Sərab xanlığı [qeyd 1]Cənubi Azərbaycan ərazisində (indiki İran ərazisində) xanlıq. (XVIII əsrin 40-cı illəri – XIX əsrin əvvəlləri).

Sərab xanlığı
17471822
Azərbaycan xanlıqları XVIII — XIX əsrlərdə[1]
Azərbaycan xanlıqları XVIII — XIX əsrlərdə[1]
StatusuXanlıq
PaytaxtıSərab
Rəsmi dilləriAzərbaycan dili
Fars dili
Dini
İslam (Şiəlik)
İdarəetmə formasıMütləq monarxiya
SülaləŞəqaqi eli
Xan 
• (1747-1786)
Əli xan (ilk)
• (1786-1800)
Sadıq xan Şəqaqi
• (1820-1822)
Cahangir xan Şəqaqi (son)
Tarixi 
• Yaranması
1747
• Süqutu
1822
Ərazisi
• Ümumi
Şimaldan Savalan dağı,ƏrdəbilQaradağ xanlıqları,qərbdən Təbriz xanlığı,cənubdan İran İraqı (İraq-i Əcəm) və şərqdən Ərdəbil xanlığı ilə həmsərhədd idi.[2]
Əhalisi
• Təxmini
Azərbaycanlılar
Sələfi
Xələfi
Əfşarlar (xanədanlıq)
Qacarlar

Ərazisi Şimaldan Savalan dağı,ƏrdəbilQaradağ xanlıqları,qərbdən Təbriz xanlığı,cənubdan İran İraqı (İraq-i Əcəm) və şərqdən Ərdəbil xanlığı ilə həmsərhədd idi.[3]

Xanlığın banisi Şəqaqi tayfa başçısı Əli xan (1747-1786) olmuşdur.[qeyd 2] O vilayətdə istiqlaliyyət qazandıqdan sonra,onun daxili vəziyyətini nizama saldı. Əli xan Şəqaqi eyni zamanda dağılmaqda olan şəhər qala divarlarını bərpa etdi və möhkəmləndirdi. Xanlığı daxilən möhkəmləndirdikdən sonra,o,öz torpaqlarını qonşu vilayətlər hesabına genişləndirmək qərarına gəldi. Lakin Məhəmmədhəsən xan Qacarın tarix səhnəsində görünməsi və onun Azərbaycanı özünə tabe etmək məqsədi ilə gördüyü hərbi tədbirlər Əli xan Şəqaqiyə öz planını həyata keçirməyə imkan vermədi. [4]

Əli xan Şəqaqi xanlığı müdafiə etmək məqsədi ilə dörd minlik Şəqaqi atlısı ilə Məhəmmədhəsən xanın qarşısına çıxdı. İki qoşun arasında gedən qanlı mübarizə Məhəmmədhəsən xanın məğlubiyyəti ilə nəticələndi. O,üç yüz nəfərdən artıq tələfatdan sonra Sərabdan geri çəkilməyə məcbur oldu.[5] Bu hadisə Sərab xanlığının möhkəmlənməsinə və Əli xanın daha da şöhrətlənməsinə səbəb oldu. O,xanlığın sərhədlərini möhkəmləndirdikdən sonra ərazisini genişləndirmək məqsədi ilə hətta demək olar ki,başsız qalan İran dövlətinin ərazisinə qoşun çəkməyə başladı.[6]

Sadıq xan xanlığın idarə sistemini nizama saldı, müdafiəsini təşkil etdi. İran tərəfdən təhlükəni nəzərə alaraq xan titulu verdiyi qardaşı Əli bəyi Zəncana hakim təyin etdi. Sadıq xan Təbrizi ələ keçirdi. Lakin Urmiya, Qarabağ və başqa xanlıqlardan kömək alan Nəcəfqulu xan Dünbuli Sadıq xanı geri çəkilməyə məcbur etdi. Sərab xanlığının ərazisi Qacarlar dövlətinin tərkibinə qatıldı.

Azərbaycanın cənub xanlıqlarının əmələ gəlməsi və spesifik xüsusiyyətləriRedaktə

XVIII əsrin ortalarında zorakılıqla Nadir şahın hakimiyyəti altında birləşdirilmiş ölkələr iri feodallar tərəfindən idarə olunan ayrı-ayrı xanlıqlara (feodal dövlətlərinə) parçalandı.[qeyd 3] İran və ona daxil olan vilayətlərdə feodal pərakəndəliyi özünün yüksək zirvəsinə çatdı. Ara müharibələri və mərkəzi şah hakimiyyəti uğrunda gedən müharibələr bir-birinə qarışdı.

XVIII əsrin ikinci yarısında İran hakimiyyəti uğrunda gedən müharibələr paytaxtın 6 dəfə dəyişilməsinə və mərkəzi hakimiyyətin 14 dəfə biri digəri ilə düşmənçilik edən müxtəlif feodalların və sülalələrin əlinə keçməsinə səbəb oldu.[7] Bu dövrdə İran taxt-tacı uğrunda bir-birilə qarşıya duran iyirmiyə yaxın nüfuzlu sərkərdə mübarizə aparırdı.[8]

İranda belə vəziyyyətin davam etməsi,mərkəzi dövlət aparatının tamamilə dağılması ayrı-ayrı vilayətlərdə irsən iqtisadi və siyasi hakimlər olan yerli iri feodallara müstəqil hökmranlıq etmək imkanı verdi.[9]

Beləliklə tarixən əmələ gələn obyektiv şəraitlə əlaqədar olaraq,İran,Gürcüstan,Əfqanıstan,Dağıstan və başqa yerlərdə olduğu kimi,Azərbaycanda da müstəqil dövlətlərdən ibarət yerli xanlıqlar yaranmış oldu.

XanlarıRedaktə

Xanlığın inzibati qurluşuRedaktə

Sərab xanlığı Gərməli,Həştəri və Sərab mahalından ibarətdir:

Həştəri mahalı — Səhənd dağının şərq ətəklərində yerləşirdi. Mahalı idarə edən bəylərin iqamətgahı sərəz kəndi idi.[qeyd 4]

Gərməli mahalı — bu mahal,Azərbaycanın cənub sərhəddində yerləşirdi.[10] Mahalın iri kəndlərindən biri Türkmənçay idi.[qeyd 5]

Gərməli mahalının mərkəzi Miyana [qeyd 6] adlı kiçik şəhər idi. Miyananın iqlimi yaşayış üçün o qədər də əlverişli deyildir. Burada yay Azərbaycanın başqa yerlərinə nisbətən daha isti olurdu. Havanın istilik dərəcəsini yüksək,şəhər və onun ətrafında geniş bataqlıqların mövcud olması qızdırma xəstəliyinin yayılmasına səbəb olurdu.[11] Miyananın iqlimi xüsusilə yeni köçənlər və oradan keçib gedən müsafirlər üçün daha qorxulu idi. Görkəmli fransız səyyahı Taverniye 1668-ci ildəməhz burada xəstələnərək vəfat etmişdir.[12]

Sərab mahalı — xanlığın mərkəzində və Gərməlinin şimalında yerləşmişdir. Buraya Sərab şəhəri və şəhərətrafı kəndlər daxil idi.[13] Başqa mahallarda olduğu kimi,buranı da xan tərəfindən təyin olunmuş naib idarə edirdi.

Sərab xanlığının təəsərrüfat həyatıRedaktə

Xanlığın əhalisi maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olurdu. Maldarlar yayı Buzgüş və Savalan dağlarının ətəklərində,qışı isə Sərab düzənliyində keçirirdilər.[14]

Xanlıqda istehsal edilən çoxlu miqdarda yağ,pendir və başqa süd məmulatı öz keyfiyyətinə görə şöhrət qazanmışdı.[15]

Sərabın iqlimini yerli şəraitə görə iki hissəyə bölmək olar. Ovalıqdüzənliklərin havası mötədil,dağlıq sahələrinin isə sərtdir.[16] Onun şimalında yerləşən Savalan dağı dəniz səviyyəsindən 4200 gəz hündürlükdədir. Xanlığın Əndərab adlı kəndində çoxlu duz istehsal edilirdi. Bu duz həm daxili ehtiyac,həm də qonşu vilayətlərə aparılmaq üçün istehsal edilirdi.[17]

Sərabda bir neçə gön,saxsı qablar hazırlayan və bəzək yağı çıxaran müəssisələr var idi.[18]

Azərbaycan xanlıqlarında ipəkçiliyin,pambıqçılığın inkişafı və onların qonşu ölkələrə ixrac edilməsi inkişaf etməkdə olan pul-mal tədavülünə müəyyən qədər müsbət təsir göstərirdi. Xanlıqlarda,xüsusilə Təbriz,Marağa,Sərab və Urmiyada tut ağacları sahələri var idi,bu da həmin vilayətdə ipəkçiliyin inkişafına əlverişli şərait yaradırdı.[19]

Sənətkarlar əsasən xanlıqların paytaxtları Təbriz,Ərdəbil,Urmiya,Xoy,Marağa,Əhər,Sərab kimi böyük şəhərlərdə,Xalxal,Səlmas,Mərənd,Dehxarqan,Nəmin və sairə ikinci dərəcəli şəhərlərdə,qismən mahal mərkəzlərində (qəsəbələrdə və böyük kəndlərdə) toplanmışdılar. Böyük şəhərlərdən fərqli olaraq,kiçik şəhərlərdə hər bir sənət sahəsi ayrıca əsnaf ətrafında deyil,bir neçə sənət bir əsnaf ətrafında birləşirdi. Sərab,Mərənd,Xalxal və başqa bu kimi kiçik şəhərlərdə oxşar sənət sahələrini birləşdirən bir və ya iki əsnaf təşkil edilmişdi. Çox vaxt ustabaşılar xan divanxanasına lazım olan sənətkarları göndərirdilər. Qısa müddətli işlərdə çalışan bu sənətkarlar əmək haqqı almadan biyar,yaxud əvariz mükəlləfiyyəti adı ilə işləyirdilər.[20][21] İşin həcmi geniş və əmək sərfetmə müddəti uzun olduğu təqdirdə onlara bəzən əmək haqqı verilirdi.

Daxili ticarətRedaktə

Xanlıqlarda bazarların idarə edilməsi işi və buradakı hüquqi məsələlərin həlli darğalara[qeyd 7] tapşırılmışdı.[22] Kiçik şəhərlərdə onların hüququ Ərdəbil və Sərab şəhərindən daha da artıq idi. bu şəhərlərdə darğalar həm də şəhərin daxili nizam-intizamına nəzarət edirdilər.[23]

Ərdəbildə bazar əhalisi arasında baş verən kiçik məsələləri darğa aydınlaşdırıb hökm çıxarmalı idi. Onlar xırda məsələlərə dair münaqişələri bilavasitə və dərhal həll edirdilər. Lakin mühüm məsələlərlə ruhani məhkəmələri məşğul olurdular. Sərab şəhərində isə bütün inzibati işlər darğanın əlində idi. Bu işləri vaxtında həll etmək üçün onun ixtiyarında müəyyən miqdarda silahlı adam olurdu.

Sərab şəhəriRedaktə

Xanlığın paytaxtı Sərab şəhəri idi. O,şərqdən Büzgüş dağı,Gərməli mahalı,şimaldan Savalan dağı,qərbdən Mehrana rud və Ələm bəraquş,cənubdan Sayın gədiyi ilə həmsərhədd idi.[24] Qarlı dağlarla əhatə olunan bu şəhər yaşıllıqlar içində qərq olmuşdur.[25] Şəhərin yerləşdiyi düzənlik dalan kimi Savalan (şimaldan) və Büzgüş (cənubdan) silsilə dağları arasında uzanmışdır.[26]

Sərab dəniz səthindən təxminən 1669 metr hündürlükdü yerləşir.[27] Onun gözəl iqlimi,münbit torpağı və bol suyu vardır. Şəhərin ətrafında çox da möhkəm olmayan möhrə qala divarlar çəkilmiş və bir sıra az əhəmiyyətli şəhərətrafı istehkamlar salınmışdır.

Sərab şəhəri əsasən altı məhəllədən ibarət idi: Kəllə,Xəlfə (Xəlfəbəyi),Əhərrə,Məvalı,Araxil və Hacı Mirağa.[28]

Sərabda bir neçə məscid,dörd hamam,iki bəzərək yağı çıxaran dəyirman,bir neçə boyaqxana və sairə bu kimi sənətkarlıq məhsulları istehsal edən müəssisələr var idi.[29] Buradakı məscidlərin ən məşhuru: Hacı Əbdülkərim,Cümə,Xəlfəbəyi,Mirsədrəddin,Qardaş,Hacı Əzim,Mirzə Əbdulla,Üç gözlü,Murtuzaoğlu,Mövliya,Hacı Mir Hüseyn,Meydan,Dərvaza və Əhərri adlı məscidlərdən ibarətdir.[30]

Xanlıqlar dövründə Sərab şəhərinin keçmiş əzəmətini xatırladan tarixi yerüstü abidələr arasında Cümə və İmamzadə adlı məqbərə daha böyük şöhrətə malik idi. Cümə məscidinin binası Xəlifə Ömərin hökmranlığı dövründə tikilmişdir.[31] Qeyd etdiyimiz məqbərə özünün orijinal və gözəl arxitekturası ilə səyyahların nəzər-diqqətini cəlb edə bilmişdir.

Sərab şəhərinin vəziyyəti haqqında qismən geniş və maraqlı məlumat verən Fransa səyyahı P.A.Joberin yazdığına görə,oradakı evlər əsasən birmərtəbəli idi. Burada ən böyük bina iki mərtəbədən ibarət olan Sərab xanının sarayı idi. Şəqaqi el başçılarına məxsus bu bina bir neçə böyük otaqlara (əndəruni və biruni)[qeyd 8] ayrılırdı. Xanın qəbul otağının (divanxananın) ətrafı üzərinə xalı döşəmələr salınmış daş və taxta səkilərdən ibarət idi. Xanın taxtı yuxarı tərəfdə və həmin səkilərlə üzbəüz qoyulmuşdu.

İlk mənbələrdə şəhər əhalisinin sayı haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürülmüşdür. Lakin arxiv sənədlərində onun sayı 8000-ə yaxın qeyd edilir.[32] Əhali əsasən sənətkarlıq,ticarət,əkinçilik,maldarlıq və çalvadarlıqla məşğul olurdu.

Şəhərdə istehsalın müxtəlif sahələri ilə məşğul olan adamlarla yanaşı,heç bir işlə məşğul olmayan və tüfeyli həyat keçirən bir qrup imtiyazlı təbəqələr də (xanın qohumları,iri feodallar,bəylər,ruhanilər və başqa bu kimi ailələr) yaşayırdı. Sərabda pulla toplanılan illik vergi əsasən aşağıdakılardan ibarət idi:

  1. Qapandan (çəki və tərəzidən) ildə 130 tümən;
  2. Sallaqxanalardan ildə 40 tümən;
  3. Hamamlardan ildə 30 tümən
  4. Sənətkarlardan ildə 85 tümən
  5. Tacirlərdən illik gəlirin onda bir hissəsi qədər.[33]

Şəhərdən toplanılan natural vergilərin miqdarı haqqında konkret məlumat verən ilk mənbələrə hələlik təsadüf edilməmişdir.

Sərab tacirləri taxıl və mal-qara alverində fəal iştirak edirdilər. Ona görə də onların ixtiyarında çoxlu miqdarda at,buynuzlu heyvan və qoyun var idi. Bir sıra xanlıqlardan Təbrizə gedən karvan Sərabdan keçməli idi. Bununla əlaqədar orada həmişə böyük taxıl ehtiyatı olurdu.[34]

