Əsas menyunu aç

"Süleyman Çələbi", "Əmir Süleyman" - (1377-1411) Osmanlı şahzadəsi. 1396-1402-ci illər arasında Saruhan sancağına qubernator olaraq təyin edilmişdir. Fetrət dövründə 1402-1411-ci illər ərzində Ədirnədə hökmranlığın elan edərək Rumelidə hökm sürmüşdür. Osmanlı dövlətinin mövcud olduğu dövrdə qətiyyən Osmanlı sultanı kimi qeyd edilməmişdir. Lakin müasir tarixçilərin bəziləri onu Osmanlı Dövlətinin 5-ci hökmdarı olaraq qeyd edir. Hətta onu Rumelinin ilk sultanı olduğun bildirirlər. 1377-ci ildə İldırım Bəyazidin oğlu olaraq dünyaya gəldi. Fetrət Dövrü qarışıqlığından Ədirnəyə gedərək hökmdarlığını elan etdi. 9 il ərzində adına xütbə oxutdu, pul zərb etdirdi. Özünə itaət etməyən qardaşları Musa Çələbi və Mehmed Çələbi ilə davam etdirdiyi taxt mübarizəsində Musa Çələbiyə məğlub oldu. 1411-ci ildə Ədirnədən qaçarkən soyğunçu kəndlilər tərəfindən öldürüldü. Orxan Çələbi və Məhəmməd Şah adında iki oğlu ilə Paşa Məleykə xanım adında bir qızı var idi.

Süleyman Çələbi
Süleyman Çelebi
Arolsen Klebeband 01 449 4.jpg Süleyman Çələbi təsviri
1402 — 1411
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 1377(1377-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 18 fevral 1411(1411-02-18)
Vəfat yeri Döyəncilər kəndi
Atası İldırım Bəyazid
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

YaşamıRedaktə

Süleyman Çələbinin anası və uşaqlığı haqqında məlumat yoxdur. Lakin "Çələbi" ləqəbi oxuyub yazan və yaxşı təhsil görmüş şəxslərə verildiyi üçün yaxşı bir Osmanlı-İslam təhsilinə malik olduğu məlumdur. Niqbolu zəfərnaməsinə görə, Süleyman Çələbi (25 sentyabr 1396) Niqbolu döyüşündə sağ cinahdan Çandarlı Əli Paşa ilə birlikdə Rumeli timarlı sipahilərinə əmr etmişdir. Bu müharibədə sağ qoldaki Rumeli timarlı sipahilər əvvəl Macarıstan gücləri ilə toqquşmuşlar və sonradan da sağ qol və sol qolla birlikdə irəliləyib əsas Səlib ordusunu məngənəyə almışlar.

Əmir Teymura qarşı İldırım Bəyazidin döyüşdüyü Ankara döyüşündə də Süleyman Çələbi əhəmiyyətli komandan rolu oynamış və Osmanlı ordusunun sol qanadı komandiri olaraq vəzifə tutmuşdur. Bu döyüşdə Teymur qüvvələri üstünlüyü ələ almış, Osmanlı ordularının sağ qolu və Süleyman Çələbinin əmrindəki sol qol çəkilmək məcburiyyətində qalmış və ortada qalan İldırım Bəyazidin əmrindəki yeniçərilər və digər qapıqulu birliklərinin Teymur tərəfindən məngənəyə alınmaları ilə nəticələnmişdir.

Rumelidəki hökmranlığıRedaktə

1402-ci il Ankara döyüşündəki məğlubiyyətdən sonra Süleyman Çələbi İldırım Bəyazidin vəziriəzəmi olan Çandarlı Əli Paşa ilə birlikdə əvvəl Bursaya gedib sonra Rumeliyə keçmək məqsədi ilə qaçmağa başladılar. Bursaya qədər Teymurun ordusunun yaxın təqibi altında qaldılar.

