Con Lokk (ing. John Locke; 29 avqust 1632(1632-08-29)[1][2][…], Rinqton[d], Somerset qraflığı[14][5]28 oktyabr 1704(1704-10-28)[4][1][…], Hay-Leyver[d], Şərqi İngiltərə[d]) — İngiltərə filosofuhəkimi. O, adətən Maarifçilik dövrünün ən təsirli mütəfəkkirlərindən biri hesab edilir və "Liberalizmin atası" olaraq tanınır.[19][20][21]

Con Lokk
ing. John Locke
JohnLocke.png
Doğum tarixi 29 avqust 1632(1632-08-29)[1][2][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 28 oktyabr 1704(1704-10-28)[4][1][…] (72 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi ürək tutması
Dəfn yeri
  • Hay-Leyver qəbiristanlığı[d][15]
Vətəndaşlığı
Dövr XVII əsr fəlsəfəsi
İstiqaməti İngilis fəlsəfəsi
Əsas maraqları Metafizika, epistemologiya, siyasi fəlsəfə, təfəkkür fəlsəfəsi, təhsil fəlsəfəsi, iqtisadiyyat
Əsas ideyaları
Təsirlənib Bekon, Qrotsi, Dekart, Filmer, Pufendorf, Hobbs, Maşam[7]
Təsir edib Berkli, Yum, Cefferson, Kant, Russo, Şeftsberi, Volter, faktiki olaraq, özündən sonrakı bütün siyasi fəlsəfə
Məktəbi
İmza
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Lokk Ser Frensis Bekonun ənənəsini izləyərək İsaak Nyuton (1642–1727) və Devid Yum (1711–1776) ilə birlikdə ilk britaniyalı empirik filosoflarından biri hesab edilir. O, sosial müqavilə nəzəriyyəsinin formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Lokk Tomas Hobbs (1588–1679) və Yum ilə birlikdə Maarifçilik dövrünün ilk kontraktualistlərindəndir. Onun fəaliyyəti epistemologiyasiyasi fəlsəfənin inkişafına böyük dərəcədə təsir göstərmişdir. Onun yazıları Volter (1694–1778) və Jan Jak Russoya (1712–1778), Maarifçilik dövrünün şotland mütəfəkkirlərinin əksəriyyətinə, o cümlədən amerikan inqilabçılarına təsir etmişdir. Onun klassik respublikaçılıqliberal nəzəriyyəyə verdiyi töhfələr Birləşmiş Ştatlar İstiqlaliyyət Bəyannaməsində əks olunur.[22]

Lokkun təfəkkürünün nəzəriyyəsi müasir kimlikmənlik anlayışlarının mənşəyi kimi qəbul edilir. Onun bu nəzəriyyəsi növbəti illərdə yaşamış Jan Jak Russo, Devid Yum və İmmanuel Kant (1724–1804) kimi filosofların əsərlərində istifadə edilmişdir. Lokk özü şüurun arasıkəsilməzliyi ilə izah edən ilk adam idi. O, doğulanda insan təfəkkürünün boş vəziyyətdə və ya tabula rasa olduğunu postulatlaşdırmışdır. Əvvəlcədən mövcud olmuş anlayışlara əsaslanan Dekart fəlsəfəsinin əksinə, o, insanların fitri ideyalar olmadan dünyaya gəldiyini və bunun əvəzinə, biliyin mənanın qavranılmasından törəyən təcrübə ilə müəyyən edildiyini irəli sürmüşdür. Bu konsepsiya indiki dövrdə empirizm adlanır.[23] Müşahidələrində bir şeyin təkrarlanan surətdə sınaqdan keçirilə bildiyini və heç nəyin təkzib edilməkdən azad olmadığını irəli sürən elm ideologiyasını nümayiş etdirən Lokk demişdir: "Mənim nə yazdığımdan asılı olmayaraq, onun həqiqət olmadığını aşkar etdiyim vaxt əlim onu yanğına atacaq ən qabaqcıl [vasitə] olacaq". Bu, Lokkun empirizm inancının nümunələrindən biridir. Digərlərinin işlərini mübahisə mövzusuna çevirən Lokkun daxili müşahidə, yəni öz-özünün hissdavranışlarını təhlil etmə metodu formalaşdırdığı iddia edilir.[24]