Həmçinin baxRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. Muriel Atkin (2008). Russia and Iran, 1780—1828. 2nd. ed. Minneapolis:University of Minnesota Press Press. ISBN 0-521-58336-5.
  2. И.Огранович (1876). Сарабская провинция. Записки Кавказкого отдела императорского русского географического общества,кн. Х,вып.первый. Тифлис. səh. 218.
  3. И.Огранович (1876). Сарабская провинция. Записки Кавказкого отдела императорского русского географического общества,кн. Х,вып.первый. Тифлис. səh. 218.
  4. Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII-XVIII əsrlə r). Bakı."Elm". 2007. 592 səh.
  5. П.Г.Бутков (1869). Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1802 г.,I-3,. Петербург. səh. 16-35.
  6. Əbülhəsən Qəffari-Kaşani. Golşən-e morad dər tarix-e zəndiyyə,Tehran,1300,səh.120
  7. Г.Б.Абдуллаев. Азербайджан в XVIII в... səh. 65.
  8. Г.Друвил (1337). Səfərnamə,1812-1813. Tehran. səh. 26.
  9. Əbdülhəsən ibn Məhəmmədəmin Gülüstanə (1190). Mücməl-üt-təvarix dər tarix-e Zəndiyye. Şiraz. səh. 157.
  10. С. Чернозубов (1900). Азербайджан (Военный сборник). СПб.,. səh. 178.
  11. Bayburdi (1341). Tarix-e Ərəsbaran. Tehran. səh. 101.
  12. Hüseyn Dəlili (1979). Azərbaycanın cənub xanlıqları (XVIII əsrin ikinci yarısında). Bakı: "Elm". səh. 42.
  13. Məsud Keyhan (1311). Coğrafiya-ye mofəssəle. Tehran. səh. 170.
  14. С.Чернозубов (1909). Азербайджан ("Военный сборник",N-6). Петербург. səh. 178.
  15. С.Корсун (1909). Военный обзор передового театра. Тифлис. səh. 134.
  16. Fərhəng-e coğrafiya-ye İran,səh.264
  17. Əliəkbər Dehxuda (1340). Lüğətnamə,N°-9. Tehran. səh. 396.
  18. С.Корсун (1909). Военный обзор передового театра. Тифлис. səh. 163.
  19. И.Огранович. Описание Ардабилъской провинции. səh. 227.
  20. В.Ф.Минорски. Сведение и населения. səh. 32.
  21. Əhməd Tacbəxş (1337). Rəvabet-e İran və Rusiyə dər nime-ye əvvəl-e qərn-e nuzdəhəm. təbriz. səh. 382.
  22. Г.Друвил (1337). Səfərnamə,1812-1813. Tehran. səh. 78.
  23. И.Огранович (1876). Сарабская провинция,кн.10,вып. I. Тифлис. səh. 218.
  24. С.Корсун (1909). Военный обзор передового театра. Тифлис. səh. 161.
  25. И.Н.Березин. Путешествие по Северной Персии. səh. 30.
  26. Fərhəng-e coğrafiya-ye İran,IV cild,səh265
  27. С.Корсун (1909). Военный обзор передового театра. Тифлис. səh. 161.
  28. С.Корсун (1909). Военный обзор передового театра. Тифлис. səh. 162.
  29. И.Н.Березин. Путешествие по Северной Персии. səh. 31.
  30. И.Огранович (1876). Сарабская провинция. Записки Кавказкого отдела императорского русского географического общества,кн. Х,вып.первый. Тифлис. səh. 64.
  31. Əliəkbər Dehxuda (1340). Lüğətnamə,N°-9. Tehran. səh. 396.
  32. АВПР,ф.Главный архив,1—10,1804-1805,д.3,л.1
  33. Hüseyn Dəlili (1979). Azərbaycanın cənub xanlıqları (XVIII əsrin ikinci yarısında). Bakı: "Elm". səh. 42.
  34. И.Н.Березин. Путешествие по Северной Персии. səh. 219.

QeydlərRedaktə

  1. Sər-ab fars dilində suyun başı (mənbəyi) deməkdir.Çox güman ki,vilayətin mərkəzi Heydərxan və Tacyar çaylarının qismən başlanğıcında yerləşdiyinə görə vilayət və şəhər həmin adı almışdır. Bir sıra müəlliflər,o cümlədən İ.N.Berezin şəhərin və vilayətin adını "Serah" (üç yol) qeyd etmişlər. Ərdəbil,Təbriz və Tehrana gedən yollar üzərində yerləşən Sərab vilayətinin belə adlanması da münasib olardı.
  2. XVIII-XIX əsrin əvvəllərində əsasən yarımköçəri həyat sürən şəqaqi tayfası 20000 ailədən ibarət idi. Savalan,Buzgüş dağları ətəklərində,yaylaq və Muğan düzündə qışlayan həmin tayfa Zəngan,Sərab mahallarında,Qızılüzən çayı ətrafında yayılmışdı.
  3. Əhməd xan Əbdəli Əfqanıstanda,Məhəmməd Həsən xan Qacar Mazandaran və Astarabadda,Hidayətxan Gilanda,İrakli Gürcüstanda,Əli xan (Adil şah) SistanXorasanda,Kərim xan Zənd İsfahanda,İbrahim Mirzə İraqda,Sərəfraz bəy Xudabəndə Həmədanda,Kait Kəlbəli xan Birugirdidə,Hüseyn xan Zənginə Girmanşahda müstəqil dövlət yaratdılar.
  4. Farsdilli tarixi ədəbiyyatda Həştəri adının "Həştrud" (səkkiz çay), Gərməli mahalının isə "Gərmrud" sözlərindən əmələ gəlməsi haqqında məlumat vardır.
  5. Rus-İran müqaviləsinin (1828) baölanması ilə əlaqədar olaraq Türkmənçay tarixi şöhrət qazanmışdır.
  6. Miyana — fars sözüdür,orta və aralıq deməkdir. Çox güman ki, şəhər azərbaycanla İraqi-Əcəm arasında yerləşdiyi üçün bu adı almışdır.
  7. Hülaku xanın hakimiyyəti (1258-1265) dövründən qalmış "darğa" termini monqol sözü olub xüsusi möhür qoyan deməkdir.
  8. Əndərun — xanın hərəmxanası,yəni onun ailəsinin yaşadığı evlər,birun isə dövləti idarə edən xanın və onun köməkçilərinin iqamətgahı idi.

MənbəRedaktə