəkilən şəkildə oğlu Rifət bəy və Nəsib bəy Yusifbəyli var. Həsən Səbri Ayvazov İsmayıl bəyin son saatlarında onun yatağı yanında Nəsib bəy Yusifbəylinin də olduğunu, İsmayıl bəy Qaspıralının vəsiyyətlərini həm də ona xitabən söylədiyini bildirmişdir.[5]

SoyuRedaktə

Nəsib bəy Yusifbəylinin ailəsinin Gəncəyə XVII–XVIII əsrlərdə Cənubi Azərbaycandan gəldiyi ehtimal olunur. Ailənin ulularından olan Nəsib və Usub bəylərin XVIII əsrdən etibarən Gəncədə nüfuz və torpaq sahibi olduğu məlumdur. Usub bəy Gəncə xanı Cavad xanın vəziri olmaq dərəcəsinə qədər yüksələ bilmişdir. Bu ailədən olan Şükufə xanımın Cavad xanın ilk həyat yoldaşı olduğu qeyd olunur. Ailəyə məxsus mülklərə Tovuzun Yuxarı Öysüzlü kəndində yerləşən malikanə daxil olmaqla ətrafda yerləşən torpaq sahələri, eləcə də Gəncə və Hacıkənddə yerləşən mülklər daxil idi.[6]

Yusifbəylilər nəsili XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Gəncə şəhərində yaşayırdı. Gəncənin Səfərabad məhəlləsində Nəsib bəyin yaşadığı ev yerləşirdi. Nəsib bəy sonralar həyat yoldaşı olmuş Şəfiqə Qaspıralıya yazdığı məktubunda Səfərabad məhəlləsində yerləşən ikiotaqlı evdə yaşadığını qeyd edirdi. Hal-hazırda Nəsib bəy Yusifbəylinin adını daşıyan küçədə yerləşən mənzildə Yusifbəylilər nəslinin XIX əsrin 60-cı illərindən məskunlaşdığı məlumdur.[6]

XatirəsiRedaktə

AzərbaycandaRedaktə

XaricdəRedaktə

MənbəRedaktə

ƏdəbiyyatRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. Musa Qasımlı, Cavid Hüseynov. Azərbaycanın baş nazirləri. Bakı: 2005.
  2. 1 2 "Milli tərəqqi yolunun cığırdaşı - Nəsib bəy Yusifbəyli; Paylaşılıb: 12.05.2018; Arxivlənib: 13.12.2019". 2019-12-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-13.
  3. 1 2 H. Əhmədov. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Elm və təhsil, 2014. — səh. 333–336.
  4. İradə Sariyeva Nəsib Bəy Yusifbəylinin ictimai-siyasi fəaliyyətində Azərbaycançiliq ideyasi:Bakı xəbər.-2016.-8/9 mart.-№ 44.-S.15.
  5. 1 2 3 İradə Sarıyeva Nəsib Bəy Yusifbəylinin ictimai-siyasi fəaliyyətində Azərbaycançılıq ideyası: Bakı xəbər.-2016.-8/9 mart.-№ 44.-S.15.
  6. 1 2 Nəsib bəy nümunəsi. Nazif Qəhrəmanlı, 3 səh.

Həmçinin baxRedaktə