Bursaya qaçma səbəbi tarixçilər tərəfindən müxtəlif səbəblərlə izah olunur. Bəzi qaynaqlara görə Süleyman Çələbi Osmanlı Dövlətinin xəzinəsini almaq üçün əvvəl Bursaya gəlmiş və Teymurun ordusu şəhərə çatmamış bu xəzinə ilə şəhərdən qaçmağa imkan tapmışdır. Digər qaynaqlar isə xəzinəni ala bilmədiyi tezisin dəstəkləməkdədirlər amma bunun səbəbi müxtəlif səbəblərlə izah edilir: ya dövlət xəzinəsini almağa vaxt olmadan Teymurun ordusu Bursaya gəlib xəzinəni öz əllərinə keçirmişlər ya da dövlət xəzinəsi ordu ilə birlikdə Ankara döyüşündə Teymurun əlinə keçmişdir. Ən son şərh isə xəzinənin dövlətin ikinci paytaxtı Ədirnədə olub Bursa da olmamasıdır və Süleyman Çələbi Ədirnəyə gəldiyində xəzinəni ələ keçirmişdir.

1402-ci ildə Ankara döyüşündə Osmanlı ordusunun sol qanadı komandiri olan Süleyman Çələbi, məğlubiyyətdən sonra İldırım Bəyazidin vəziriəzəmi olan Çandarlı Əli Paşa ilə birlikdə Teymur ordusunun yaxın təqibi altında Rumeliyə tərəf qaçmağa başladılar. Ankara döyüşündən böyük bir ordu ilə ayrılan Əmir Süleyman sürətli şəkildə Bursaya gəldi və ailəsi ilə uşaqların yanına alan Əmir Süleyman Geliboluya getdi. Teymur ordusu, Süleyman Çələbi Bursadan ayrıldıqdan dərhal sonra şəhərə girib oranı yandırıb talan etdilər.

Süleyman Çələbi avqust 1402-ci ildə Gəliboluya gəldi. Venesiya və Cenoviya gəmiləri onu və əsgərlərini Rumeli yaxasına keçirdilər. Əcnəbilərin bu pis inancı Teymurun hiddətinə səbəb oldu. Bəlkə də bu, Teymurun rəhbərliyində tatar ordularının İzmirə qədər gedib Anadoluda əhəmiyyətli bir xristian qalası və dəniz limanı olan İzmiri ələ keçirib bütün Xristian müdafiəçilərini öldürülüb kəsik başlarından piramida qurulmasına səbəb oldu. Əmir Süleyman Ədirnədə hökümdar elan edildi. Əmir Teymur ona tac və xalat göndərərək özündən aslı hala sala bilmişdi.

Süleyman Çələbi Rumelidəki Osmanlı bölgələrinə hakim olmaq üçün Bizansın dəstəyini almaq üzrə o zaman Avropada olan Bizans İmperatoru II Manuel Paleoloq yerinə taxt naibliyi edən VII Yannis Paleoloq ilə müzakirələrə girişdi. İl sonunda müzakirələr sona çatdı. 1403-cü ilin əvvəllərində şəxsən Əmir Süleyman ilə Bizans taxt naibi, Venesiya, Cenoviya, Rodos, Sankt Cin Cəngavərləri, Serb desbotu Stefan Lazareviç və Latın Naksos Dükü arasında sülh müqaviləsi imzalandı. Bu müqaviləyə görə:

  • Bizans Osmanlıların vasal aslılığından çıxacaq və illik təzminat ödəməyi dayandıracaq və buna qarşılıq Süleyman Çələbi Bizansın hegemonluğun qəbul edəcəkdi.
  • Yaxşı niyyətini göstərmək üçün Süleyman Çələbi Bizansa Egey sahillərində Selanik və ətrafını, Aynaroz (Athos) yarımadasını, bəzi Egey adalarını və Qara dəniz sahillərində Boğaza girişdən ta Nişabura qədər (hətta Varnaya) ərazini geri verəcəkdi.
  • İtalyan dənizçi şəhərlərinə Osmanlıdan asılı vəziyyətdə olan ölkələrdə daha çox ticarət imtiyazları təmin ediləcəkdi.
  • Osmanlılar əllərindəki bütün Bizans və digər müqavilə imzalayan ölkələrin əsirlərini geri təslim edəcəkdi.
  • Osmanlı gəmiləri Çanaqqala və İstanbul boğazlarına Bizansdan icazə almadan girə bilməzdilər.

