Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası

Azərbaycanda müxalif siyasi partiya
(AXCP səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası və ya qısaca AXCPAzərbaycan Milli Azadlıq hərəkatının və 1993-cü ilə qədərki dövrün aparıcı ictimai-siyasi təşkilatı olan Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin varisi,[2] 1995-ci ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin bazasında və onun rəsmi varisi kimi qurulan, həmin il sentyabrın 1-də Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən rəsmi qeydiyyata alınan siyasi partiya.

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası
Loqonun şəkli
Sədri Əli Kərimli
Qurucu Əbülfəz Elçibəy
Sədr müavinləri Seymur Həzi
Kamil Vəli Nərimanoğlu
Quruluş tarixi 1995
Qeydiyyat tarixi 1 sentyabr 1995
Bölünmə Azərbaycan Xalq Partiyası (1998)
Böyük Quruluş Partiyası (2003)
Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (2005)
Azərbaycan Demokratik İslahatlar Siyasi Partiyası (2005)
Azadlıq Partiyası (2005)
Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyası (2006)
Aydınlar Partiyası (2008-2023)
Milli Cəbhə Partiyası (2020)
Sələfi Azərbaycan Xalq Cəbhəsi
Xələfi Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası
Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyası
Milli Cəbhə Partiyası
Baş qərargah
İdeologiya
Üzv sayı 10 mindən çox[1]
Kabinetdə
0 / 35
Parlamentdə
0 / 125
Bələdiyyədə
0 / 15.156
Saytı web.archive.org/web/http…
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

TarixiRedaktə

Hərəkat dövrü (1988–1995)Redaktə

Azərbaycanda Xalq Cəbhəsinin yaradılması ideyası Pribaltikadan qaynaqlanırdı.1988-ci ilin aprelin 13-də Estoniya televiziyasının "Bir daha fikirləşək" proqramında belə bir ideya səslənmiş və artıq oktyabr ayında bu reallaşmışdı, yəni Xalq Cəbhəsi yaranmışdı. Belə ki, 1988-ci ilin oktyabr ayının 1–2-də Estoniyanın Tallin şəhərində Estoniya Xalq Cəbhəsinin təsis konfransı keçirilmişdir.[3] 1988-ci ilin yayında Bakı Alimlər Klubunda (BAK) birləşmiş Azərbaycan ziyalılarının təmsilçiləri tərəfindən Pribaltika Xalq Cəbhəsi formasında Azərbaycan Xalq Cəbhəsi yaratmaq üçün Təşəbbüs Qrupu yaradıldı. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi təşəbbüs qrupuna Bakı Alimlər Klubundan əlavə ilk qoşulan təşkilatlar "Varlıq" və "Çənlibel" təşkilatları olub.[4]

1989-cu ilin fevralın 25-də A.Salamovanın evində Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Təşəbbüs Qrupunun ilk toplantısı keçirildi. Müvəqqəti Təşəbbüs Mərkəzinin və Koordinasiya Şurasının üzvləri seçildi.

1989-cu ilin iyulun 16-da Ağamalı Sadiq Əfəndinin 7-ci mikrorayondakı mənzilinin həyətində Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Təsis Konfransı keçirilmişdir. Konfransın işində Azərbaycanın 30 rayonundan məşvərətçi səslə 240, səsvermə hüququ ilə 196 nəfər iştirak etmişdir.[5]

Konfransda Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Mərkəzi Məclisi, İdarə Heyəti və Ağsaqqallar Şurasına üzvlər seçilmişdir.[6]

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi İdarə Heyətinin üzvləri:

Həmçinin Bəxtiyar Vahabzadə, İsmayıl Şıxlı, Sabir Rüstəmxanlı, Vaqif Səmədoğlu və Tağı Xalisbəylidən ibarət Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Ağsaqqalllar Şurası təşkil olunmuşdur.

İclasda keçirilən açıq səsvermədə Əbülfəz Elçibəy 9 əleyhinə, əksəriyyət lehinə olmaqla Azərbaycan Xalq Cəbhəsi sədri seçilmişdir.[7] Nizamnaməyə uyğun olaraq Əbülfəz Elçibəy sədr seçildikdən sonra İdarə Heyəti üzvlüyündən çıxmışdır.[6] Konfransda qəbul olunan proqramın "Ümumi prinsipləri"ndə 'Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin respublika əhalisinin yenidənqurma və ölkənin həyatının demokratikləşdirilməsi uğrunda mübarizə aparan ictimai təşkilat olduğu qeyd olunsa da,[8] sonradan dəyişiklik edilmiş Məramnamə və Nizamnamədə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin müstəqil, vahid, demokratik Azərbaycan uğrunda mübarizə aparan şəxsləri və qurumları birləşdirən ictimai-siyasi təşkilat olduğu deyilirdi.[2]

5 oktyabr 1989-cu ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 404 №-li qərarı ilə rəsmi dövlət qeydiyyatına alınmışdır.[6]

Elçibəy dövrü (1995–2000)Redaktə

Siyasi proseslərdə daha aktiv iştirak etmək, o cümlədən 1995-ci il parlament seçkilərinə siyasi partiya kimi qatılmaq məqsədiylə 1995-ci ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin bazasında Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (AXCP) təsis edilmiş, 1 sentyabr 1995-ci il tarixində Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən qeydiyyata alınmışdır.

1995-ci il parlament seçkiləriRedaktə

1995-ci il parlament seçkilərində Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası Əbülfəz Elçibəy rəhbərliyində seçkilərddə iştirak etmişdir. Partiya 125 üzvdən ibarət olan Milli Məclisdə 4 nəfərlə təmsil olunub.

Əli Kərimli dövrü (2000-)Redaktə

2000-ci il parlament seçkiləriRedaktə

2000-ci ildə Əbülfəz Elçibəyin ölümündən sonra Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası 2 qola bölünür: konservativ (Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyası) və reformist-proqressiv (Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası). 2000-ci ildən etibarən Əli Kərimli Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədridir.

2005-ci il parlament seçkiləriRedaktə

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası 2005-ci il noyabrın 6-da baş tutan seçkilər ərəfəsində yaradılan Azadlıq Blokunun həmtəsisçilərindən biri olmuşdur. Azadlıq Blokuna Müsavat Partiyası, Azərbaycan Liberal Partiyası, Azərbaycan Milli İstiqlal PartiyasıAzərbaycan Demokrat Partiyası daxil oldu. Avropa Şurası Parlament Assambleyasının rəyinə əsasən seçkilərdə Azadlıq Bloku qalib gəldi. Mərkəzi Seçki Komissiyasının açıqladığı rəsmi nəticələrə əsasən isə Milli Məclisdə YAP 60 nəfərlə, Azadlıq Bloku isə 6 nəfərlə təmsil olunmaq hüququ qazandı. Əli Kərimli isə Azadlıq Blokunun 58 üzvünün Milli Məclisdə təmsil olunmaq hüququ qazandığını iddia edirdi.

2010-cu il parlament seçkiləriRedaktə

2010-cu ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi PartiyasıMüsavat birləşmək qərarı almışdı. Lakin daha sonra bu birləşmə gerçəkləşmədi.[9]

Etimad qurultayıRedaktə

19 avqust 2015-ci ildə Əli Kərimlidən narazı qüvvələr Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasında sabiq müavin olan Razi Nurullayev və tərəfdarları Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası Etimad Qurultayı Təşkilat Komitəsi (AXCP EQTK) yaratdıqlarını bəyan ediblər.[10]27 sentyabr 2015-ci ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının (AXCP) qurultayında Əli Kərimlinin növbəti dəfə sədr seçilməsindən[11][12] sonra AXCP EQTK bu qurultayı və seçkiləri tanımayıb[13], 17 oktyabr 2015-ci ildə qurultay keçirib və Razi Nurullayevi AXCP sədri seçib.[14][15]

Razi Nurullayev 2020-ci il 29 iyul tarixində partiyasının qurultayında Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası adından imtina etmiş və yeni Milli Cəbhə Partiyasını təsis etmişdir.[16]

TəşkilatRedaktə

Qadınlar ŞurasıRedaktə

2002-ci il yanvarın 12-dən Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının Qadınlar Şurası mövcuddur. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası Qadınlar Şurasının sədri Solmaz Hüseynovadır.

Gənclər KomitəsiRedaktə

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının Gənclər Komitəsi Əbülfəz Elçibəyin sərəncamı ilə 27 iyul 1995-ci il tarixində təsis edilmişdir. Onun ilk sədri Oqtay Güləliyev olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası Gənclər Komitəsinin sədri hal-hazırda Emil Səlimovdur.

SeçkilərdəRedaktə

Milli MəclisRedaktə

Seçki Sədr Majoritar Proporsional Cəmi
Səs % Mandat Səs % Mandat
1995
 
Əbülfəz Elçibəy
0 / 100
346,192 9.7
3 / 25
3 / 125
2000
 
Əli Kərimli
1 / 100
313,059 10.95
4 / 25
5 / 125
2005
1 / 125
1 / 125
[a]
2010 28,719 1.2
0 / 125
0 / 125
2015 Seçkiləri boykot etdi.
2020

Ali MəclisRedaktə

Seçki Sədr Nəticə
Səs % Mandat
1995 Əbülfəz Elçibəy
2000 Əli Kərimli
1 / 45
2005
2 / 45
2010
1 / 45
[b]
2015 Seçkiləri boykot etdi.[c]
2020

Təkrar və əlavə seçkilərRedaktə

Seçki Sədr Səs Mandat Digər
# %
1995 Əbülfəz Elçibəy
0 / 20
4 fevral 1996
1 / 15
yanvar 2001 Əli Kərimli
1 / 11
2004 Qüdrət Həsənquliyev[d]
1 / 3

Bələdiyyə seçkiləriRedaktə

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası bələdiyyə seçkilərini əhəmiyyətsiz hesab etmişdir. Seçkilərin qanunsuz keçirildiyini, bələdiyyələrin səlahiyyətsiz olduğunu iddia etmişdir. 1999-cu il seçkilərində 1387 partiya üzvü bələdiyyə üzvü seçilmişdir. Lakin 2006-cı il təkrar bələdiyyə seçkilərində klassiklər qolu namizədləri seçkilərdə iştirak etmişdir.

Seçki Sədr Səs Yer
# % ±
1999 Əbülfəz Elçibəy
1.387 / 20.456
2004 Əli Kərimli
2009[17]
1 / 15.591
2014
2019
Seçki Sədr Səs Üzv
# %
2006 Əli Kərimli[e]
4 / 1.901

Konfrans və qurultaylarıRedaktə

Qurultay/Konfrans Tarix Seçilən sədr Namizəd
Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (1989–1995)
Təsis Konfransı 16 iyul 1989 Əbülfəz Elçibəy Əbülfəz Elçibəy
II Konfrans 10 dekabr 1989 - -
I Qurultay 13–17 iyul 1990 - -
Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası (1995-)
I Qurultay 25 may 1995 Əbülfəz Elçibəy Əbülfəz Elçibəy
II Qurultay 1998
III Qurultay 2000 Əli Kərimli Əli Kərimli (tək namizəd)
III (VI) Qurultay 28–29 oktyabr 2000 Mirmahmud Mirəlioğlu Mirmahmud Mirəlioğlu
Birləşdirici Qurultay 19 avqust 2002 Qüdrət Həsənquliyev Qüdrət Həsənquliyev
IV Qurultay 2005 Əli Kərimli Əli Kərimli (tək namizəd)
V Qurultay 25 sentyabr 2010
VI Qurultay 27 sentyabr 2015
Etimad Qurultayı 17 oktyabr 2015 Razi Nurullayev Razi Nurullayev (tək namizəd)

TəltifləriRedaktə

1990-cı ilin fevral ayında Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin İdarə Heyətinin qərarı ilə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi "Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mükafatı" təsis edildi. İdarə Heyəti Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mükafatını ilk olaraq milli-azadlıq hərəkatındakı xidmətlərinə görə iki şəxsə: görkəmli alim, vətənpərvər Xudu Məmmədova (ölümündən sonra) və "Azadlıq" radiosunun baş redaktoru Mirzə Xəzərə verilməsi qərarını yekdilliklə qəbul etdi. Qərar Əbülfəz Elçibəy tərəfindən imzalandı və eyni gün İdarə Heyətinin üzvü, görkəmli yazıçı və ictimai-xadim Yusif Səmədoğlunun səsi ilə bu xəbər "Azadlıq" radiosundan yayıldı.[22]

RəmzləriRedaktə

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının rəsmi logosunun təsviri belədir[23]:

Logosu

  • Ağ bayrağın ortasında qara rəngdə AHC sözü yazılıb.
  • AHC (Azərbaycan Halq Cəbhəsi).
  • C hərfinin daxilində isə Azərbaycan bayrağı var.

QərargahıRedaktə

Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası 2006-cı ilə qədər Bakı şəhəri, Xaqani küçəsi 33 ünvanında yerləşən binada fəaliyyət göstərib. 2006-cı ilin noyabrında binanın dövlət tərəfindən Hesablama Palatasının balansına verilməsi nəticəsində 23 noyabr 2006-cı ildən partiya qərargahsız qalıb. Bunun qanunsuz olduğunu iddia edən partiya məsələ ilə əlaqədar məhkəməyə müraciət edib. Dövlət tərəfindən partiyaya Keşlə qəsəbəsində qərargah təklif olunsa da partiya tərəfindən bundan imtina edilib. Partiyanın qərargahsız fəaliyyət göstərdiyi dönəmdə toplantılar digər siyasi partiyaların qərargahlarında keçirilib.[24] 2013-cü ildə Nərimanov rayonu, Tələt Şıxaliyev küçəsi 8 ünvanındakı ikimərtəbəli bina icarəyə götürülərək, partiyanın qərargahına çevrilib.[25][26] 3 mart 2014-cü ildə partiyanın qərargahı yerləşən binada partlayış baş verib. Bu səbəb əsas gətirilərək 5 mart 2014-cü ildə qərargah dövlət tərəfindən sökülüb.[27]

2016-cı ilin oktyabr ayının 11-də "Şərq" bazarının arxasında, Tələt Şıxəliyev 8 ünvanında yerləşən mənzil icarəyə götürülüb.

QeydlərRedaktə

  1. Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən millət vəkili seçilldiyi elan olunan Əli KərimliQulamhüseyn Əlibəylinin lider olduğu seçki dairələrində seçki nəticələri Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən ləğv olundu. Cəmil Həsənli isə 2005-ci ilin yaz aylarında AXCP-dən ayrılmasına baxmayaraq AXCP-dən millət vəkili seçilmişdir. İstefası daha sonra təsdiqlənmişdir.
  2. Naxçıvan Ali Məclisinin millət vəkili Əhəd Cəfərlinin Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası üzvü olduğu elan olunsa da, sonra onun Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyası millət vəkili olduğu elan olundu.
  3. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası üzvü 1 nəfər 2020-ci ildə partiya qərarının əksinə seçkilərə qatılaraq tək müxalif namizəd olmuşdur.
  4. Birləşmiş AXCP adına iddiaçı olaraq seçkilərə qatıldı.
  5. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının islahatçılar qanadının daxil olduğu Azadlıq Bloku 2005-ci il parlament seçkilərində 5 mandat qazansa da, partiya seçki nəticələrini boykot etmişdir. Ardınca keçirilən təkrar parlament seçkilərini və təkrar bələdiyyə seçkilərini də boykot edən qərar almışdır. Klassiklər qanadı AXCP adından imtina edərək 26 mart 2006-cı il tarixində Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyasının I Təsis Qurultayını keçirmişdir.[18] Namizədlərin qeydiyyat prossesində Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının 23 üzvü namizəd kimi qeydə alınsa da, partiyanın sədr müavini Fuad Mustafayev partiyanın seçkiləri boykot etdiyini, namizədlərin isə partiya üzvü olmadıqlarını açıqlamışdır. 23 namizəddən 5-i namizədliyini geri götürmüşdür.[19] Yerdə qalanlardan bəzilərinin Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası üzvü olmaması təsdiqlənmiş və bitərəf namizəd olaraq qeydə alınmışdır.[20] Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası Appelyasiya Məhkəməsinə müraciət etmiş, Appelyasiya Məhkəməsi isə 23 nəfərdən 19-nun sənədlərinin olmadığını, 4-nün isə sənədlərinin yerində olduğunu açıqlamışdır. Partiyanın vəkili Tofiq Quliyev isə bu sənədlərin 1998-ci ildə "klassiklər" qanadı tərəfindən onlara verildiyini açıqlamışdır.[21]

MənbəRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. "Hansı partiyaların 5 min üzvü var... - ARAŞDIRMA". 2023-04-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-25.
  2. 1 2 Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin Məramnamə və Nizamnaməsi. Bakı, 1992. səh. 3.
  3. AMAHE, 2018. səh. 618
  4. AMAHE, 2018. səh. 620
  5. AMAHE, 2018. səh. 633
  6. 1 2 3 AMAHE, 2018. səh. 637
  7. AMAHE, 2018. səh. 635
  8. AMAHE, 2018. səh. 639
  9. "Arxivlənmiş surət". 2020-07-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-12.
  10. "AXCP EQTK" (az.). axcp.biz. 2017-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-01.
  11. "Əli Kərimli AXCP-nin qurultayında yenidən sədr seçilib" (az.). Sputnik. 2015-09-27. 2017-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-01.
  12. Cavanşir Abbaslı. "Əli Kərimli yenidən AXCP sədri seçildi" (az.). musavat.com. 2015-09-28. 2017-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-01.
  13. Elçin Mehdiyev. "Razi Nurullayev: Əli Kərimli növbəti siyasi şouya əl atdı" (az.). trend.az. 2015-09-28. 2017-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-01.
  14. Röya Rəfiyeva. "Razi Nurullayev qurultay keçirdi və sədr oldu- FOTOLAR" (az.). musavat.com. 2015-10-18. 2017-08-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-01.
  15. Razi Nurullayev. "AXCP Etimad Qurultayı 18 Oktyabr 2015-ci il - Yeni siyasi tarix" (az.). YouTube/Razi Nurullayev. 2015-10-27. 2020-08-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-08-01.
  16. "Arxivlənmiş surət". 2020-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-07-28.
  17. "Siyahıya YAP liderlik edir". 2021-11-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-04-26.
  18. AXCP-nin "klassiklər" qanadı Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyasına çevrildi
  19. Mxalifətin boykot etdiyi bələdiyyə seçkilərində hələ pozuntu qeydə alınmayıb
  20. Bələdiyyə seçkisində AXCP üzvü kimi iştirak edən bəzi namizədlərin partiya mənsubiyyəti MSK-nın rəsmi məlumatlarından çıxarılıb
  21. Apellyasiya Məhkəməsində AXCP-nin MSK-dan şikayətinə baxılıb
  22. Mehdi Məmmədovun xatirələri[ölü keçid]
  23. Elnur Məmmədli. "Partiyaların simvolları – ARAŞDIRMA" (az.)). lent.az. 2009-12-05. 2009-12-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-13.
  24. Elnur Məmmədli. "Partiyalarımız hara sığınır? – ARAŞDIRMA" (az.)). lent.az. 2010-02-04. 2010-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-20.
  25. Natiq Ədilov. "AXCP: 7 illik həsrətə son!" (az.)). azadliq.info. 2013-11-10. 2016-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-13.
  26. "AXCP yeni qərargaha köçüb" (az.)). azadliq.org. 2013-10-12. 2016-04-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-04-20.
  27. Ramin DEKO. "AXCP-nin partladılmış qərargahını uçurtdular FOTO/VİDEO" (az.)). azadliq.info. 2014-03-05. 2019-12-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-12-13.

ƏdəbiyyatRedaktə

  1. Nəsiman Yaqublu. Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatı Ensiklopediyası. Bakı: Qanun Nəşriyyatı. 2018. səh. 1000.

Xarici keçidlərRedaktə