Əsas menyunu aç

Moskva KremliMoskvanın mərkəzində və onun ən qədim hissəsindəki bir qala, şəhərin əsas ictimai-siyasi və tarixi-bədii kompleksi, Rusiya Federasiyası Prezidentinin rəsmi iqamətgahı, Sov.İKP MK-nın Baş Katibinin rəsmi iqamətgah

Moskva Kremli
Moskva Kremli
Moscow Kremlin and Bolshoy Kamenny Bridge late evening 01.JPG Kremlin və Böyük Daş Körpüsünün mənzərəsi
55°45′06″ şm. e. 37°37′04″ ş. u.
Ölkə
Şəhər Moskva
Yerləşir Rusiya, Moskva
Tikilmə tarixi 14821495-ci illər
Sahəsi 27,7 ha (0,277 km²)
Rəsmi sayt Московский Кремль
Rəsmi adı: Kreml və Qırmızı Meydan, Moskva
TipiMədəni
Kriteriyai, ii, iv, vi
Təyin edilib1990 (Dünya Miras Komitesində 14-cü yer)
İştirakçı DövlətRusiya
BölgəŞərqi Avropadakı Dünya İrsi Yerləri siyahısı, Şərqi Avropa
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Moscow Kremlin from Kamenny bridge.jpg

Moskva çayının yüksək sol sahilində - Borovitski təpəsində, Neqlinnaya çayının axdığı yerdə yerləşir. Planda Kreml 27,5 hektar ərazini əhatə edən nizamsız üçbucaqdır. Cənub divarı Moskva çayına, şimal-qərb İskəndər bağlarına, şərqə isə Qırmızı meydana baxır.

TarixiRedaktə

Finn-uqor qəsəbəsiRedaktə

Moskva Kremlinin ərazisindəki ilk yaşayış məskənləri tunc dövrünə (e.ə. II minillik) aiddir. Müasir Arxangelsk kasedralında erkən dəmir dövrünə (e.ə. I minilliyin ikinci yarısı) aid Finno-Uqor yaşayış məskəni tapıldı. Bu zaman Dyakovo tipli qəsəbə Borovitski(Kremlin) təpəsinin yuxarı sel düzənliyinin mərkəzini işğal etdi(müasir Katedral meydanının sahəsi) və cox gümanki,artıq istehkamları ola bilərdi. Şimal-şərqdən yaşayış məskəni iki yarğanla qorunurdu: biri,indiki Üçlük Qapısından şimalda, Neglinnaya çayına doğru uzanırdı,digəri isə Petrovskaya ilə müasir Kremlin İkinci Naməlum qalaları arasından uzanırdı[1].

Vyatiçi qəsəbəsiRedaktə

 
A.M.Vasnetsov. İvan Kalitanın rəhbərliyindəki Moskva Kremli." 1921. Kartonda olan kağız, akvarel, kömür, qələm. 51 × 69. Moskva Muzeyi, Moskva.

OkaMoskva çayı hövzələrinin slavyan müstəmləkəçiliyinin XX əsrində başlayan Vyatiçi, Borovitski təpəsinin zirvəsini (bəlkə də köhnə yaşayış məntəqəsini mənimsəmiş) məskunlaşdırdı. Güman ki, təpədəki Vyatiçi qəsəbəsi iki möhkəmlənmiş mərkəzdən ibarət idi - birincisi, ərazisi daha böyük, müasir Kasedral Meydanının yerində idi;ikincisi kapotun ucunu tuturdu. Güman ki, hər iki mərkəz dəzgahdan, mildən və şarampirdən ibarət olan dairəvi istehkamla qorunurdu. Vyatiçi müdafiə quruluşuna görə eyni funksiyanı slavyan dövrünə qədər yerinə yetirən bir yarğa ilə bağlanmış iki dərəyə; yarğanlar dərinliyi 9 m və eni təxminən 3,8 m olan bir xəndəyə çevrildi. Güman ki, qəsəbənin timsalında müəyyən bir siyasi və inzibati mərkəz var idi: arxeoloji qazıntılar zamanı burada XI əsrin sonlarına aid Kiyev möhürü tapılmışdır. Hər iki hissənin, ehtimal ki, öz dini mərkəzləri var — Kasedral Meydanı ərazisindəki yuxarı hissə, aşağı hissə - "Bor altında". Bu yerdə Moskvadakı Vəftizçi Yəhyanın Doğma Kilsəsi idi. Bu iki mərkəz Neglinnaya və Moskva çayları boyunca uzanan bir posad ilə əhatə olunmuşdu. Qəsəbənin inkişafı və çiçəklənməsi buradan keçən ticarət yolları ilə əlaqələndirildi: Şərqlə Qərb arasında canlı ticarət yolları Moskva çayı boyunca gedirdi. Su yoluna əlavə olaraq yaxınlıqda iki quru yolu keçirdi — biri Novqoroda (daha sonra Volotskaya), digəri Kiyevdən Smolenskdən şimal-şərqə; hər iki yol da Borovitski təpəsinin ətəyində, Moskva çayı üzərindən keçməklə (indiki Bolşoy Kamennı Körpüsü ərazisindədir)[1].