Buna qarşılıq müqaviləni imzalayan bütün ölkələr Süleyman Çələbini paytaxtı Ədirnə olan Osmanlı Dövlətinin hökmdarı olaraq tanıyacaqdılar. Bu xəbəri Avropada Venesiyada alan II Manuel Paleoloq dərhal İstanbula geri döndü və öz imzası ilə bu müqaviləni təsdiq etdi.

1402-ci ildə Ədirnədə taxta oturan Süleyman Çələbi başvəziri Çandarlı Əli Paşa vasitəçiliyi ilə vətəndaş və əsgər kadrlarının və 1403-cü ilin əvvəlindəki sülh razılaşmasından sonra qonşu ölkələrin dəstəyini almış, qanuni hökmdar olmuşdu. Süleyman Çələbi bundan sonra vaxtını Ədirnə sarayında içki aləmləri ilə yaxşı vaxt keçirməyə sərf etdi. Bu sırada Serb despotluğunda Stefan Lazareviç ilə Yorq Brankoviç arasında çıxan mübarizədən faydalanaraq Serbiya üzərindəki gücünü artırdı. Lakin Anadolunu alıb köhnə Osmanlı Dövlətini yeniləmə idealından heç vaxt imtina etmədi. Bu səbəblə 1403-cü ildə özünə sığınan qardaşı İsa Çələbiyə böyük bir ordu verərək onu Anadoluya göndərdi. Amma İsa Çələbi müvəffəqiyyət qazana bilmədi.

Bursanı ələ keçirməyi və Anadolu ilə Rumelidəki hakimiyətiRedaktə

1406-cı ildə Mehmed Çələbi İsa Çələbini məğlub etdikdən sonra, Süleyman Çələbi Anadolunu ələ keçirmə idealına daha qüvvətlə sarıldı və qüvvələrini toplayıb Anadolu yaxasına keçdi. Mehmed Çələbi orada olmadığından Bursaya hücum edib şəhəri ələ keçirdi. Qardaşına qarşı mübarizə apara bilməyəcəyini anlayan Mehmed Çələbi Amasiyaya çəkildi. Başvəzir Çandarlı Əli Paşanın müvəffəqiyyətli manevrasıyla Ankaranı aldı və qardaşının geridə buraxdığı yerləri talan etdi. Ankaranı ələ keçirdikdən sonra Əmir Süleyman bütün Osmanlı ölkəsinin hökümdarı kimi hərərkət etməyə başladı. Bu dəfə də Əmir Süleyman Rumeli və Anadolunun hökmdarı olaraq özünü Bursada eyş-işrətə verdi. Bunu fürsət bilən Mehmed Çələbi yenidən Bursa üzərinə hücuma keçdi. İki ordu Yenişəhər düzənliyində qarşı-qarşıya gəldilər. Lakin Süleyman Çələbinin başvəziri Çandarlı Əli Paşa müxtəlif manevrlərlə Mehmed Çələbi ordusunun məsləhətçilərini aldadıb ordunun döyüşə girmədən dağılmasına səbəb oldu. Mehmet Çələbi bu səfər ordusuz qalaraq təkrar Amasiyaya qaçmaq məcburiyyətində qaldı.

Süleyman Çələbi Bursada içki və əyləncəyə davam etməyə başladı. 1406-cı ildə təkrar ordu toplayıb Teymurun Qaramanoğlulara vermiş olduğu Sivrihisar qalasını ələ keçirdi. Axınçılar Qaramanoğlulara hücuma keçdilər. Aydınoğlu Cüneyd bəy və Məntəşəoğlu İlyas bəy Süleyman Çələbinin hegemonluğunu tanımaq məcburiyyətində qaldılar.

1406-cı ildə Süleyman Çələbinin bu müvəffəqiyyətinin memarı olan və I Murad dövrünün sonundan bəri 20 il başvəzirlik etmiş Çandarlı Əli Paşa öldü. Bu təcrübəli dövlət adamının ölümü Süleyman Çələbi üçün bir güc itkisi oldu və bundan sonra Əmir Süleyman zəifləməyə başladı. Onun zəifləməyə başlamasının səbəblərindən biri də Süleyman Çələbinin Anadoluya əhəmiyyət verib Rumelidə olan qazi axınçı və köçmə türkmənlərin taxt üzərindəki təsirli güclərini azaltması olmuşdu.

Çandarlı Əli Paşa öldükdən sonra Süleyman Çələbinin vəzirinin kim olduğu qəti deyil. Bəzi tarixçilər sonrakı vəzirin Şeyx Ramazan Paşa olduğu ehtimalını qəbul edirlər. Vəzirlərin kazəsgərlikten gəldikləri və Çandarlı Əli Paşanın da vəzir olmadan kazəsgər olduğu gerçəklərinə əsaslanaraq Süleyman Çələbiyə kazəsgərlik etmiş olan Şeyx Ramazan Paşanın vəzir olduğunu iddia edilməkdədir. Bu iddia Şərafəddin Yəzdinin zəfərnaməsində verilən məlumatlar ilə də dəstəkləndiyi iddia edilməkdədir. Bu zəfərnamədə Teymurun Egey bölgəsi və İzmirə gəlmiş olduğu sıralarda iki dəfə Süleyman Çələbinin Əmir Teymura elçi olaraq Şeyx Ramazan Paşanın göndərildiyi yazılır. Yenə bu əsərdə Şeyx Ramazan Paşanın qadılıqdan vəzir olduğu bildirilməkdədir. Beləcə Süleyman Çələbinin Çandarlı Əli Paşadan sonrakı vəzirinin Şeyx Ramazan Paşa olması çox böyük ehtimaldır. Şeyx Ramazan Paşanın Qırşəhərdə doğulmuş olduğu və atasının adının Bəyazid olduğu da bilinməkdədir. Lakin vəzifə tarixi və ölüm tarixi haqqında əldə heç bir sənəd yoxdur.

1409-cu ildə Mehmed Çələbi yeni bir siyasət izləməyə başladı. Buna görə qardaşı Musa Çələbi ilə razılaşaraq onu Əflak vasitəsilə Rumeliyə göndərdi. O, Süleyman Çələbini Rumelidə yubadarkən hətta məğlub edərkən Mehmed Çələbi Anadolunu və Bursanı ələ keçirəcəkdi.

Qara dəniz vasitəsilə Əflaka gələn Musa Çələbi burada özünə yeni qüvvə toplamaqda gecikmədi. Əflak şahzadəsi Mirça, Serb despotunun qardaşı Vuk Brankoviç və Bolqar boyarları ona kömək edirdi. Süleyman Çələbi qardaşı Musa Çələbinin Əflaka gedib orada bir ordu toplama xəbərini Ayasolukda olarkən öyrəndi. Musa Çələbinin topladığı qüvvələrə qarşı o da Bizans İmperiyasından kömək əldə etmək qərarına gəldi. Yanına İzmiroğlu Cüneyd Bəyi alıb, Bizansın dəstəyini təmin edərək sürətlə Rumeliyə keçdi və Ədirnəyə getdi. Musa Çələbinin hücumlarına qarşı dayana bilmək üçün, baş verə biləcək təhlükələr, Trakyanın təhlükəsizliyi, Boğazlardan rahat keçidi təmin etmək məqsədilə o payız Əmir Süleyman İstanbula getdi. Görüşlərdə Bizans İmperatoru II Manuelə "sevgili ata" deyərək xitab edirdi. Musa Çələbinin hücumlarına Bizansın dəstəyi olmadan qarşı gələ bilməyəcəyinə qərarın vermişdi. Musa Çələbinin Bizansa qarşı çox daha sərt bir siyasət yeridəcəyini bilən və İldırımın İstanbul mühasirəsin hələ unutmayan İmperator II Manuel ilə Süleyman Çələbi bir dəstəkləmə müqaviləsi imzaladılar. Bizansa yaxşı niyyətini ortaya qoymaq üçün Əmir Süleyman gənc qardaşı Qasım Çələbi və bacısı Fatiməni Bizansa girov olaraq verdi və Epir despotu Teodorun qeyri-qanuni qızı ilə İmperatorun qardaşı qızı olan bir gənc qızı da öz arvadı olaraq aldı. Bundan sonra Qaramanoğulları ilə də sülh müqaviləsi imzalamağada nail oldu. Bu siyasətinin birinci mərhələsində müvəffəqiyyətli olan Mehmed Çələbi isə dərhal Bursaya girib Anadoluda hakimiyəti ələ aldı. 1410-cu ildə Musa Çələbi Əflak Voyvodasının qızı ilə evlənib Əflak, Bolqar və Serb dəstəyi ilə Rumelinin sərhəd ərazilərində yerləşmiş türkmənlərdən bir ordu toplamağı bacardı. O il Ədirnə ilə Əyub (Kosmidion) arasındakı Çatalca adlanan ərazidə Süleyman Çələbi ilə Musa Çələbi orduları arasında arxa arxaya bir sıra vuruşmalar və basqınlar ilə döyüş başladı. 1410-cu ilin iyun və iyul aylarındakı ilk qarşıdurmalarda Süleyman Çələbi Musa Çələbini məğlub etdi. Bu döyüşün Süleyman Çəlbi tərəfindən qazanılmasında Serb despotunun qardaşı komandir Vukun Əmir Süleyman tərəfinə keçməyinin böyük rolu oldu.

Çatalca qalibiyətindən sonra qardaşı Musa Çələbinin bir daha qarşısına çıxmayacağını zənn edən Süleyman Çələbi Ədirnə sarayına çəkilib təkrar içki və əyləncəyə qurşandı. Lakin döyüşdən məğlub çıxan Musa Çələbi əzim və cəsarətini itirməyərək, yenidən güclü bir ordu qurmağa başladı. Əmir Süleymanın ətrafındakılar bu vəziyətdən, xüsusilə xristianlara qarşı çox yaxşı davranması və vaxtını içki və əyləncəyə sərf etməsindən məmnun deyildilər və əhəmiyyətli və ya əhəmiyyətsiz bir çox tərəfdarı Süleyman Çələbinin yanından ayrıldı.

ÖlümüRedaktə

Baş verən hadisələrdən ən yaxşı şəkildə istifadə edən Musa Çələbi, ən sonunda 17 fevral 1411-ci ildə bir qış havası altında Musa Çələbi Ədirnəni tutdu və ümidini itirmiş Süleyman Çələbi tərəfdarları buna qarşı mübarizə apara bilmədi. Süleyman Çələbi o sırada sərxoş idi və hamam aləmində kef çəkirdi. Özünə qardaşının basqınından xəbər gətirən yandaşlarını çox əsəbi bir şəkildə qovdu və hətta cəza olaraq bəzilərinin saqqal və bığlarını təraş etdirdi. Qazi Everansoğluna:"Ey Hacı İslam, bu nə xəbərdir mənə gətirmisən? Musa kimdir ki mənim üstümə ordu yeridib səltənət davası eləsin?"

Sonunda ağlı başına gəlib gecə qaranlığında yanında çox az sayda adamıyla İstanbula doğru qaçmağa başladı. Döyənçilər kəndinə gəldiyi zaman mühafizəçisi xəyanət edib kəndlilərə onun şəxsiyyətini bildirərək onları təhrik etdi və kəndlilərin də sırf Musa Çələbidən bəxşiş ala bilmək məqsədilə Süleyman Çələbini 1410-cu ildə öldürdükləri rəvayət edilir. Süleyman Çələbinin cəsədi Bursaya göndərilərək Çəkirgədəki babası Muradın yanında dəfn edildi.