HəyatıRedaktə

Con Lokk 29 avqust 1632-ci il tarixində, Böyük Britaniyanın Bristol şəhərindən təqribən 19 kilometr (12 mil) uzaqlığında, Somerset qraflığının Rinqton kəndində, kilsə yanındakı küləşlə örtülmüş kiçik bir kottecdə anadan olmuşdur. O, valideynlərinin hər ikisi də puritan olduğundan həmin gün xaç suyuna salınır. Lokkun atası – Con Çu-Maqda kəndindəki beynəlxalq hakimə məmur, İngiltərədə vətəndaş müharibəsinin ilkin dövrlərində parlament qüvvələrinin kavaleriya kapitanı kimi xidmət göstərən bir müvəkkil idi. Onun anası Aqnes Kin idi. Lokk olduqca zəngin bir ailədən gəlirdi. Onun babası Nikolas Lokk vaxtilə var-dövlət əldə etmiş və bir parça emalatxanası açmışdır.[25][26] Lokkun anadan olmasından çox keçməmiş onun ailəsi Bristolun təqribən 11 kilometr (6.8 mil) cənubunda olan Pensford bazar şəhərinə köçür. Lokk Pensfordun 1 mil (1.6 km) şimalında olan Bellutonda yerləşən tüdor evində böyümüşdür.[27]

Lokk 1647-ci ildə parlament üzvü və atasının keçmiş komandiri Aleksandr Pophemin maddi yardımı ilə London şəhərində yerləşən prestijli Vestminister məktəbinə yazdırılır. Oradakı təhsilini bitirən Lokk 1652-ci ilin payızında, 20 yaşında ikən Oksford Universitetinə bağlı Krayst-çerç kollecinə qəbul olunur.[28] Lokk, bacarıqlı tələbə olmasına baxmayaraq, dövrün tələbə kurikulumuna qıcıqlanırdı. O, universitətdə tədris edilən klassik material düşüncəyə əvəzinə, Dekart kimi müasir filosofların əsərlərinə daha çox maraq göstərirdi. Lokk həmçinin, latınqədim yunan dillərini, o cümlədən sxolastika öyrənir.[29]

Lokk tələbə vaxtlarından daha çox digər universitetlərdə, o cümlədən gələcəkdə üzvlərindən biri olacağı Kral Cəmiyyətində öyrədilən tibb və həmin dövrdə meydana çıxan eksperimental fəlsəfə ilə maraqlanırdı. O, Vestminister məktəbindən tanıdığı dostu Riçard Louer vasitəsilə onlarla yaxından tanış olur. Lokk tez-tez Louerin qeyri-rəsmi mühazirələrini dinləyər, təbii elmlərlə təcrübə aparardı.[29]

O, Vestminister məktəbindən tanıdığı dostu Riçard Louer vasitəsilə digər universitetlərdə, o cümlədən gələcəkdə üzvlərindən biri olacağı Kral Cəmiyyətində öyrədilən tibbeksperimental fəlsəfə ilə tanış olmuşdur.

Lokk 1659-cu ilin bakalavr dərəcəsi ilə, 1658-ci ilin iyun ayında magistr dərəcəsi ilə məzun olur.[30] O, 1665-ci ildə ser Uolter Veyn ilə birlikdə indiki Almaniya ərazisində yerləşən Kleve şəhərinə gedir ki, Brandenburq kürfürstü I Fridrix Vilhelm ilə danışıqlar aparsın, lakin o, təhsilini davam etdirmək üçün həmin il Oksforda qayıdır. O vaxta qədər Oksfordda tibb mövzusu üzrə geniş tədris almış, həmçinin Louerə əlavə olaraq, Robert Boyl, Tomas Uillis, o cümlədən Robert Huk kimi alim və mütəfəkkirlər ilə birlikdə çalışmış olan Lokk 1675-ci ilin fevral ayında tibb üzrə bakalavr dərəcəsi qazanır.[31][32] Lokk daha sonra Oksford Universitetində lektorluq etməyə başlayır. O, 1660-cı ildən sonra yunan dili, 1662-ci ildən sonra retorika, 1663-cü ildən sonra isə etika üzrə lektorluq etmişdir.[33]

Lokkun atası 17 fevral 1661-ci ildə vəfat etdikdən sonra o, bir neçə torpaq sahəsi və kottecə varis olmuşdur. Bu, onun gənc yaşlarında dövrün ingilis cəmiyyətində torpaq sahibi təbəqəsinə yüksəltmişdi.[31]

Qaraciyərinin yuxarısındakı kistadan əziyyət çəkən I Şeftsberi qrafı Entoni Eşli Kuper müalicə almaq üçün 1666-cı ildə Oksforda gəlir, Lokk isə bu zaman onunla tanış olur. Şeftsberinin vəziyyəti kritikləşir. Lokk Şeftsberi ilə əməliyyat olunması üçün danışır və buna nail olur. Şeftsberi bu əməliyyatdan sağ çıxır və Lokkun onun həyatını xilas etdiyini bildirir. Şeftsberi ona tövsiyə edir ki, öz tibb bacarığını qiymətləndirsin.[34]