Birinci qalaRedaktə

Moskvanın ilk annalistik qeydi 1147-ci ilə təsadüf edir. 1156-cı ildə, müasir Kremlin ərazisində ümumi uzunluğu təqribən 850 m və təxminən 3 hektar ərazidə ilk istehkamlar inşa edildi. Qala istehkamı 16-18 m enində və ən azı 5 m dərinlikdə bir hasarla əhatə olunmuşdur. Yerli rampartın eni 14.5 m və hündürlüyü 7 m idi. O dövrlər üçün tipik bir orta rus qalası idi. Mili palıd barları ilə gücləndirilmiş, Polşa qaydasında bərkidilmişdi.

Monqol istilası zamanı beş günlük müqavimətdən sonra monqollar Yuri Vladimirin kiçik oğlu və Vivod Filip Nyanka tərəfindən “kiçik bir ordu ilə” müdafiə olunan Moskvanı aldılar. Kreml dağıdıldı, bütün müdafiəçiləri öldürüldü və Vladimir Yuryeviç əsir götürüldü[2]. Lavrenti salnaməsinə görə, kəndləri olan bütün monastır və kilsələr yandırıldı.

Knyaz iqamətgahıRedaktə

1264-cü ildən bəri Kreml Moskva knyazlarının iqamətgahı olmuşdur. 1272-ci ildə Şahzadə Daniil Aleksandroviç (Yaroslav Vsevolodoviçin nəvəsi və Aleksandr Nevskinin kiçik oğlu) hakimiyyətinin ilk ilində burada Borda Xilaskarı kasedralını qurdu. Bu hadisə ilə bağlı hadisələr Kremlin tarixinin tədqiqatçısı Aleksandır Voronov tərəfindən xatırlanır[3].

1293-cü ildə Moskva Tatar şahzadəsi Tudanın ordusu tərəfindən tutuldu ("Dudenev ordusu").

XIV əsrin əvvəllərindən etibarən Daniil Alexandroviçin rəhbərliyi ilə başlayan Moskva və Tver knyazlıqları arasında münaqişə getdikcə gücləndi. Bu qarşıdurma 1329-cu ilə qədər davam etdi və nəticədə Moskva Böyük Knyazlığının əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmlənməsi ilə başa çatdı[4].

1339-cu ildə palıddan qalalar və divarlar inşa edildi.

XIV əsrdə Kremldə beş monastır inşa edildi[4]. Onlardan birincisi ( Bor üzərindəki Transfiqurasiya Monastırı) 1330-cu Konstantinopolun minilliyinə - "Yeni Roma" ya həsr edilmişdir. Onun mərkəzi Bordakı Xilaskar Kasedralının qədim Moskva Kilsəsi idi. Türbənin rolu kişilər üçün Arxangelsk kasedralına və qadınlar üçün Qalxma monastırına (eyni zamanda dağıdılmış) keçənə qədər Moskva knyaz və şahzadələri burada dəfn edilirdi[3][5]. XV əsrin sonlarında Novospasski monastrı qurulandan sonra Bor üzərindəki Xilaskar kasedralı məhkəmə məbədi statusunu aldı. 1830-1840-cı illərdə Kreml Sarayının inşası nəticəsində Sarayın həyətində Xilaskar Kilsəsi yazıldı. Məbəd 1 may 1933-cü ildə Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun qərarı əsasında dağıdıldı.

Digər bir qədim bina, 1365-ci ildə mitropolit Aleksey tərəfindən qurulan, Kremlin şərq hissəsində, Qalxma Monastırına bitişik olan Möcüzə Monastırı idi. Ad daha sonra Böyükşəhər Aleksin məzarı olmuş Honehdəki Arxangel Mixayel möcüzəsi kilsəsinə verildi. 1483-cü ildə monastırın ərazisində Aleksiyevski kilsəsi tikildi. Möcüzə arximandrit Gennadinin əmri ilə mitropolit Alexseyin cəsədinin qalıqları ora köçürüldü. 1501-1503-cü illərdə Mikayıl Archangel'in qədim kilsəsi italyan ustaları tərəfindən qurulmuş bir məbədlə əvəz edildi[6]. XX əsrin əvvəllərində, 1905-ci ildə Kremldə terrorçuların əlində vəfat edən böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin qalıqlarının dəfn olunduğu Aleksiyevski kilsəsinin zirzəmisində bir məzar inşa edildi. Müqəddəs Aleksey kimi böyük knyazın nəşi yerin altında idi. 1929-cu ildə Çudov monastırının bütün binaları söküldü.

