Azərbaycan Xalq Cəbhəsi

1988-1995-ci illərdə Azərbaycanda mövcud olmuş ictimai-siyasi təşkilat

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) — Azərbaycan Milli Azadlıq hərəkatının və 1993-cü ilə qədərki dövrün aparıcı ictimai-siyasi təşkilatı. 1995-ci il parlament seçkilərinə siyasi partiya kimi qatılmaq məqsədiylə 1995-ci ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (AXCP) olaraq təsis edilərək tarixə qovuşmuşdur.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi
Loqonun şəkli
Lider Əbülfəz Elçibəy
Sədri Əbülfəz Elçibəy
Quruluş tarixi 16 iyul 1989
Qeydiyyat tarixi 5 oktyabr 1989
Dağılma tarixi 1995
Bölünmə Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyası (1989)
Azərbaycan Demokrat Partiyası (1990)
Ana Vətən Partiyası (1990)
Azərbaycan İslam Partiyası (1991)
Azərbaycan Ana Torpaq Partiyası (1992)
Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası (1992)
Bozqurd Partiyası (1992)
Doğru Yol Partiyası (1992)
Vahid Azərbaycan Milli Birlik Partiyası (1992)
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası (1992)
Azərbaycan Yurddaş Partiyası (1993)
Ədalət Partiyası (1993)
Vəhdət Partiyası (1994)
Azərbaycan Xalq Partiyası (1995)
Sələf Bakı Alimlər Klubu
Varlıq təşkilatı
Çənlibel təşkilatı
Xələfi Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası
Baş qərargah Bakı
İdeologiya Liberalizm (Quruluş dövründə)
Azərbaycan milliyətçiliyi
Türkçülük
Antikommunizm
Parlamentdə
45 / 360
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin XII çağırışı

Ötən əsrin 80-ci illərinin ortalarından etibarən Sovet İttifaqı hüdudları daxilində bir sıra iqtisadi, siyasi, o cümlədən sosial islahat hərəkatlarının start götürməsi nəticəsində keçmişdə tabu hesab olunan bir sıra ictimai debatların geniş vüsət alması, müstəqillik nöqteyi-nəzərindən müttəfiq respublikaların vətəndaşları üçün yeni perspektivlər vəd edirdi.[1] SSRİ-nin demək olar ki, əksər bölgələrində elmi cəmiyyətlərdə və siyasi klublarda cəmlənmiş ziyalı seqmenti daha sonra "Xalq cəbhələri" olaraq adlanacaq siyasi qurumların inzibati aparatlarının, habelə ideoloji əsaslarının özəyini formalaşdırırdı. Azərbaycan SSR-də də bu hal "Perestroyka" və "Qlastnost" dalğasının gətirdiyi yeni mühitdə özünü aşkar büruzə verməyə başladı. Artıq müxtəlif tələbə təşkilatlarında, elmi və siyasi diskusiya klublarında SSRİ çərçivəsində Azərbaycanın suverenliyi məsələləri də müzakirə olunurdu.[2] Belə bir şəraitdə, Estoniya Xalq Cəbhəsi modelində Azərbaycan Xalq Cəbhəsini formalaşdırmaq üçün 1988-ci ildə Bakı Alimlər klubunda bir qrup ziyalı tərəfindən Təşəbbüs qrupu yaradıldı. Ardınca təbliğat prosesi başladı və "Varlıq", "Çənlibel" kimi yarımleqal təşkilatlar da təşəbbüs qrupuna qoşuldular. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi 16 iyul 1989-cu ildə təsis olunmuş və "Elçibəy" təxəllüslü Əbülfəz Əliyev sədr seçilmişdir. 5 oktyabr 1989-cu ildə isə təşkilat rəsmən dövlət qeydiyyatına alınmışdır.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi faktiki olaraq, 1989–1993-cü illərdə Azərbaycandakı ictimai-siyasi proseslər üzərində əhəmiyyətli təsirə malik olmuşdur. Bunun nəticəsi kimi, Azərbaycan SSR Ali Sovetində 45 deputatla təmsil olunmuş, 1992-ci ilin mayında Azərbaycanda hərbi dövlət çevrilişi reallaşdıraraq hakimiyyəti ələ almış[3] və həmin ayda keçirilən Prezident seçkilərində namizədi Əbülfəz Elçibəylə qalib olmuşdur. Müxtəlif dövrlərdə, sözügedən seçkilər ərəfəsində və sonrasında Azərbaycan Xalq Cəbhəsi funksionerləri tərəfindən verilən bəyənatların fonunda, Azərbaycan Xalq Cəbhəsi lehinə seçki saxtakarlığına yol verildiyinə dair iddialar səsləndirilmişdir.[4][5][6][7][8]