Lokk 1668-ci ildə London Kral Cəmiyyətinin, 1669-cu ildə isə onun şurasının üzvü seçilir.[35]

Viq hərəkatının qurucusu olan Şeftsberinin Lokkun siyasi ideyaları üzərində böyük təsiri olmuşdur. Lokk Şeftsberinin 1672-ci ildə lord-kansler seçilməsi ilə siyasətdə iştirak edir. O, Şeftsberinin siyasi gücünün 1675-ci ildə zəifləməsindən sonra Fransaya köçmüş, deputat Kaleb Benks ilə birlikdə ölkəni müəllim və tibbi köməkçi olaraq gəzmişdir. Lokk Şeftsberinin siyasi təsiri 1679-cu ildə qısa bir müddətə bərpa olunduğu zaman İngiltərəyə geri dönür. O, bu dövrdə "Dövlətin iki traktatı" əsərini yazır. Əvvəllər düşünülürdü ki, Lokk bu əsəri 1688-ci ildə baş vermiş Şanlı inqilabı dəstəkləmək üçün yazmışdır, ancaq bəzi müasir alimlər irəli sürüb ki, bu əsər həmin tarixdən əvvəl ərsəyə gətirilib. Əsər indiki dövrdə, xüsusilə də Robert FilmerTomas Hobbsun fikirlərinin əksinə, mütləq monarxiyanın əleyhinə və siyasi legitimliyin əsasını fərdin razılığının təşkil etməsi anlayışının lehinə ümumi arqument kimi qəbul edilir. Baxmayaraq ki, Lokk təsir dairəsi geniş olan Viqlərlə əlaqələndirilir, onun təbii hüquqlar və dövlət haqqında olan ideyaları müasir dövrdə İngiltərə tarixinin o dövrü üçün olduqca inqilabi olduğu hesab edilir.

Əsas əsərləriRedaktə

Ölümündən sonrakı əsas əlyazmalarRedaktə

  • Birinci dövlət traktatı (və ya İngiltərə traktatı). 1660-cı il.
  • İkinci dövlət traktatı (və ya Latın traktatı). 1662-ci il.
  • Təbiət qanunu haqqında suallar. 1664-cü il.
  • Tolerantlıq haqqında esse. 1667-ci il.
  • Anlamanın tətbiqi haqqında. 1706-cı il.
  • Müqəddəs Pavelin qalatlara, I və II korinflərə, romalılara, efeslilərə müraciətnaməsi haqqında parafraz və qeydlər. 1707-ci il.

MənbəRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 3 4 Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru: açıq məlumat platforması — 2011.
  2. 1 2 Almaniya Milli Kitabxanası, Berlin Dövlət Kitabxanası, Bavariya Dövlət Kitabxanası və b. Record #118573748 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) — 2012—2016.
  3. 1 2 Magill F. N. The 17th and 18th Centuries: Dictionary of World BiographyISBN 978-1-135-92414-0
  4. 1 2 Bell A. Encyclopædia BritannicaEncyclopædia Britannica, Inc., 1768. — C. 22.
  5. 1 2 3 4 Locke, John // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — NYC: 1911. — Vol. 16.
  6. Hansen & Pinto, 1999. səh. 261
  7. Broad, 2006. səh. 489–510
  8. Fumerton, Riçard (21 fevral 2000). "Foundationalist Theories of Epistemic Justification". Stanford Encyclopedia of Philosophy (ingilis). Stanford University Press. 11 dekabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 iyun 2020.
  9. Bostok, 2009. səh. 43
  10. Yolton, 2000. səh. 136
  11. Devid, Marian (10 may 2002). "The Correspondence Theory of Truth". Stanford Encyclopedia of Philosophy (ingilis). Stanford University Press. 11 dekabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2020.
  12. Antoniu & Sleyni, 1998. səh. 9
  13. Şapel, 1994 və 56
  14. 1 2 Stephen L. Locke, John (1632-1704) // Dictionary of National Biography / L. Stephen, S. LeeLondon: Smith, Elder & Co., 1885. — Vol. 34. — P. 27–36.
  15. Find a Grave — 1995.
  16. http://www.bbc.co.uk/arts/yourpaintings/paintings/john-locke-156637
  17. http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-11200987
  18. John Locke
  19. Hirşmann, 2009. səh. 79
  20. Şarma, 2006. səh. 400
  21. Korab-Karpoviç, 2010. səh. 291
  22. Beker, 1922. səh. 27
  23. Beyrd & Kaufmann, 2008. səh. 527–529
  24. Bolduin, 1913. səh. 177–87
  25. Broad, 2014. səh. 29
  26. DNB, 1893. səh. 27–36
  27. Hansen, 2008. səh. 162
  28. Parker, 2004. səh. 8–15
  29. 1 2 Spellman, 1997. səh. 10
  30. Uzqalis, Uilyam (2 sentyabr 2001). "The Correspondence Theory of Truth". Stanford Encyclopedia of Philosophy (ingilis). Stanford University Press. 11 dekabr 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 iyun 2020.
  31. 1 2 Gerabek, 2005. səh. 860
  32. Ualdron, 2002. səh. 116
  33. Çepmen & Rutlec, 2005. səh. 183
  34. Ensti, 2011. səh. 40
  35. "Fellow details". collections.royalsociety.org (ingilis). The Royal Society. 29 iyun 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyun 2020.

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Hansen, Hans V.; Pinto, Robert K. (1995). Fallacies: Classical and Contemporary Readings (ingilis). Pensilvaniya: Pennsylvania State University Press. ISBN 978-0271014166. OCLC 30624864.
  • Broad, Jakelin (2006). "A Woman's Influence? John Locke and Damaris Masham on Moral Accountability". Journal of the History of Ideas (ingilis). 67 (3). doi:10.1353/jhi.2006.0022. JSTOR 30141038.
  • Bostok, Devid (2009). Philosophy of Mathematics: An Introduction (ingilis). Nyu-Cersi: Wiley-Blackwell. ISBN 9781405189927.
  • Yolton, Con U. (2000). Realism and Appearances: An Essay in Ontology (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. ISBN 978-0521776608.
  • Antoniu, Qriqoris; Sleyni, Con (1998). Advanced Topics in Artificial Intelligence (ingilis). Nyu-York: Springer. ISBN 978-3-540-65138-3.
  • Şapel, Ver Kleyborn (1994). The Cambridge Companion to Locke (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. ISBN 9780521387729.
  • Hirşman, Nensi C. (2009). Gender, Class, and Freedom in Modern Political Theory (ingilis). Prinston: Princeton University Press. ISBN 0691129886.
  • Korab-Karpoviç, U. Culiyan (2010). A History of Political Philosophy: From Thucydides to Locke (ingilis). Nyu-York: Global Scholarly Publications. ISBN 1592671136.
  • Beker, Karl Lotus (1922). The Declaration of Independence: A Study in the History of Political Ideas (ingilis). Breys: Harcourt. ISBN 1240122667.
  • Bolduin, B. T. (1913). "John Locke's Contributions to Education". The Sewanee Review (ingilis). 21 (2). JSTOR 27532614.
  • Broad, Çarli Danbar (2014). Ethics and the History of Philosophy: Selected Essays (ingilis). Abinqdon: Routledge. ISBN 1317830725.
  • Hansen, Reymond (2008). The Messengers (ingilis). Toronto: Spire Publishing. ISBN 1897312660.
  • Parker, Kim Ayan (2004). The Biblical Politics of John Locke (ingilis). Volume 30. Vaterlo: Wilfrid Laurier University Press. ISBN 0889204500.
  • Spellman, U. M. (1997). John Locke (ingilis). London: Macmillan International Higher Education. ISBN 1349253928.
  • Gerabek, Verner E. (2005). Enzyklopädie Medizingeschichte (alman). Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 9783110157147.
  • Ualdron, Ceremi (2002). God, Locke, and Equality: Christian Foundations in Locke's Political Thought (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-89057-1.
  • Ensti, Piter R. (2011). John Locke and Natural Philosophy (ingilis). Oksford: Oxford University Press. ISBN 9780199589777.
  • Çepmen, Kristofer; Rutlec (2005). Key Thinkers in Linguistics and the Philosophy of Language (ingilis). Oksford: Oxford University Press. ISBN 9780195187687.

Xarici keçidlərRedaktə

Vikianbarda Con Lokk ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikilüğətdə Con Lokk ilə əlaqəli söz izahı var.

Vikikitabda Con Lokk ilə əlaqəli kitablar var.

Vikimənbədə Con Lokk ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikisitatda Con Lokk ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikixəbərdə Con Lokk ilə əlaqəli xəbərlər var.

ƏsərlərRedaktə

ResurslarRedaktə