Dmitri Donskoyun ağ daşlı KremliRedaktə

 
Salnamənin üz qabığında:"Elə həmin il böyük knyaz Dmitri Ioannoviç Moskva şəhərinin əsasını qoydu və onlar davamlı olaraq bunu etməyə başladılar"

13661368-ci illərdə, Böyük knyaz Dmitri Donskoyun rəhbərliyi altında, Kremlin taxta divarları yerli ağ daşdan hazırlanmış divar və qüllələr ilə əvəz edilmişdir (arxeololoqlara görə, ən çox hücum təhlükəsi olan yerdə qüllələr və divarın ən vacib hissələri daşdan ibarət idi)[1]. Bu dövrdən etibarən salnamələrdə tez-tez "ağdaşlı Moskva" ifadəsinə rast gəlinir. Ağ daş divarlarının inşasından bir müddət sonra, iki dəfə - 13681370-ci illərdə - Şahzadə Olgerdin qoşunlarının mühasirəsinə tab gətirdilər; 1382-ci ildə Toxtamış xan fırıldaqlıqla Kremlə girdi və xarabalığa çevrdi, lakin qala tez bir zamanda bərpa edildi. Tədricən, Kremlin sıx taxta tikililəri daş binalarla əvəz olundu, bu da tez-tez yanğınların qarşısını aldı. 1404-cü ildə Lazar Serb şahzadə Vasili Dmitriyeviçin həyətindəki Blaqoveşinski kasedrali yaxınlığında ilk saatı toplayıb quraşdırdı. XV əsrin ortalarında, Kremldə Blaqoveşinski kasedrali yenidən quruldu və genişləndirildi;  Böyükşəhər həyətində sonradan Rizopolozhenskaya adlı bir kilsə tikdirdi, tacir Xovrinin evinin qarşısında Uca Kilsəni tikdirdi. 1450-ci illərin sonu - 1460-cı illərdə, Nikolsk qapısının yaxınlığında, Simonov monastırının həyətində daş kamerası olan Giriş Kilsəsi quruldu, Fərziyyə kilsəsi Assambleya kilsəsinə əlavə edildi, Epifani Kilsəsi Üçlük-Sergius monastırının həyətində quruldu,Böyük knyaz məhkəməsinin ərazisində, Vəftizçi Yəhyanın daş kilsəsi quruldu[1].

 
Vasnetsov, Apollinar Mixayloviç "Toxtamış xandan Moskvanın müdafiəsi. XIV əsr". 1918. Akvarel, kağız, kömür. 64.5 × 92. Kostroma Dövlət Tarix, Memarlıq və İncəsənət Muzeyi-Qoruğu

.Tədricən, Kremlin ağ daş istehkamları pisləşdi; materialın gücü yetərli deyildi və tikililər tədricən sıradan çıxmağa başladı — XV əsr salnamələrində aparılan bərpa işlərinə dair çoxlu sayda istinadlar var. 1462-ci ildə V. D. Yermolin tərəfindən Sviblovskaya Strelitziadan Borovitski darvazasına qədər genişmiqyaslı divar təmiri işi aparıldı.

[1]

III İvanın kərpic KremliRedaktə

XVII əsrdə Kremlin çiçəklənməsiRedaktə

XVIII əsrRedaktə

XIX əsrRedaktə

XX əsrin əvvəlləriRedaktə

1908-ci ildə şahzadə Sergey Aleksandroviçin ölümü yerində Nikolskaya qalası yaxınlığında Senat və Arsenal binaları arasında çarpaz bir abidə qoyuldu.

Moskva Kremlin ərazisinə giriş hər kəs üçün pulsuz idi. Xilaskarın simvoluna səcdə edərək Spasski Darvazasından girmək adət idi. İmperator və ailəsi Moskva iqamətgahına nadir hallarda gəlirdilər,buna görə saray ofisində pulsuz bilet alaraq, ziyarətçi bütün Kreml saraylarını gəzmək hüququna sahib idi.

1917-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında baş verən silahlı üsyan zamanı, ərazilərində yunker dəstələrinin olduğu Kreml, inqilabçı qoşunların artilleriya atəşinə tutması nəticəsində ciddi ziyan gördü.Divarlar, Spasskaya Qülləsi və Spasski Saatı, Nikolskaya Qülləsi, Beklemişevskaya Qülləsi, Kreml ərazisindəki demək olar ki, bütün kilsələr pis ziyan gördü, Kiçik Nikolayevski Sarayı böyük ziyan gördü.