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi 1992-ci ilin iyunundan 1993-cü ilin iyununa kimi hakimiyyətdə olmuş və bu dövr ərzində milli valyutanın dövriyəyə buraxılması,[9] ali təhsil müəssisələrinə qəbulda test üsulunu tətbiqi,[10] dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi kimi əhəmiyyətli addımlar atılmışdır. Lakin Azərbaycan Xalq Cəbhəsi hakimiyyətinin mahiyyətcə vəd etdiyi ölçüdə ciddi dəyişikliklər edə bilməməsi, kadr siyasətindəki uyğunsuzluqlar, mətbuat nümayəndələrinə qarşı zorakılıqlar,[11][12] təhlükəsizlik problemləri fonunda silahlı dəstələrin meydana çıxması və Qarabağ müharibəsindəki müvəffəqiyyətsizlik onun tənqid olunan cəhətləri arasındadır.[13][14][15]

Azərbaycan Xalq Cəbhəsindən bölünmələr Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyası, Azərbaycan Demokrat PartiyasıAna Vətən Partiyası ilə başlamış, 1995-ci ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin bazasında AXCP-nin yaradılması ilə yekunlaşmışdır.

TarixiRedaktə

ZəminRedaktə

Azərbaycanda Xalq Cəbhəsinin yaradılması ideyası Pribaltikadan qaynaqlanırdı. 1988-ci ilin aprelin 13-də Estoniya televiziyasının "Bir daha fikirləşək" proqramında belə bir ideya səslənmiş və artıq oktyabr ayında bu reallaşmışdı, yəni Xalq Cəbhəsi yaranmışdı. Belə ki, 1988-ci ilin oktyabr ayının 1–2-də Estoniyanın Tallin şəhərində Estoniya Xalq Cəbhəsinin təsis konfransı keçirilmişdir.[16] 1988-ci ilin yayında Bakı Alimlər Klubunda (BAK) birləşmiş Azərbaycan ziyalılarının təmsilçiləri tərəfindən Pribaltika Xalq Cəbhəsi formasında Azərbaycan Xalq Cəbhəsi yaratmaq üçün Təşəbbüs Qrupu yaradıldı. Onun əsas şüar SSRİ daxilində suverenlik qazanmaq idi.[17] 1988-ci ilin avqust-iyul aylarında Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin yaradılması haqqında müzakirələr gedir, gizli toplantılara gələnlərin sayı get-gedə artırdı.[18]

1988-ci ilin oktyabrın 13-də Üzeyir Hacıbəylinin ev muzeyində 37 yerlik zirzəmiyə 60-a yaxın adam toplaşir. Toplantıda Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Baki Alimlər Klubunun üzvü Zərdüşt Əlizadə tərəfindən hazırlanmış ilkin proqramı müzakirə edilir. Toplantıda iştirak edən Xudu Məmmdov ürək tutmasından vəfat edir. Toplantı yarımçıq qalır.[17]

1988-ci ilin noyabr mitinqlərində Bakı Alimlər Klubunun üzvləri Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin yaradılması təbliğatı ilə məşğul olur, Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin ilk proqramını paylayırdılar. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi təşəbbüs qrupuna Bakı Alimlər Klubundan əlavə ilk qoşulan təşkilatlar "Varlıq" və "Çənlibel" təşkilatları olub.[19]

1989-cu ilin fevralın 25-də A.Salamovanın evində Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Təşəbbüs Qrupunun ilk toplantısı keçirildi. Müvəqqəti Təşəbbüs Mərkəzinin və Koordinasiya Şurasının üzvləri seçildi.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Müvəqqəti Təşəbbüs Mərkəzinin üzvləri:

  1. Arzu Abdullayeva
  2. Ağamalı Sadiq
  3. Fəxrəddin Ağayev
  4. Mirbaba Babayev
  5. Sabit Bağırov
  6. Sənubər Bağırova
  7. Tofiq Qasımov
  8. İsa Qəmbərov
  9. Məhəmmədhəsən Qəmbərov
  10. Anatoli Qraçov
  11. Müslüm Eldarov
  12. Vurğun Əyyubov
  13. Zərdüşt Əlizadə
  14. Əbülfəz Əliyev
  15. Altay Əfəndiyev
  16. Emin Əhmədov
  17. Nəriman Zülfüqarov
  18. Leyla Yunusova
  19. Vahab Manafov
  20. Nəcəf Nəcəfov
  21. Ağacavad Salamov
  22. Vaqif Səfixanov
  23. Georgi Tkaçenko
  24. Canbaxış Umudov
  25. Hikmət Hacızadə
  26. Pənah Hüseynov
  27. Zəminə Cabbarova

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Koordinasiya Şurasının üzvləri ("Varlıq"=V; "Bakı Alimlər Klubu"=BAK) :

Həmçinin şuranın nizamnaməsi hazırlandı. Bir neçə ay ərzində Şura Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin proqram və nizamnamə layihəsini işləyib hazırladı.[20]

Həmin dövrdə Azərbaycan ictimaiyyətini Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Müvəqqəti Təşəbbüs Mərkəzinin fəaliyyəti ilə məlumatlandırmaq üçün Azərbaycan və rus dillərində "samizdat" olaraq "Azərbaycan Xalq Cəbhəsi bülleteni" nəşr olunmağa başladı.[21]

TəsisiRedaktə

1989-cu ilin iyulun 16-da Ağamalı Sadiq Əfəndinin 7-ci mikrorayondakı mənzilinin həyətində olan "Xeyir-şər" mərasim evində yarıleqal şəraitdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Təsis Konfransı keçirilmişdir. Konfransın işində Azərbaycanın 30 rayonundan məşvərətçi səslə 240, səsvermə hüququ ilə 196 nəfər iştirak etmişdir.[22]

Konfransda Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Mərkəzi Məclisi, İdarə Heyəti və Ağsaqqallar Şurasına üzvlər seçilmişdir.[23]

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi İdarə Heyətinin üzvləri:

Həmçinin Bəxtiyar Vahabzadə, İsmayıl Şıxlı, Sabir Rüstəmxanlı, Vaqif Səmədoğlu və Tağı Xalisbəylidən ibarət Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Ağsaqqalllar Şurası təşkil olunmuşdur.

İclasda keçirilən açıq səsvermədə Əbülfəz Elçibəy 9 əleyhinə, əksəriyyət lehinə olmaqla Azərbaycan Xalq Cəbhəsi sədri seçilmişdir.[24] Nizamnaməyə uyğun olaraq Əbülfəz Elçibəy sədr seçildikdən sonra İdarə Heyəti üzvlüyündən çıxmışdır.[23]

Konfrans adından aşağıdakı qətnamələr qəbul edilmişdir.[25]

  • Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin təsisi haqqında
  • Azərbaycan SSR-in dövlət suverenliyi haqqında
  • Azərbaycan SSR-in dövlət iqtisadiyyatı haqqında
  • Azərbaycan demokratik Respublikası haqqında
  • Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində xüsusi idarə forması haqqında
  • Azərbaycan SSR-in bəzi yerlərindəki xüsusi vəziyyət haqqında
  • Siyasi məhbuslar haqqında.
  • Türk xalqlarının müasir dövrdə vəziyyəti və vəzifələri haqqında
  • SSRİ-də milli mübnasibətlər haqqında
  • Ölkədəki ictimai-siyasi vəziyyət haqqında

Azərbaycan SSR-in dövlət suverenliyi haqqında qətnamədə deyilir:[26]

  AXC SSRİ tərkibində qalmaqla respublikanın suverenliyinə nail olmaq perspektivini yalnız inqilabi yenidənqurma proseslərinin davam etməsi şəraitində mümkün hesab edir. Yenidənqurma baş tutmayacağı halda Azərbaycanın tam dövlət suverenliyi uğrunda mübarizəyə başlayacaqdır.  

Konfransda qəbul olunan proqramın "Ümumi prinsipləri"ndə 'Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin respublika əhalisinin yenidənqurma və ölkənin həyatının demokratikləşdirilməsi uğrunda mübarizə aparan ictimai təşkilat olduğu qeyd olunsa da,[27] sonradan dəyişiklik edilmiş Məramnamə və Nizamnamədə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin müstəqil, vahid, demokratik Azərbaycan uğrunda mübarizə aparan şəxsləri və qurumları birləşdirən ictimai-siyasi təşkilat olduğu deyilirdi.[28]

5 oktyabr 1989-cu ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 404 №-li qərarı ilə rəsmi dövlət qeydiyyatına alınmışdır.[23]

Siyasi proseslərdə daha aktiv iştirak etmək, o cümlədən 1995-ci il parlament seçkilərinə siyasi partiya kimi qatılmaq məqsədiylə 1995-ci ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin bazasında Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (AXCP) təsis edilmiş, 1 sentyabr 1995-ci il tarixində Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən qeydiyyata alınmışdır.

TəşkilatRedaktə

SədrRedaktə

Sədr Başlanğıc müddəti Bitmə müddəti
1.
 

Əbülfəz Qədirqulu oğlu Elçibəy
16 iyun 1989 1995

Naxçıvan Xalq CəbhəsiRedaktə

Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası (Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası) şöbəsi Naxçıvan Xalq Cəbhəsi olaraq da adlanırdı. Naxçıvan Xalq Cəbhəsinə 1991-ci ildə keçirilən konfransa Arif Rəhimov, 1992-ci ilin oktyabrnda isə Asəf Quliyev sədr seçilmişdir.[29][30]

1990-cı il Naxçıvan MSSR Ali Sovetinə keçirilən seçkilərdə Naxçıvan Xalq Cəbhəsi uğur qazanmışdır. Ali Sovetdə Naxçıvan Xalq Cəbhəsinin üzvləri Heydər Əliyevin sədr namizədliyini dəstəkləmiş, sədrliyə seçilən Azərbaycan Kommunist Partiyası üzvü Heydər Əliyev Naxçıvan Xalq Cəbhəsinin üzvlərini (Qafar Məmmədov, Asəf Kələntərli və başqaları) Ali Sovetin sədr müavinləri təyin etmişdir.[30]

SeçkilərdəRedaktə

Parlament seçkiləriRedaktə

AzərbaycanRedaktə

Seçki Sədr Səs Faiz Məclis Sıra
# % ± (%) # ±
1990  
Əbülfəz Elçibəy
45 / 360
Ana müxalifət 2.

NaxçıvanRedaktə

Seçki Sədr Səs Mandat Məcllis Sıra
# % ± (%) # ±
1990  
Əbülfəz Elçibəy

Prezident SeçkiləriRedaktə

Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin sədri Əbülfəz Elçibəy 1992-ci ildə baş tutan Prezident seçkilərində qalib gəlib və 1992–1993-cü illərdə Azərbaycan Prezidenti olub.

Konfrans və qurultaylarıRedaktə

Qurultay/Konfrans Tarix Seçilən sədr Namizəd
Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (1989–1995)
Təsis Konfransı 16 iyul 1989 Əbülfəz Elçibəy Əbülfəz Elçibəy
II Konfrans 10 dekabr 1989 - -
I Qurultay 13–17 iyul 1990 - -

TəltifləriRedaktə

1990-cı ilin fevral ayında Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin İdarə Heyətinin qərarı ilə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi "Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mükafatı" təsis edildi. İdarə Heyəti Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mükafatını ilk olaraq milli-azadlıq hərəkatındakı xidmətlərinə görə iki şəxsə: görkəmli alim, vətənpərvər Xudu Məmmədova (ölümündən sonra) və "Azadlıq" radiosunun baş redaktoru Mirzə Xəzərə verilməsi qərarını yekdilliklə qəbul etdi. Qərar Əbülfəz Elçibəy tərəfindən imzalandı və eyni gün İdarə Heyətinin üzvü, görkəmli yazıçı və ictimai-xadim Yusif Səmədoğlunun səsi ilə bu xəbər "Azadlıq" radiosundan yayıldı.[31]

RəmzləriRedaktə

Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin rəsmi logosunun təsviri belə idi[32]:

Logosu

  • Ağ bayrağın ortasında qara rəngdə AHC sözü yazılıb.
  • AHC (Azərbaycan Halq Cəbhəsi).
  • C hərfinin daxilində isə Azərbaycan bayrağı var.

MənbəRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. "Did Perestroika Cause the Fall of the Soviet Union?". history.com (ingilis). History. 16 iyul 2018. 2021-04-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  2. ""Mən özüm Xalq Cəbhəsini onun üçün yaradırdım ki..." Zərdüşt Əlizadə". bbc.com (az.). BBC. 26 sentyabr 2019. 2021-07-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  3. ""AzTV-ni ələ keçirən silahlı dəstəyə mən rəhbərlik edirdim"". pia.az (az.). Poliqon İnformasiya Agentliyi. 9 aprel 2015. 11 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  4. "Tariximizi təhrif etməyə imkan verməyək - 1992-ci ilin prezident seçkiləri necə saxtalaşdırıldı?". olke.az (az.). "Ölkə.Az" xəbər agentliyi. 14 dekabr 2020. 2021-01-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  5. "Rəsul Quliyev 1992-ci seçkilərini şübhəli adlandırdı TƏRS BAXIŞ". sia.az (az.). Səs İnformasiya Agentliyi. 1 fevral 2018. 2019-09-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  6. "Köhnə təfəkkürlü müxalifət". old.xalqqazeti.com (az.). Xalq qəzeti. 13 aprel 2012. 2021-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  7. "Rəhim Qazıyev İsa Qəmbəri ittihamladı". hafta.az (az.). Həftə içi (qəzet). 1 dekabr 2010. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  8. "Killer tutub məni öldürmək istəyirdilər"– 1992-ci il seçkiləri haqda Şok faktlar". publika.az (az.). "Publika.az" xəbər portalı. 7 iyun 2014. 2021-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  9. "AXC hakimiyyətinin bir ili: Elçibəy hansı işləri gördü?". pia.az (az.). Poliqon İnformasiya Agentliyi. 8 iyun 2019. 2021-09-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  10. "Test üsulu ilk dəfə Azərbaycana necə "gəldi"... - 27 il öncə "qəbul mafiyası" belə zərərsizləşdirilmişdi... - TARİX". azedu.az (az.). 9 avqust 2019. 2021-09-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  11. "Bir adamın ölməkliyi: İsgəndər Həmidov olduğu kimi..." milli.az (az.). 30 yanvar 2019. 11 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  12. "Keçmiş nazir İsgəndər Həmidov onu tanıyanların xatirəsində necə qalacaq?". bbc.com (az.). BBC. 26 fevral 2020. 11 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  13. "Pənah Hüseyn: "AXC hakimiyyəti inqilabi dəyişiklik edə bilmədi"". bbc.com (az.). BBC. 13 oktyabr 2019. 11 sentyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  14. "Fəzail Ağamalı: «Bu gün əldə edilən uğurlar məhz iyunun 15-nə söykənir»". azadliq.org (az.). Azadlıq Radiosu. 15 iyun 2012. 15 iyun 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  15. "Cavid Osmanov: "Torpaqlarımız bu şəxslərin yarıtmazlığı ucbatından işğal edildi"". pravda.az (az.). 25 Noyabr 2020. 2021-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2021.
  16. AMAHE, 2018. səh. 618
  17. 1 2 AMAHE, 2018. səh. 622
  18. AMAHE, 2018. səh. 621
  19. AMAHE, 2018. səh. 620
  20. AMAHE, 2018. səh. 623-624
  21. AMAHE, 2018. səh. 625
  22. AMAHE, 2018. səh. 633
  23. 1 2 3 AMAHE, 2018. səh. 637
  24. AMAHE, 2018. səh. 635
  25. AMAHE, 2018. səh. 631
  26. AMAHE, 2018. səh. 636-637
  27. AMAHE, 2018. səh. 639
  28. Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Məramnamə və Nizamnaməsi. Bakı, 1992. səh. 3.
  29. https://www.azadliq.org/a/24241968.html
  30. 1 2 "Arxivlənmiş surət". 2021-09-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-09-12.
  31. Mehdi Məmmədovun xatirələri[ölü keçid]
  32. Elnur Məmmədli. "Partiyaların simvolları – ARAŞDIRMA" (az.)). lent.az. 2009-12-05. 2009-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-13.

ƏdəbiyyatRedaktə

  1. Nəsiman Yaqublu. Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatı Ensiklopediyası. Bakı: Qanun Nəşriyyatı. 2018. səh. 1000.

Xarici keçidlərRedaktə