Sovet vaxtıRedaktə

MüasirlikRedaktə

MemarlıqRedaktə

Divarlar və qüllələrRedaktə

KasedrallarRedaktə

Saray tikililəriRedaktə

Digər tikililərRedaktə

  • Kremlin Arsenalı
  • Dövlət Kreml Sarayı
  • Senat Sarayı
  • Zirehli kamera

Meydanlar və bağlarRedaktə

AbidələrRedaktə

  • Çar Kannon
  • Çar zəng
  • Böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin abidəsi

QalereyaRedaktə

İtirilmiş bina və abidələrRedaktə

 
Moskvada ağ daş Kremlin inşası. Salnamələrdəki bir eskizdən istifadə edərək poçt markası.
  • Afanasyevski monastırı
  • Qalxma monastırı
  • Kreml Kiril Kompleksi (Kirillo-Belozerski Manastır Kompleksi)
  • Möcüzələr monastırı
  • Boru Xilaskar kasedralı
  • Qoşulma Kilsəsi
  • Müqəddəs Nicholay Qostunski Kilsəsi
  • Müqəddəs Konstantin və Helena Kilsəsi
  • Çariça Natalya Kirillovna Sarayı
  • Kiçik Nikolayevski Sarayı
  • Köhnə Zireh kamerası
  • Aslan qapısı
  • II Aleksandrın abidəsi
  • Böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin abidəsi
  • Kremlin 14-cü korpusu

Sonradan Böyük knyaz Sergey Alexandroviçin abidəsi əvvəlki yerində (2017-ci il) yenidən quruldu.

Mövcud təşkilatlarRedaktə

Moskva Kremlin ərazisində aşağıdakı təşkilatlar fəaliyyət göstərir:

  • Rusiya Federasiyası Prezidentinin rəsmi ofisi (Senat Sarayında yerləşir);
  • “Moskva Kremli” Muzey-Qoruğu;
  • Böyük Kreml Sarayı - Rusiya Federasiyası Prezidentinin iştirakı ilə rəsmi mərasimlər (dövlət mükafatlarının təqdim edilməsi, etimadnamələrin təqdim edilməsi və s.);
  • Dövlət Kreml Sarayı (əvvəllər Konqreslər Sarayı) - müxtəlif tədbirlərin keçirildiyi məkan;
  • Rus Pravoslav Kilsəsi (Arxangelsk, Anksiyasiya və Fərziyyə və Çöküntü kilsələrindən ibarət);
  • Rusiya Federasiyasının Federal Təhlükəsizlik Xidməti (dövlətin ən yüksək vəzifəli şəxslərini qorumaq funksiyalarını yerinə yetirir);
  • Kremlyovskiy qida zavodu (Moskva Kremlinin ərazisində dövlət qəbulları, protokol tədbirləri və qeyd etmələri təmin edir).

MüxtəlifRedaktə

  • Moskva Kremli — Avropadakı bugünə kimi qorunmuş ən böyük qaladır[7].
  • Kreml divarlarının bürcləri göyərçin quyruğu (merlonlar) şəklində olub, italyan qvelflər və gibellinlərinin qalalarında olan fərqli bürclərlə eyni görünüşə malikdir.
  • Tarixi təsvirlərə və 1680-ci illərin əvvəllərindən 1880-ci illərin əvvəllərinə qədər mənzərəli görüntülərə görə Kremlin divarları rəngə boyanmışdır. Hal-hazırda, Kremlin divarları vaxtaşırı qırmızı mat boya ilə rənglənir.
  • Böyük Vətən Müharibəsi illərində Kremli yaşayış binaları kimi göstərmək üçün Moskva Kremlinin divarlarına pəncərələr çəkilmişdi,divarların özləri qismən sarı rəngdə rənglənmiş,bağın kənarından divarın üstünə atılan geniş kətan ilə təsvir edilmiş küçə keçirdi[8][etibarsız mənbə?][9].

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 3 4 5 Памятники архитектуры 1983.
  2. Широкорад, Александр Борисович (2004). Русь и Орда. М.: Вече]]. ISBN 5-9533-0274-6.
  3. 1 2 Воронов 2009, Спасо-Преображенский монастырь на бору.
  4. 1 2 Воронов 2009, Введение.
  5. Справочники. Не сохранившиеся памятники архитектуры: Спаса на Бору собор
  6. Крепость итальянского происхождения
  7. Тайны московского Кремля
  8. Артемий Лебедев. Белый Кремль
  9. Куинджи Архип Иванович. «Москва. Вид на Москворецкий мост, Кремль и храм Василия Блаженного»

ƏdəbiyyatRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə