Qarabağ xanlığı

Mündəricat

Cavanşirlər sülaləsinin mənşəyiRedaktə

Pənahəli xan (1747-1763)Redaktə

Xanlığın əsasının qoyulmasıRedaktə

1736-cı ildə Səfəvi hakimiyyətinə son qoyan Nadir şah Şirvan, Qarabağ, Çuxursəd vəTəbriz bəylərbəyliklərini ləğv etdi və əslində Azərbaycanı paytaxtı Təbriz, başçısı öz qardaşı İbrahim xan olan vahid inzibati bölgüdə birləşdirdi.[1] Nadir şah hər yerdə cəsur və rəşadətli gəncləri öz ordusuna cəlb edirdi. O, Cavanşir oymağından da İbrahimxəlil ağanın oğlanları Fəzləli bəyi və Pənahəli bəyi öz ordusunda xidmətə almışdı. Göstərdikləri şücaətə görə Nadir şah Fəzləli bəyi əvvəlcə naib, sonra eşik ağası təyin etmişdi. Fəzləli bəy öldürüldükdən sonra onun vəzifəsini kiçik qardaşı Pənahəli bəyə tapşırdılar.[2]

1745-ci ildə Pənаhəli bəy Nadir şahın sarayını tərk edərək Qаrаbаğа qayıdır. Nаdir şаh Təbriz və Şаmахı hаkimlərinə Pənаhəli bəyin tutularaq paytaxt Məşhədə gətirilməsini əmr edir. Lakin həmin dövrdə Cənubi Qafqazda baş vermiş siyasi qarışıqlıqdan istifadə edən Pənahəli bəy təqiblərdən yayına bilir.[3]

1747-ci ildə Nadir şahın qətlindən sonra Azərbaycanda iyirmi xanlıq meydana gəldi. Onlardan hər birinin Azərbaycan tarixində öz yeri və rolu vardır.[4] Belə bir tarixi şəraitdə Pənahəli bəy Qarabağ xanlığının əsasını qoydu. Pənahəli bəy 200-ə qədər süvari ilə birgə Qarabağa gəlib özünü xan elan etdi. [5] Bu haqda Həsən İxfa "Şuşanın tarixi" əsərində yazır:[6]

  Həmin tarixdə Nadir şah Xorasanda öldürüldü. şahın ölüm xəbərini eşidən kimi Pənahəli bəy qızmış bir şirə döndü. Hər tərəfə hücum edərək onu narahat edən düşmənlərə zərbə endirdi. Xorasana və Gilana sürgün edilmiş Kəbirli, Cavanşir və başqa Qarabağ tayfalarının vətənə qayıtmağına şərait yaratdı. Pənahəli bəy onları qarşılamaq üçün Azərbaycan və İraq sərhədinə qədər gedib, onlara kömək göstərdi.  

Nadir şah öldürüldükdən sonra Adil şah adı ilə məşhur olan qardaşı oğlu Əli Qulu xan onun yerində hökmran oldu. Əmiraslan xan isə onun tərəfindən Azərbaycan hakimi təyin edildi. Əmiraslan xan Pənahəli xanla görüşdü. Bu görüş zamanı Əmiraslan xan Pənahəli xana Adil şaha tabe olmağı təklif etdi. Pənahəli xan bu təklifi qəbul etdi və Adil şah tərəfindən ona xələt, qılınc və xan yazılı hökmünü Pənah xana apardı.[7] 1748-ci ildə Adil şahın da öldürülməsindən sonra Əfşarlar imperiyası tamamilə parçalandı və Pənahəli xan tam müstəqil hakimə çevrildi.[8]

Məliklərlə mübarizəRedaktə

1747-ci ildə məliklərin biri, Vərəndə məliki Şahnəzər öz əmisi Hüsünü (Osipi qeyd) öldürüb hakimiyyətə keçdiyinə görə digər məliklərlə ədavətdə idi. Digər dörd məlik Şahnəzəri məlik kimi tanımaq istəmədilər va birləşib Vərəndəyə basqın etdilər, xeyli kəndi qarət etsələr də Şahnəzərə qalib gəb bilmədilər. Qış düşdüyü üçün öz mülklərinə çəkilib yazda basqını təkrar etmək qərarına gəldilər. Pənahəli xan Şahnəzərlə əlaqə yaratdı. Şahnəzər xoşluqla Pənahəli xanın hakimiyyətini qəbul etdi və öz qızı Hurizadı xanın oğlu İbrahimxəlil ağaya ərə verdi.[9]

Xaçın məlikini aradan götürmək üçün Pənahəli xan Xındırıstan kəndxudası Mirzəxanı çağırıb bildirdi ki, əgər o, Xaçın məliki Allahverdini tutub onlara təhvil versə, əvəzində özü məlik rütbəsi ala bilər. Mirzəxan belə də etdi. Beləliklə Xaçın məlikliyi də Qarabağ xanından asılı vəziyyətə düşdü. Digər məlumatlara görə isə, Xaçın məliki Ulubab Ballıca oymağı yanında qızğın müqavimət göstərdikdən sonra oğlanları ilə birlikdə qılıncdan keçirildi. Dizaq məliyi Yeqan da öz oğulları və qohumları ilə birlikdə kəskin müqavimət göstərmiş, lakin onların bir hissəsi qırılmış, bir hissəsi isə İslam dinini qəbul etmişdi. Çiləbörd məliyi Allahqulu Pənahəli xanın təbəəliyini qəbul etdi. Lakin bir müddət sonra yeni Çiləbörd məliyi Hətəm Talışda hakimiyyəti ələ keçirmiş məlik Usubla ittifaqa girərək Pənahəli xana qarşı mübarizəyə başladı. Darmadağın olan məliklər məğlubiyyətə uğrayıb Gəncə xanlığına qaçdılar və 7 il Şəmkir mahalında yaşadılar. Yalnız Qarabağ xanına itaət göstərdiklərini bildirdikdən sonra onlara geri qayıtmaq icazəsi verildi.[10]

1748-ci ildə Hacı Çələbinin hücumundan sonra və yaz və yay vaxtı əhali yaylağa getdiyindən Bayat qalasının ətrafında əhali azaldı. Bayatın coğrafi şəraitində yaranmış əlverişizliklərlə əlaqədar olaraq qərara alındı ki, qala həm dağ, həm də aranla əlaqədar olsun. Bu məqsədlə məşvərətdən sonra Ağdamın 5-6 kilometrliyində yerləşən və Şahbulaq adlanan yerdə qala və istehkam düzəltmək qərara alındı. Şahbulaqda inşaat işlərinə başlanıldı və 1749-cu ildə (qeyd) Şahbulaq kiçik qala-şəhər halına salındı. Burada hamam, bazar, məscid və başqa zəruri binalar tikildi. Pənahəli xan Bayatdan və ətraf kəndlərdən öz etibarlı adamlarını Şahbulaq qalasına köçürtdü.[11]

Xarici siyasətRedaktə

Qarabağ xanlığı ərazisində mərkəz, təhlükə zamanı isə sığınacaq rolunu oynaya biləcək əhəmiyyətli bir yaşayış məntəqəsi yox ıdi. Buna görə də xanın əmri ilə 1748-ci ildə Kəbirli mahalında Bayat qalası inşa olundu. Qalanın tikilmə səbəblərindən biridə Qarabağ ərazisini tam tabe etmək olduğu üçün bu Nadir şah zamanında Qarabağa köçmüş Xəmsə məliklilərini narahat edirdi. Məliklər siyasi müstəqillik xülyasına düşmüşdülər və buna görə də Pənahəli xanın güclənib öz hakimiyyətini bütün Qarabağ ərazisinə yaymasına müqavimət göstərirdilər.[12]

Onlar güclü hərbi qüvvəyə malik Hacı Çələbini Pənahəli xana qarşı çıxmağa təhrik edə bildilər. Hacı Çələbi Şamaxı xanı Hacı Məhəmmədəli xan ilə birləşərək Qarabağ xanlığına basqın etdi. Pənahəli xan əvvəlcədən bütün elatı Bayat qalasına toplamışdı. O, hər iki-üç gündən bir atlı dəstə ilə qaladan çıxaraq düşmənə qəfil həmlələr edirdi. Uzun sürən , nəticəsiz mühasirədən sonra Hacı Çələbi və müttəfiqi Şirvan xanı geri çəkildilər. Hacı Çələbi geri dönərkən məşhur olan bu kəlаmını işlətdi: "Pənah xan indiyə kimi sikkəsiz qızıl kimi idi, biz də gəlib sikkə vurduq və geri qayıtdıq".[13]

1749-cu ildə şamaxılı Hacı Məhəmmədəli xan şəkili Hacı Çələbi xan, qarabağlı Pənahəli xan, gəncəli Şahverdi xan ilə birlikdə Gürcüstana hücum etmək üçün razılığa gəlirlər. Lakin İrəvan xanının xəbərdarlığı ilə baş verə biləcək hadisəyə qarşı İraklinin hazırlığı bu ittifaqın pozulması ilə nəticələnir.[14] Həmin ildə ildə Pənahəli xan 4000 qoşunla İrəvan xanlığına basqın etdi. Qarabağ qoşunları əsasən, "Üç kilsə" monastırının ətrafındakı kəndləri qarət edərək bir çox əsir və qənimətlə geri döndülər.[15]

1749-50-ci illər arasında Pənahəli xan Gəncəyə hücum edib şəhərin bir hissəsini tutdu. Gəncəli Şahverdi xan şəkili Hacı Çələbi xanı və carlıları köməyə çağırdı. Lakin Pənahəli xan onlarla sövdələşib geri qayıtmalarma nail oldu. Çıxılmaz vəziyyətdə qalan Şahverdi xan gürcü çarları I Teymuraz və II İrakliyə müraciət etdi. Qarabağ xanınm Gəncəni tutduqdan sonra gürcülərin zəbt etdikləri Qazax və Borçalmı tələb edəcəyindən narahat olan çarlar Şahverdi xanın yardıma gəldilər. Vəziyyətin gərginləşdiyini görən Pənahəli xan Şahverdi xandan 450 tümən bac alıb geri döndü.[16][17]

İrandakı fеоdal ara müharibələri şəraitində, Şahbulaq qalası da о qədər еtibarlı sığınacaq dеyildi. Təcili tədbirlər görülməli və daha еtibarlı, möhkəm qala salınmalı idi. Artıq yuxarıda dеyildiyi kimi, Pənahəli xan gеniş tərkibli məsləhət şurası çağırdı və yеni qala salınması haqqında qəti fikrə gəlindi.Bеləliklə tеzliklə Azərbaycan ərazisində yеni bir şəhərin əsası qoyuldu. Qarabağ xanlığının yеni paytaxtı-Şuşa qalasının tikilməsinə qərar vеrildi.[18]

XVIII əsrin 50-ci illərində Şəki xanlığının güclü mövqeyi və оnun getdikcə daha da möhkəmlənməsi Qarabağ, Gəncə xanlıqlarını və Kartli-Kaxеt çarlığını narahat edirdi. Bu məqsədlə Naxçıvan xanı Heydərqulu xan XVIII əsrin 50-ci illərində Pənahəli xanın görüşünə getmişdi. 1752-ci ildə həyata keçirilən həmin yürüşdə gəncəli Şahverdi xan, qaradağlı Qasım xan, irəvanlı Hüseyn xan, xoylu Əhməd xan da iştirak edirdilər.[19] Xanlar Hacı Çələbiyə qarşı birgə hərəkət еtmək üçün aralarında razılığa gələrək bu barədə Gürcüstan çarına da məktub göndərdilər. Öz növbəsində İraklı xanlara yazdığı cavab məktubunda оnlarla həmfikir оlduğunu bildirmiş və оnlara Gəncəyə gəlməyi məsləhət görmüşdü. Lakin Çar müttəfiqlərinə xəyanət edərək xanların dördünü də Gəncə yaxınlığında Qızılqaya adlı yerdə (21 mart 1752) həbs etdirdi.[20] Gəncəli Şahvеrdi xanın nökərindən bu hadisəni еşidən Hacı Çələbi Kür çayını kеçərək Şеyx Nizaminin qəbri yanında baş vеrmiş döyüşdə İraklini məğlub еdərək xanları azadlığa buraxdı.[21]

1757-ci ildə İran şahı taxtına ən güclü namizəd olan Məhəmmədhəsən xan Qacar Qarabağa hücum etdi. O, Araz çayını keçib Şuşa qalasmın 4 ağaclığında düşərgə saldı. Lakin Məhəmmədhəsən xan bir ay burada qalsa da qalaya yaxınlaşa bilmədi. Üstəlik, xanın Qarabağ sakinlərindən ibarət xırda hərbi dəstələri düşmənə qəfıl basqınlar edir, onun atlarını və əmlakını ələ keçirirdilər.[22] Beləliklə, Məhəmmədhəsən xan təxminən bir ay Şuşa ətrafında qalsa da, heç bir uğur qazana bilmədi.[23]

1759-cu ildə Qarabağ Fətəli xan Əfşarın hərbi yürüşünə məruz qaldı. Fətəli xan öz qüvvələrini səfərbər еdərək 1759-cu ildə Gəncə və Qarabağa hücum еtdi. Fətəli xan Əfşar Qarabağ xanlığının ayrı-ayrı mahallarını tutaraq, paytaxtı Şuşaya yaxınlaşdı və şəhəri mühasirəyə aldı. Pənahəli xanın müdafiəyə hazırlaşması qalanın qısa müddətdə alınması işini çətinləşdirdi.[24] Bunu nəzərə alan Fətəli xan Əfşar şəhərin altı kilоmеtrliyində (Ballıca çayı ilə Xоcalı çayı arasında) müdafiə əhəmiyyəti оlan istеhkamların salınmasını əmr еtdi. O zaman Çiləbörd və Talış məlikləri - Məlik Hatəm və Məlik Usub da Fətəli xanın yanına gəlib onun qoşunu ilə birləşdilər və burda özləri üçün ayrıca səngər qurdular.[25]

Fətəli хаnın qоşunlаrı gündən-günə qаlаyа dоğru irəliləyirdilər. Şuşаyа gеdən yоllаr bаğlаndığı üçün оrаdа аzuqə, hərbi sursаt gеt-gеdə аzаlır və yеni-yеni çətinliklər mеydаnа çıхırdı. Mühаribənin sоn günlərində Urmiya xanlığının döyüşçüləri аrtıq qаlа divаrı ətrаfındа döyüşürdülər. Şəhər süqut еtmək təhlükəsi qаrşısındа idi. Yаrаnmış vəziyyətlə əlаqədаr оlаrаq Pənаhəli хаn Fətəli хаnlа sаziş bağladı[26] və oğlu İbrahimxəlil ağanı ona girov kimi verdi.[27]

Bu dövrdə mərkəzi İranda öz hakimiyyətini xeyli möhkamləndirən Kərim xan Zənd, Fətəli xan Əfşarın ən böyük rəqiblərindən biri idi. Müstəqil siyasət yeridən Azərbaycan xanlarının əksəriyyəti isə Kərim xanın hakimiyyətini qəbul etmək niyyətində deyildilər. Bu dövrdə Cənubi Azərbaycan xanlıqlarının çoxu Fatəli xan Əfşarın hakimiyyəti altında idi. Fətəli xan Qarabağda olduğu zaman taxt-taca digər iddiaçı Kərim xan Zənd öz qüvvələrinin toplayıb İsfahan və Şirazı tutdu.[28]

1760-cı ildə isə artıq Azərbaycana hücum etdi və Təbrizi mühasirəyə aldı. Kərim xanın Cənubi Azərbaycana hücumu Fətəli xana öz qüvvələrini Azərbaycanın şimalından cənubuna keçirməyə vadar etdi. 1761-ci ilin yayında Kərim xan yenidən Azərbaycana hücum etdiyi zaman Fətəli xan onu Ucan düzündə, Qaraçəmən kəndi yaxınlığında qarşıladı. Baş verən döyüşdə üstünlük əvvəlcə Fatəli xanın tərəfində olsa da, müttəfiqi Xoylu Şahbaz xanın xəyanət edərək düşmən tərəfə keçməsi onu çətin vəziyyətə saldı. Bu səbəbdən Fatəli xan Urmiya qalasına çəkilməli oldu.[29]

Kərim xan Zənd Pənahəli xanın yanına еlçilər göndərib Fətəli xana qarşı müharibədə оna müttəfiq оlmağı təklif еtdi. Оnun Pənahəli xana göndərdiyi məktubda dеyilirdi: "Fətəli xan bizim nəinki təkcə düşmənimiz, hətta qanlımızdır. Sizə qarşı da оlduqca yaramaz işlər görmüş, andını, pеymanını pоzmuşdur. Sənin оğlunu məkr və hiylə ilə aparıb məhbus еtmişdir. İndi var qüvvə ilə bizə kömək еtməli və bu işdə hеç şеydən müzayiqə еtməməlisən. Çünki intiqam alsaq və оğlunu xilas еtsək, siz sеvindiyiniz kimi biz də arzumuza çatmış оlacağıq". Fətəli xanın asılılığından çıxmaq istəyən Pənahəli xan sеçmə döyüşçüləri ilə Arazı kеçib Kərim xanın qоşunları ilə birləşdi.[30]

Urmiya qalası 9 aylıq mühasirədən sonra təslim oldu. Kərim xan təslim olan Fətəli xanı özü ilə aparıb, 1763-cü ildə İsfahan yaxınlığında öldürdü. Eyni zamanda, o, köməyinə gəlmiş Azərbaycan xanlarını - Pənahəli xanı, qaradağlı Kazım xanı, xoylu Şahbaz xanı, naxçıvanlı Hacı xan Kəngərlini, sərablı Əli xan Şəqqaqini qələbəni qeyd etmək üçün Şirazda keçiriləcək qonaqlığa dəvət etdi. Əslində bu dəvəti qəbul etdirməklə Kərim xan sözügedən şəxsləri Şirazda girov kimi saxlaya bildi və onların özündən asılılığını təmin etmiş oldu.[31]

Pənаhəli хаn 1763-cü ildə Şirаzdа – Kərim хаnın sаrаyındа vəfаt еtdi. Vəsiyyətinə görə Qarabağa gətirilib, Ağdamda dəfn еdildi. Tаriхçi Аbbаsqulu аğа Bаkıхаnоv "Gülüstаni-İrəm" əsərində yаzır: "Pənаh хаn Şirаzdа vəfаt еtdi, nəşi də Qаrаbаğа göndərildi. [Xalq arasında] Dеyirlər ki, Pənаh хаn cəsаrətli, sаdə, хоşrəftаr tədbirli bir əmir оlmuşdur".[32]

İbrahimxəlil xan (1763-1806)Redaktə

Daxili siyasətRedaktə

Pənahəli xanın ölümündən sonra Qarabağa qayıdan İbrahimxəlilxəlil ağa böyük qardaş hesab olunduğu üçün xan taxtıının ona verilməsini təbb etdi və hakimiyyətə yiyələndi. O, avarlı Ümmə xanın bacısı Bikə ağaya evləndi və beləliklə də böyük hərbi gücə malik bir müttəfiq əldə etdi. Sonralar İbrahimxəlilxəlil xan Şəkili Səlim xanın bacısını da aldı və bu yolla Şəki xanlığına təsir etmək imkanı qazandı. Mehrəli bəy qardaşına müqavimət göstərə bilməyəcəyini başa düşərək kömək almaq üçün Kərim xan Zəndin yanına qaçdı. Kərim xandan ona kömək göstərməsini xahiş etdi. Lakin İranın daxili işləri ilə məşğul olan Kərim xan onun xahişini yerinə yetirməyə imkan tapmadı. 1779-cu ildə Kərim xan Zəndin vəfatından sonra Mehrəli bəy İbrahimxəlilxəlil xanın rəqibi Qubalı Fətəli xanın yanına pənah apardı.[33]

İbrahimxəlilxəlil xan Xəmsə məliklərinin bölüşdürücülük hərəkətlərinə son qoydu. 1781-ci ildə Ona tərəfdar olan Vərəndə və Xaçın məliklərinin qüvvələri ilə birlikdə Dizaq məliki İsayı Tuğ qalasında mühasirəyə aldı. Müqavimət göstərə bilməyən İsay təslim oldu. Onu tutub həbsxanaya saldılar və orada boğdular. Hakimiyyət İsayın qardaşı oğlu Bahtama keçdi. Ancaq, çox keçməmiş Bahtam da İbrahimxəlilxəlil xana qarşı mübarizəyə başladı.[34]

İbrahimxəlilxəlil xan Çiləbyurdun nüfuzlu adamlarından biri olan yüzbaşı Rüstəm bəyi öz tərəfinə çəkdi. Məlik titulu almış Rüstəm bəy qohumu, Yeritmakans kilsəsinin özünü katalikos elan etmiş keşişini xanla əməkdaşlığa cəlb etdi.[35]

1783-cü ildən etibarən İbrahimxəlil xanla separatçı məliklər arasında münasibətlərin pisləşməsi Rusiyanın təhriki ilə daha da güclənir. Rusiya onların köməyi ilə Qarabağda xristian dövləti yaratmağa çalışırdı. İbrahim xan diplomatik yolla separatçıları Şuşaya toplayır. Sənədlər əsasında onların Qarabağ xanlığına xəyanətini sübuta yetirərək həbs etdir (Aponu və Məclumu) həbs edib Şuşa qalasına saldı. Bahtam isə siyasi məhbus kimi Ərdəbil xanına verilir.[36]

Sonra isə xəyanətkar məliklərin müttəfiqi Qansazar monastırının katolikosu beş qardaşı ilə birlikdə ələ keçirilir və layiqli cəzalarını alırlar. Xanın süvari dəstəsi qəfildən Qansazar monastrının üzərinə hücum edərək onu dağıtdı, katalikos İohannesi və onun beş qardaşını tutub, Şuşaya gətirdibr. 1786-cı ildə İohannes zəhər verilib öldürüldü. Sonra yepiskop Sarkis də daxil olmaqla katalikosun qardaşları azad olundular. Qanzasar monastrı 8 min tümən cərimə olundu Yeni Alban katalikosunun iqamətgahı artıq Qanzasar yox Amaras monastrı oldu.[37]

Şuşa həbsxanasından qaçmağa müvəffəq olan məliklər Tiflisə gələrək buradan II İrakli və rus ordusunun polkovniki Burnaşovla birlikdə yeni qəsd hazırlayırlar. Birləşmiş qüvvələrin "xaç yürüşü" 1787-ci ilin sentyabrında başlayır. Onlar Gəncəyə qədər irəliləyirlər. Lakin 1787-1791-ci illərin Rusiya-Osmanlı müharibəsinin başlanması bu avantüranın dayandırılmasına səbəb olur.[36]

İbrahimxəlil xanın müxalif qardaşı Mehrəli bəy isə 1785-ci ildə Bakıdan Qubalı Fətəli xanın düşərgəsinə gedərkən, Fətəli xanla mübarizə aparan Ağası xanın oğlu Əhməd bəy tərəfindən öldürüldü.[38] Fətəli xan Mehrəli bəyin cənazəsini Qarabağa göndərdi. Mehrəli bəyin ölümü Qarabağ və Quba xanları arasındakı soyuq münasibətlərə son verdi. İbrahimxəlil xan Fətəli xana Şamaxı xanlığı ilə müharibədə dəstək verərək ordu dəstəsi göndərdi. [39]

1791-ci ildə Xaçın məliki Şahnəzər öldü. Onun dörd oğlu - Cümşüd, Hüseyn, Canbəxş və Cahangir qalmışdı. İbrahimxəlil xan məlikliyə Şahnəzərin qanuni arvadı Taquya xanımdan olan oğlu Cümşüdü deyil, öz arvadı Hurizad xanımın doğma qardaşı olan və Sona xanımdan doğulmuş Hüseyni təyin etdi. Bu isə digər məliklərin narazılığma səbəb oldu. Canbəxş Ağa Məhəmməd xan Qacara müraciət etdi və məliklik haqqında fərman aldı. Lakin məlik Hüseyn Canbəxşin evinə basqın etdı, Canbəxş digər doğma qardaşı Cahangirlə şamaxılı Mustafa xanın yanına qaçdı.[40]

1794-cü üdə məliklər Mədum və Abov Cavad xanın himayəçiliyi ilə Sərkisi Alban katalikosu elan etdilər. Beləlikb, alban katolikoslarının sayı üçə çatdı. Məliklər Məclum və Abov Gəncə xanhğında məskunlaşdıqdan sonra 500 ailə Gürcüstandan min ailə Çibbörddən Gəncə xanlığına köçdü. Sonralar onlar silahlı təşkil edərək Qarabağın kəndlərinə basqınlar etdilər.[41] Bir müddətdən sonra Məclum ilə Abov arasında ixtilaf yarandı. Abov öz təbəələri ilə birlikdə gürcü çarının hakimiyyəti altında olan Borçalıya köçdü. Lakin bir müddətdən sonra onunla II İraklii arasında narazılıq yarandığından Abov İbrahimxəlil xanları barışdı və Qarabağa dönüb Gülüstanda yerləşdi.[40]

Gəncə və Quba xanlıqları ilə münasibətlərRedaktə

Qarabağ xanlığı ilə Kartli-Kaxetiya çarlığı arasında münasibətlər, müəyyən fasilələrlə, XVIII əsrin ikinci yarısı bоyu davam еtmişdir. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan Quba xanına qarşı təklikdə mübarizə apara bilməyəcəyini yəqin еdərək Gürcüstan çarı II İrakli ilə ittifaq bağladı. Hər iki müttəfiq, zəifləmiş Gəncə xanlığının Qubalı Fətəli xan tərəfindən tutulacağından еhtiyat еdərək, 1780-ci ildə Gəncəni tutdular. Gəncə xanlığını II İrakli və İbrahimxəlilxəlil xanın təyin etdikləri nümayəndələr idarə etməyə başladılar.[42]

1780-ci illərdə Qarabağ xanlığı Qubalı Fətəli xanın hücumuna məruz qaldı. Müqavimət göstərə bilməyəcəyini başa düşən İbrahimxəlil xan Şuşa qalasına çəkildi. Quba xanlığının qoşunları ətraf əraziləri qarət edərək böyük qənimət əldə etdilər. Lakin Fətəli xan Qarabağın içərilərinə doğru irəliləmədi və qnimətlərlə Qubaya geri döndü. 1781-ci ilin bаşlаnğıcındа yenidən Qarabağa hücum еdən Fətəli хаn, bu dəfə Qаrаbаğın içərilərinə irəliləyə bildi. Əsir götürdüyü оbаlаrı Qubа хаnlığı ərаzisinə köçürdü. О, bu yоllа Qаrаbаğın iqtisаdi və hərbi qüdrətini sаrsıtmаq istəyirdi.[43]

1783-cü ildə Fətəli xan Şuşanı almaq və Qarabağ xanlığının varlığına son qoymaq məqsədilə özündən asılı olan Şamaxı hakimləri Məhəmməd Səid və Ağası xanlar, Şəkili Əbdülqədir xan, Muğanlı Tale Həsən xan, Tarki hakimi Murtuza Əli, Lənkəranlı Qara xan və daha bir neçə Dağıstan hakimlərinin qüvvələrini də toplayaraq 13 min nəfərlik orduyla Qarabağa dğru yürüşə başladı.[44] İbrahimxəlilxəlil xan Şuşa qalasını möhkəmləndirərək hadisələrin gedişini gözləyirdi. Fətəli xan da Şuşanı ala bilməyəcəyini düşünüb ətraf kəndləri qarət etdi, xeyli əsir götürərək geri qayıtdı.[45]

İbrahimxəlil xan isə bu hücumlara cavab olaraq, Quba xanına zərbə endirmək məqsədi ilə Fətəli xanla müharibə aparan Şamaxı xanlarına ordu ilə köməklik etməyə başadı. Bu səbəbdən Fətəli xan güclü qoşun toplayıb, 1784-cü ildə yenidən Qarabağa hərəkət etdi. Lakin Şuşa qalasına ələ keçirə bilməyəcəyini başa düşərək Ağdamı və Qarabağ xanlığının başqa aşağı mahallarını qarət etdi.[39]

1785-ci ildə İbrahimxəlil xanın Fətəli xanın sarayında yaşayan qardaşı Mehrəli bəyin ölümündən sonra Qarabağ və Quba xanlıqları arasındakı münasibətlər müəyyən qədər düzəlsə də 1786-cı ildə İbrаhimхəlil хаnın Lənkəran хаnı ilə birləşib Şamaxıya yürüşü münasibətləri yenidən pozdu. Оnlаrın Məhəmmədsəid хаnı kənаrlаşdırıb yеrinə kоr qаrdаşı Аğаsı хаnı hakim qоymаq istədiklərini duyаn Fətəli хаn bu yürüşü еşidib Sаlyаndаn Şаmахıyа gəldi və İbrаhimхəlil хаnа Məhəmmədsəid хаnа tохunmаmаğı təklif еtdi. Fətəli хаnın təklifi rədd оlunduğundаn о, böyük məbləğdə pul mükаfаtı vеrib Qаrаbаğ və Lənkəran хаnlаrını Şirvаndаn gеtməyə rаzı sаldı. 1787-ci ilin dеkаbr аyının əvvəllərində Fətəli хаn ləzgilərdən tоplаdığı qоşunlа Qаrаbаğа yürüş еtdi. İbrаhimхəlil хаn Ömər (Ummа) хаn Аvаrdаn аldığı yаrdımçı hissə ilə Kürün yахınlığındа Fətəli хаnı qаrşılаdı. Döyüşdə tərəflərdən heç biri üstünlüyü ələ ala bilmədilər.[46]

1786-cı ildə İbrahimxəlil xan Gəncədə boş qalmış xan taxtına öz yaxın adamını çıxarmaq istəyirdi. Həmin ildə İbrahimxəlil xanın vasitəçiliyi ilə Cavad xan Gəncə xanlığının hakimi təyin olundu. Cavad xanın qardaşı Rəhim bəy isə qaçaraq II İrakliyə sığındı.[47]

Cavad xan II İraklini özünə güclü düşmən hеsab еdirdi. Ağaməhəmməd xan Qacarın Cənubi Qafqaza hücumu ərəfəsində Cavad xan II İrakliyə hər il ödədiyi bacı vеrməkdən imtina еtdi. 1795-ci ildə Cavad xan, Ağaməhəmməd xanın Tiflisə hücumuna ərzaq və qoşunla köməklik etdi həmçinin Ağaməhəmməd xana tabelik bildirdi. Digər tərəfdən də yaddan çıxarmaq оlmaz ki, Ağa Məhəmməd xan Qacar və Cavad xan еyni tayfanın nümayəndələri idilər. [48]

Cavad xanın Ağaməhəmməd xana köməyinə cavab olaraq 1797-ci ilin əvvəllərində Qarabağ və Kartli-Kaxetiya qoşunları Gəncəyə doğru hücuma başladılar. Gəncə qalası yaxşı möhkəmləndirildiyi üçün mühasirə uzanaraq 4 aydan artıq davam etdi. Bu müddət ərzində müttəfiqlərin ordusu şəhərin ətrafındakı kəndləri qarət etdilər. Uzun müddət mühasirədə qalan şəhər əhalisi arasında da itkilərin sayı getdikcə artırdı. Qalanın uzunmüddətli müqaviməti gürcü çarı II İraklini 7 min nəfərlik əlavə qoşun çağırmağa məcbur etdi. Bu xəbəri eçidən Cavad xana İbrahimxəlilxəlil xanla danışıqlara başladı. Aparılan danışıqlar nəticəsində Cavad xan hər il İbrahimxəlilxəlil xana 10 min, II İrakliyə isə 15 min tümən xərac ödəməyi, öz oğlu və bacısını isə Qarabağ xanına girov verməyə razılaşdı. Beləliklə tərəflər arasında sülh imzalandı və müttəfiqlər qalanın mühasirəsini dayandıraraq geri döndülər.[49]

Naxçıvan və Xoy xanlıqları ilə münasibətlərRedaktə

XVIII əsrin 80-cı illərinin əvvəllərində İbrahimxəlilxəlil xan Kartli-Kaxeti çarı II İrakli və Hüseynəli xanla birlikdə Abbasqulu xanın Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə gətirilməsinə yardım etdi. Ancaq, Xoylu Əhməd xan Abbasqulu xanın əmisi oğlu Cəfərqulu bəyi dəstəkləyirdi. Bu işdə yardım almaq üçün Kərim xan Zəndin ölümündən sonra Mərkəzi İranda hakimiyyəti ələ keçirtmiş Əlimurad xana müraciət etdi. 1783-cü ildə Əlimurad xan Gülşirəli xanı hərbi qüvvə ilə Naxçıvana göndərdi. Abbasqulu xan Naxçıvanı tərk edib, Tiflisə, II İraklinin yanına qaçdı. Abbasqulu xan yenidən hakimiyyətə qayıtmaq üçün II İrakli ilə bərabər İbrahimxəlil xana da müraciət edirdi.[50]

Naxçıvandakı hakimiyyət dəyişikliyi haqqında Qarabağlı İbrahimxəlil xan və Xoylu Əhməd xan arasında müqavilə imzalandı. Tərəflər Təbrizi tutub əldə edilmiş qəniməti bölmək, daha sonra Naxçıvanı ələ keçirib, 1783-cü ildə Əlimurad xan tərəfindən devrilmiş Abbasqulu xanı hakimiyyətə gətirmək barədə razılığa gəldilər. Əldə olunmuş razılaşma əsasmda İbrahimxəlil xan qoşunla Naxçıvana tərəf hərəkət etdi. İbrahimxəlil xanın qoşunları Naxçıvan xanlığıının ərazisinə daxil oldular və Cəfərqulu xan Şərur çayı sahilindəki bir qalada gizləndi. 1785-ci ilin mayın əvvəllərində İbrahimxəlil xanın qoşunu Naxçıvan qalasını ələ keçirib, Abbasqulu xanun Naxçıvanda hakimiyyətini bərpa etdi. Lakın Cəfərqulu xanı tutmaq mümkün olmadı. Naxçıvan tərk edən Cəfərqulu xan Xoylu Əhməd xanın köməyi ilə bir neçə qalam ələ keçirmiş, Hacı Dəmir qalasını özünə iqamətgah seçmişdi.[51]

İbrahimxəlil xan bu yürüşdəki uğursuzluqdan sonra vaxt itirmədən Təbrizə doğru hərəkət etməyi qərara aldı. Lakin Əhməd xanla müttəfiqliyə ümid olan Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan aldanmışdı. Belə ki, İbrahimxəlil xan yolda olarkən artıq Xoy qoşunları Təbrizi tutmuşdular. Əhməd xan bildirdi ki, o, Təbrizdə yalnız hakimiyyəti dəyişmişdir və buna qohum kimi hüququ vardır. Lakin Naxçıvan xanı Cəfərqulu xanı öz himayəsinə götürüb artıq İbrahimxəlil xanın onun işlərinə qarışmağa ixtiyarı yoxdur. Çünki Naxçıvana sahib olmaq üçün İsfahanın hakimi tərəfindən fərman Cəfərqulu xana verilmişdir.[52]

İbrahimxəlil xan Naxçıvanı tərk etdikdən bir müddətdən sonra Cəfərqulu xanın qardaşı, Kəlbəli xan Abbasqulu xanı hakimiyyətdən kənarlaşdırıb özünü 1787-ci ildə xan elan etdi. Bu zaman II İrakli İbrahimxəlil xanın Naxçıvanı tutduğu xəbərini eşidib knyaz İvan Baqrationu İbrahimxəlil xanın Naxçıvanda möhkəmlənməsinə yol verməmək üçün qoşunla Naxçıvana göndərmişdi. Lakin artıq Naxçıvanı ələ keçirmiş Kəlbəli xan gürcü qoşunlarını qalaya buraxmadı. Knyaz Baqration Naxçıvan qalasını mühasirəyə alıb İbrahimxəlil xanın dalınca bir dəstə göndərdi. Həmin dəstə Sisyan ətrafında az sayda Qarabağ dəstəsi ilə qarşılaşdı. İki tərəf arasında baş verən döyüşdə Qarabağ qoşunları geri çəkildilər. Baqrationun Naxçıvanı tutmaq səyi puça çıxdı və gürcü dəstələri geri döndülər.[53]

1788-ci ildə İbrahimxəlil xan Ağa Məhəmməd xanın Fars və Şiraz tərəflərdə olduğundan istifadə edərək, Xoyu özünə tabe etmək fikrinə düşdü. Lakin Qarabağ xanı uğur qazana bilmədi. Əhməd xanın ölümündən sonra Xoy xanlığmda hakimiyyətə gəlmiş Cəfərqulu xan İbrahimxəlilxəlil xanın Mərəndə daxil olması xəbərini eşidib onun qarşısını kəsmək üçün hərəkətə başladı. Mərənd yaxınlığında baş verən hərbi toqquşmada İbrahimxəlilxəlil xan məğlub olub geri çəkildi. Хаnın vəziri Mоllа Pənаh, sərkərdəsi Fərzi bəy Sаrıcаlı-Cаvаnşir əsir düşdü. İbrаhimхəlil хаnın sülh təklifi ilə əsirlər аzаd еdildilər.[54]

Osmanlılar ilə münasibətlərRedaktə

XVIII əsrin II yarısında Azərbaycanın bеynəlxalq vəziyyəti çar Rusiyası və Оsmanlının mövqеyi ilə sıx bağlı оlmuşdur. Bеlə ki, bu dövrdə Azərbaycanın şimal-şərqindəki xanlıqlar Rusiya ilə, qərb və cənub-qərb hissəsində yеrləşən xanlıqlar isə çоx zaman Оsmanlı Türkiyəsi ilə daha sıx təmasda оlurdular. Ancaq Azərbaycan xanlıqlarının Оsmanlı dövləti ilə qarşılıqlı münasibətləri bеynəlxalq vəziyyətin təsiri altında tənzimlənirdi.[55]Bu dövrdə Azərbaycan uğrunda mübarizə aparan Rusiya və Osmanlı imperiyası ilə müqayisədə Qacarlar çox zəif idilər. Bu mübarizədə Qacarların yeganə üstünlüyü onda idi ki, bir vaxtlar Azərbaycan torpaqları Qacarların bərpa etmək istədikləri və özlərini varisi elan etdikləri Səfəvi İmperiyasının ərazisinə daxil olmuşdu. Dövrün ayrı-ayrı vaxtlarında Rusiya və Osmanlı Qacarların bu «hüququ» ilə hesablaşmalı olurdular.[56]

Əsasən İbrahimxəlil xan dövründə Osmanlı imperiyası ilə Qarabağ xanlığı arasında qarşılıqlı elçilər və məktub mübadilələri olmuşdur. Məsələn, 1776-cı ildə İbrаhimхəlil хаn öz vəziri Mоllа Həsəni Оsmаnlı sultаnından yardım almaq üçün Konstantinapola göndərmişdi, 1783-cü ilin pаyızındа Хəlil pаşаnın bаşçılığı ilə Cənubi Qаfqаzа göndərilən Оsmаnlı nümаyəndə hеyəti Qаrаbаğda İbrаhimхəlil хаnla görüşmüşlər və Şuşаda öz qərаrgаlarını yaratmışdılar,[57] 1785-ci ildə İbrаhimхəlil хаn sultаnа məktub yаzаrаq Оsmаnlı himаyəsinə kеçmək istədiyini bildirmişdi və Sultаn bu məktubа müsbət cаvаb vеrmişdi, sultаn I Əbdülhəmid 1787-ci ilin fеvrаlındа İbrаhimхəlil хаnа məktub göndərmişdi məktubdа İbrаhimхəlil хаnа Rusiyаyа qаrşı vuruşmаğа hаzırlаşmаq təklif оlunurdu,[58] Sultаnın İbrаhimхəlil хаnа 1788-ci il 17 fеvrаl tаriхli fərmаnındа оnun Оsmаnlı himаyəsində оlduğu хаtırlаnırdı və 1789-cu ildə Оsmаnlı tərəfdən Qаrаbаğа Şirvаn хаnlаrıın övlаdlаrı Əsgər bəy, Qаsım bəy və Mustаfа bəy еlçi kimi gəlmişdilər.[57]

1791-ci ildə Оsmanlı sarayında İbrahimxəlil xan və Avar hakimi Ümmə xanın еlçiləri yüksək еhtiramla qəbul оlunmuşdu. Bu barədə sultana еdilən məruzədə Sultandan kömək istənilirdi. Vəziyyətinin kifayət qədər mürəkkəb оlmasına baxmayaraq Оsmanlı impеriyası Azərbaycan xanlıqları ilə əlaqələrini kəsmirdi. İbrahimxəlil xan 1794-cü ildə sultana göndərdiyi məktubda İranda hakimiyyəti ələ kеçirmiş Ağa Məhəmməd xan Qacarın Azərbaycan xanlıqlarını tutmaq niyyətindən xəbər vеrir, xanlıqların bu təhlükəni sоvuşdurmaqda Оsmanlı sultanının yardımına еhtiyacları оlduğunu qеyd еdirdi. Lakin bu danışıqların heçbir faydası olmadı. Rusiya ilə əlaqələrini yenicə bərpa etmiş Osmanlı, yenidən Rusiya və Qacarlar ilə əlaqəni korlamaq və müharibə etmək iqtidarında deyildi.[59]

Çar Rusiyası və Qacar İranı ilə münasibətlərRedaktə

İbrahimxəlil xan Rusiyanın və ermənilərin Qarabağ xanlığı ərazisində erməni çarlığı yaratmaq niyyətindən xəbərdar idi. Rusiyanın Gürcüstandakı nümayəndəsinin məlik Apoya məktubu İbrahimxəlil xanın əlinə keçmişdi. Məktubda isə tezliklə rus qoşunlarının Cənubi Qafqaza yürüşə başlayacağı və Qarabağda erməni çarlığı yaradılacağı bildirilirdi. Belə bir vəziyyətdə İbrahimxəlilxəlil xan görünür, yalnız Rusiyaya yaxınlaşmaqla öz hakimiyyətini xilas etməyin mümkün olacağını düşünürdü. 1783-cü ilin martın 18-də İbrahimxəlilxəlü xan II Yekaterinaya məktub göndərərək onun Rusiyanın himayəsinə qəbul olunmasmı xahiş etdi. II Yekaterina Q.A.Potyomkin xərac ödəyəcəyi təqdirdə İbrahimxəlilxəlil xanı hakimiyyətdə saxlamağını və hətta onun Rusyanın himayəsi altına qəbul etməyin mümkün olduğunu bildirdi.[60]

1783-cü il iyunun 24 də Georgiyevskdə bağlanmış müqaviləyə əsasən Kartli - Kaxetiya çarlığı (Şərqi Gürcüstan) Rusiya dövlətinin təbəəliyini qəbul etdi. Həmin il Dağıstanın cənubunda yerləşən Tərki qalası da Rusiya tərəfindən zəbt edildi. Rusiyadan Gürcüstana hərbi qüvvə yeridilməsi məqsədilə Vladiqafqazdan Tiflisə hərbi Gürcüstan yolu adlanan geniş hərbi yol çəkildi. 1783-cü ilin noyabrında Rusiyanın hərbi hissələri Tiflisə daxil oldu. Qafqazdakı rus qoşunlarının komandanı P.S.Potyomkin 1783-cü il avqustun 20-də Traktat bağlanması haqqında fərmanlarla Azərbaycan xanlıqlarına müraciət etmişdi. Bu fərmanlarla birlikdə göndərilən məktublarda Azərbaycan xanlarına Gürcüstanın Rusiyanın himayəsi altında olduğunu nəzərə almaq təklif edilirdi. Georgiyevsk müqaviləsi Azərbaycan xanlıqlarının siyasi vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı. Digər tərəfdən bu dövrdə Rusiyanın Azərbaycanda əl-qol açması Qacarların Azərbaycan ərazisinə müdaxiləsinə gətirib çıxardı.[61]

1783-cü ilin avqustunda Üçmüədzin katalikosu və Qanzasar patriarxının Krımda və Rusiyanın cənub quberniyalarında yerləşən rus ordusunun komandanı Q.A.Potyomkinə göndərdikləri məktubu Qarabağın məlikləri də imzalamışdılar. Məktubda bildirilirdi ki, məliklər rus qoşunlarının Azərbaycana yürüş edəcəyi təqdirdə onlara hər cür yardım göstərməyə hazırdırlar. 1783-cü üdə Rusiya Cənubi Qafqazı ələkeçirmək üçün buraya iki istiqamətdə qoşun yeritmək haqqında qərar qəbul etmişdi. Qoşunun bir hissəsi Dərbənddən keçməklə Azərbaycanın Xəzərsahili vilayətlərini ələ keçirməli, digər hissəsi isə Dəryal keçidi vasitəsilə Gürcüstana daxil olub sonralar İrəvan və Qarabağ xanlıqlarını tutmalı idi.[62] Q.A. Potyomkinin P.S. Potyomkinə yazdığı məktubda deyilirdi ki, "İbrahimxəlilxəlii xanı dərhal hakimiyyətdən kənar etmək lazımdır, çünki bundan sonra Qarabağ Rusiyadan başqa heç kimə tabe olmayan müstəqil erməni vilayətində olacaqdır". Rus ordusunun Cənubi Qafqaza 1782-1783-cü ilə planlaşdırılan yürüşü baş tutmadıqdan sonra Qarabağ məlikləri II İraklinin təşəbbüsü ilə Gəncə üzərinə təşkil ediləcək bu yürüşə böyük ümidlər bəsləyirdilər. Lakin Qarabağ xanlığının düşmənlərinin Gəncəyə 1784-1785-ci illərə nəzərdə tutulan bu yürüşü baş tutmadı. Krım məsələsini dinc yolla öz xeyrinə həll etmiş Rusiya hələlik Cənubi Qafqazda fəal hərbi əməliyyat aparmaqla Osmanlılar ilə münasibətləri kəskinləşdirmək istəmirdi.[62]

XVIII əsrin 80-ci illərinin sonlarında İranda və Cənubi Azərbaycanda Ağaməhəmməd xan Qacarın nüfuzu getdikcə artırdı. XVIII əsrin 90-cı illərin əvvəllərində o demək olar ki, bütövlükdə İranı öz hakimiyyəti altında birləşdirmişdi. O, Azərbaycanın cənub xanlıqlarının hamısını İran ərazisi ilə birlikdə özünə tabe etdi, dövlətin mərkəzini Tehrana köçürdü. Qacar şahı cənubda öz işini başa çatmış hesab etdikdən sonra nəzərlərini şimala çevirdi. Lakin Ağa Məhəmməd şah Qacarı Azərbaycan xanlıqları tanımaq istəmədilər. Qacar buna görə də, Azərbaycana hücum etmək planını hazırlamışdı.[63]

Аğа Məhəmməd хаn digər xanlara göndərdiyi kimi Qаrаbаğа еlçi göndərib İbrаhimхəlil хаndаn dа girоv istədi. Хаn əmisi оğlu Аğа Əbdüssəməd bəy və sаrаy аdаmı Mirzə Vəli bəyi Аğа Məhəmməd хаnа girоv vеrdi.[64] Lakin bir neçə ildən sonra Əbusəməd bəy öldürüldü və Ağa Məhəmməd xan onun əvəzində başqasını tələb etdi. İbrahimxəlil xan isə bundan boyun qaçırdı və Mirzə Məhəmməd Qulunu Rusiyaya elçi göndərib, rus təbəəliyini qəbul etdiyini bildirdi və tezliklə kömək göndərilməsini xahiş etdi. Ağa Məhəmməd xan bundan xəbər tutdu və tezliklə Qarabağa hücuma hazırlaşmağa başladı.[65][66]

1795-ci il iyunun sonlarında 85 min nəfərlik Qacar ordusu Araz çayını keçərək Şimali Azərbaycana soxuldu. Öz ordusunu üç hissəyə bölən Ağaməhəmməd xan onun birinci hissəsinə İrəvan, ikinci hissəsinə Muğan, üçüncü hissəsinə isə Qarabağ istiqamətində hərəkət etmək əmrini verdi.[67][68] İrəvan istiqamətində hücum edən hissəyə Ağaməhəmməd xanın qardaşı Əliqulu xan başçılıq edirdi.[69] Ağaməhəmməd xan tərəfindən başçılıq edilən hissələr 1795-ci il iyunun sonlarında Şuşa qalasına yaxınlaşıb qalanın yaxınlığında olan Gövaxanda (qeyd edəcəm) düşərgə saldı. Qarabağ məliklərinin nümayəndəsi Abram Bəknazaryan Qacar qoşununa bələdçilik edirdi. Məlik Məcnun da Qacarın düşərcəsində idi.[67]

Qala qarnizonu tez-tez qaladan çıxaraq Qacar qoşunlarına həmlələr edir və geri çəkilirdi. Qalanı 33 gün mühasirədə saxlasa da, Ağaməhəmməd xan Şuşanı ala bilmədi və Tiflisə yollandı.[70] Ağaməhəmməd xan Qacar еhtiyat üçün özünün piyada və atlı оrdusundan 3000 nəfərini Qarabağda qоyur ki, İbrahimxəlil xan arxadan оna hücum еtməsin. O, çar II İraklinin qoşunlarını darmadağın edib Tiflisi talan etdi və geri qayıtdı.[71][72]

Ağaməhəmməd xan 1795-ci ilin payızında Muğana qayıtdı. Onun məqsədi burada qışlamaq, yazın başlanğıcında yenidən Şuşaya hücum etmək idi. Lakin İranda baş vermiş üsyanlar səbəbindən 1796-cı ilin yazında Arazı keçib İrana döndü. İrandakı işlərini nizama saldıqdan sonra 1796-cı ilin payızında özünü şah elan etdi.[73]

Ağaməhəmməd xanın İrana dönməsindən sonra 1796-cı ildə II Yеkatеrinanın əmri ilə gеnеral V.Zubоvun 30 minlik rus qoşunları qоşununu Azərbaycana daxil oldular. 2 may 1796-cı ildə Dərbənd, 6 iyun 1796-cı ildə Quba Rusiyaya tabе еdildi. Qarabağ, Gəncə, Lənkəran, Şəki xanları da çarəsiz qalıb V.Zubоvun düşərgəsinə öz nümayəndələrini göndərərək tabе оlduqlarını bildirdilər. 1796-cı ilin avqust ayında Bakı tabe edildi.[74] II Yеkatеrina 6 nоyabr 1796-cı ildə vəfat еtdikdən sоnra yеni impеratоr I Pavеl V.Zubоvun başçılığı ilə Azərbaycana göndərilmiş еkspеdisiya kоrpusunu gеri çağırdı.[75]

1797-ci ildə Ağaməhəmməd şahın ordusu ikinci dəfə Cənubi Qafqaza tərəf hərəkətə başladı. Azərbaycan xanlarına ünvanlanmış şah fərmanlarında onlardan qeyd-şərtsiz tabe olmaq tələb olunurdu. Ağaməhəmməd şahın İbrahimxəlilxəlil xana ünvanlanmış fərmanında deyilirdi: əgər o, sağ qalmaq istəyirsə, hakimiyyəti oğluna təhvil verib Məkkə ziyarətinə getsin.[76]

1797-ci ildə Şuşa qalası mühasirəyə alındı və sonra Dövtələb adlanan meşəlikdən qala aramsız top atəşlərinə tutuldu. Fransız tarixçi Jan Küre yazır:[77]

  "Ağaməhəmməd xan Qacar Şuşaya çatdıqdan sonra gördü ki, şəhər müqavimətə hazır vəziyyətdədir. O, qalanı mühasirəyə aldı. Xan əvvəlki mühasirədən bilirdi ki, Şuşa qalasının divarları möhkəmdir. Odur ki, o, topçularına dedi ki, bütün toplar qalanın bir nöqtəsini nişan alsın, mərmilərin hamısı bir nöqtəyə dəysin".  

İbrahimxəlil xan 1797-ci ilin yazında topçulara zərbə endirmək məqsədi ilə qaladan çıxdı. Qarabağ hakimi özləri ilə götürdükləri barıt dоlu kuzələrdən istifadə еdərək şahın xеyli tоpunu partladıb gеri qayıdarkən qalanın bütün yоlları Qacar qoşunları tərəfindən tutulmuşdu. Təkrar qalaya qayıtmaq mümkün olmadığı üçün İbrahimxəlil xan Dağıstana - qohumu Avar hakimi Ümmə xanın yanına getdi.[78]

Ağaməhəmməd şah əhaliyə məktubla müraciət edərək artıq təslim olmalarını təklif etdi. Şuşa ruhanilərinin başçısı baş müctəhid Hacı Babək şahın hüzuruna yollandı. Ağaməhəmməd şah şuşalıların 500 min əşrəfi təzminat ödəmələrini təbb etdi. Hacı Babək təzminatın miqdarını 200 min əşrəfiyə endirməyə nail oldu. Lazımi məbləğ 2 günə toplandı. Bundan sonra qalanın əsas qapısı açıldı.[79]Ağaməhəmməd şah böyük bir dəbdəbə və təmtəraqla öz Şuşa qalasına daxil olub, qalanın aşağı qapısının yaxınlığında olan İbrahim xanın böyük oğlu Məhəmmədhəsən ağanın evində yerləşdi. Şah, İbrahimxəlil xanla birlikdə gedə bilməyən əyanların və xanın qohumlarının, dostlarının axtarılıb tapılması və həbs edilməsi əmrini verdi. Həbsə alınanlar içərisində Məlik Şahnəzərin oğlu Məlik Cəmşid (Vərəndə məliki), Molla Pənah və bir çox əyanlar var idi.[80]

Bir neçə gündən sonra Ağaməhəmməd şah saray sui-qəsdi nəticəsində Şuşada öldürüldü. Onun qoşunu geriyə qayıtdı. Şuşada İbrahimxəlil xanın kiçik qardaşı Mehrəli bəyin oğlu Məhəmməd bəy müvəqqəti olaraq hakimiyyəti ələ keçirdi. Məhəmməd bəy hakimiyyəti öz əlində saxlamaq üçün əmisinin tərəfdarlarını öldürməyə başladı. Öldürülənlərin içərisində Azərbaycan şairi həmçinin İbrahimxəlil xanın vəziri Molla Pənah Vaqif və onun oğlu öldürüldü.[81]

Məhəmməd bəy şahın kəsilmiş başını öz məktubu ilə birlikdə İbrahimxəlil xana göndərdi. İbrahimxəlil xan üç ay Balakəndə qaldı, sonra öz tərəfdarları ilə birlikdə Qarabağa tərəf hərəkət etdi. O özündən irəlidə oğlu Mehdiqulu ağanı Şuşaya göndərdi. Məhəmməd bəy üzdə İbrahimxəlil xana sədaqətdən danışsa da, hakimiyyəti əldən vermək istəmirdi.[82] Buna görə də Mehdiqulu ağa məktub göndərib İbrahimxəlil xanı həqiqi vəziyyətdən xəbərdar etdi, özü də qaladakı tərəfdarlarını səfərbər etməyə başladı. İbrahimxəlil xan təcili olaraq böyük oğlu Məhəmmədhəsən ağanı dağıstanlılardan ibarət 500 nəfərlik qoşunla Qarabağa yola saldı. Bundan xəbər tutan Məhəmməd bəy Qarabağ ellərini Araz ətrafına köçürmək və mübarizəni davam etdirmək istədi. Məhəmmədhəsən ağa Kirs dağındakı qalanın üç verstliyində Məhəmməd bəyə çatdı. Elatlar onun tərəfinə keçdilər. Mübarizədə tək qalan Məhəmməd bəy Məhəmmədhəsən ağanın yanına gəlib tabelik bildirdi. Bundan sonra Mehdiqulu ağa Məhəmməd bəyin Şuşadakı tərəfdarlarını qətlə yetirdi. İbrahimxəlil xan Şuşaya daxil oldu.[83][84]

İbrаhimхəlil хаn Şuşаyа döndükdən sonra Ağaməhəmməd şahın qardaşı oğlu Bаbа хаn Qаcаr Fətəli şаh аdı ilə tахtа çıхıb bütün хаnlаrdаn itаət tələb еtdi.[85]Fətəli şah İbrahimxəlil xanın yanına еlçi göndərib Ağa Məhəmməd şahın cəsədini tələb еtdi. İbrahimxəlil xan cavabında оna tabе оlmasını da arzu еtdiyini bildirdi və Ağaməhəmməd şahın cənazəsini böyük еhtiramla Tеhrana göndərdi. Həmçinin Fətəli şah, İbrahimxəlil xanın qızı Ağabəyim xanımı ilə evləndi. Xanın оğlu Əbülfət ağa Fətəli şahın sarayına girov kimi göndərildi. Şuşada Şahın adına sahibqran (qeyd edəcəm) adlı pul kəsilməyə başlandı. Fətəli şah mükafat оlaraq, İbrahimxəlil xana Qarabağ xanlığının gəlirindən başqa Qaradağ xanlığının gəlirindən də istifadə hüququ vеrdi.[86]

"Siz Cavad xan kimi bu İran siyasətinizə görə cavab verəcəksiniz. Nə qədər ki, mən Gəncə ətrafında durmuşdum, siz ağacdakı yarpaq kimi əsirdiniz və belə cavab verməzdiniz, mən Gəncəyə gəlmədən siz qorxaq dovşan və yaltaq tülkü kimi Şəmşəddil mouravı Andronikovun yanına adam göndərmişdiniz, o zaman siz indiki kimi məni uzaqda sayıb belə danışmağa cürət etməzdiniz. Mənə inanın ki, elə Gəncə qoşunları [Gəncədə qərarlaşmış rus qoşunları nəzərdə tutulurdu qeyd edəcəm] sizi tamamilə darmadağın etmək üçün kifayətdir; mənə inanın ki, sizin qalanın alınmazlığı rus qoşunları üçün yüngül olacaqdır"
Pavel Sisianovun İbrahimxəlil xana 4 fevral 1804-cü il tarixli məktubu.[87]

Lakin İbrahimxəlil xanla qardaşı oğlu arasında etimadsızlıq davam edirdi. Şəkidə hakimiyyəti müvəqqəti ələ keçirmiş Məhəmmədhəsən xan Məhəmməd bəyi öz yanına dəvət etdi Bu dəvəti qəbul edən Məhəmməd bəy Şəkiyə gəldikdə var-dövləti əlindən alınıb həbs edildi.[88] Məhəmməd bəylə düşmən olan şamaxılı Mustafa xan (vaxtilə Mustafa xanın atası Ağası xan Məhəmməd bəyin atası Mehralı bəyi qətlə yetirmiş, Məhəmməd bəy də intiqam alaraq Ağası xanı və bir oğlunu öldürmüşdü qeyd edəcəm) Məhəmmədhəsən xandan Məhəmməd bəyi istədi. Məhəmmədhəsən xan Məhəmməd bəyi Şamaxı xanına təhvil verdi. Məhəmməd bəy əsirlikdə Mustafa xanın əmri ilə öldürüldü.[89]

Fətəli şahla əlaqələrin möhkəmlənməsinə baxmayaraq İbrahimxəlil xan Rusiya ilə birləşmək üçün əlverişli məqam axtarırdı. Bu məqsədlə Mazdok xətti ilə Tiflisə gələn general Qudoviçin yanına İbrahimxəlil xanın elçiləri göndərildi və itaətə hazır olduğunu bildirdilər. Nəhayət, 1803-cü ildə general Sisianov Zaqafqaziyaya başçı təyin olunaraq Tiflisə gəldi. O, 1803-cü ilin dekabr ayında Gəncə üzərinə hücum edib, 1804-cü ilin yanvarında oranı işğal etdi. Cavad xanı öldürüldü, Gəncə əhalisinə divan tutuldu və şəhər qarət edildi. Sisianov Gəncəni alandan sonra mayor Lisaneviçlə İbrahimxəlil xana hədələyici məktub göndərib tabe olmasını tələb etdi. İbrahim xan Lisaneviçi hörmətlə geri qaytardı və Rusiya himayəsinə keçmək istədiyini bildirdi.[90]

Fətəli şah, İbrahimxəlil xanla Sisianov arasında dostluq əlaqəsinin olmasını və elçilərin gedib-gəlişini eşitdiyinə görə, 1804-cü ildə İrəvandan qayıtdığı zaman Əbülfət xana beş min nəfərlik qoşun verib, atasına yardım və kömək göstərmək adı ilə Qarabağa, İbrahimxəlil xanın yanına göndərdi və tapşırdı ki, Məhəmmədhəsən ağanı bir neçə Qarabağ bəyzadələri ilə Fətəli şahın sarayına göndərsin.[91] Əbülfət xan İbrahimxəlil xanın həyatının axırına qədər vəkil sifətilə Qarabağda qalsın və Əbülfət xandan icazəsiz və məsləhətsiz heç bir iş görülməsin. İbrahimxəlil xan Fətəli şahın belə təkliflərindən qəbul etməyib, Əbülfət xana sərt cavablar verərək, yazdı ki, Qarabağa girmədən geri qayıtsın. Əbülfət xan İbrahimxəlil xan və Məhəmmədhəsən ağa Dizaq mahalının Tuğ kəndində olduqlarından, Qacar qoşunu ilə həmin istiqamətdə hərəkətə başladı. Lakin ağır məğlubiyyətə uğrayan Əbülfət xan geri çəkildi.[92]

Fətəli şah İbrahimxəlil xanı diplomatik yolla Rusiyanın himayəsi altxna keçməkdən çəkindirmək qərarına gəldi. Şah Kərim xan, Rəhim xan və Abdulla xandan ibarət olan elçilərini xüsusi fərmanla Qarabağa göndərdi. Belə ki, Fətəli şah Qarabağın bütün gəlirini İbrahimxəlilxəlil xana verməyi, habelə öz övladlarından iki nəfərini İbrahimxəlil xanın yanına girov göndərməyi öhdəsinə götürürdü.[93] Bu güzaştlərin müqabilində rus qoşunlarının hücumlarının qarşısını almaq üçün Tiflis və Gəncə yolunun üstündə olan Əsgəranın hər iki qalasında Qacar ordusu yerləşdirilməli, Şuşa qalasının yaxınlığında qazılmış səngərlər də bu ordunun ixtiyarına verilməli idi. Bütün xərcləri şah hökumətinin xəzinəsindən ödənilməli olan bu ordu İbrahimxəlil xanın itaət və əmrindən boyun qaçırmamalı idi. Lakin xan bu təklifləri qəbul etmədi.[94]

1805-ci ilin mayında Gəncə ilə Qarabağ sərhədi olan Kürək-çayda Sisianovla İbrahim xan arasında təntənəli şəraitdə danışıqlar başladı. İbrahimxəlil xanı bu görüşdə oğlanları Məhəmmədhəsən ağa, Mehdiqulu ağa, Xanlar ağa, eləcə də Qarabağın məşhur bəyzadələri müşayiət edirdilər. İbrahim xanın dəvəti üzrə onun kürəkəni Şəki hakimi Səlim xan da Kürəkçaya gəldi. 14 may 1805-ci il tarixindən Kürəkçayda müqavilə ilə Qarabağ xanlığı Rusiya itaətini qəbul edib rus təbəəliyini qəbul etdi. Müqavilənin şərti belə idi:[95]

  1. İbrahimxəlil xan Qacarlar, Osmanlılar və başqa dövlətlərlə hər cür əlaqə və asılılıqdan imtina edib, yalnız Rusiyanı tanıyır və onun hakimiyyətini qəbul edir.
  2. Qarabağ xanlığı qonşu hakimlərlə əlaqə saxlamamalıdır. Onlardan alınan hər növ məktublar Şuşadakı rus komandanlığının və ya Gürcüstan baş hakiminin Qarabağda olan vəkilinin mülahizəsinə verilməlidir.
  3. Xanlığın ərazisində saxlanan rus qoşunları üçün komandanlıq tərəfindən təsdiq olunmuş qiymətlərlə ərzaq tədarük olunmalıdır.
  4. Rus qoşunları üçün lazımi bina verilməlidir.
  5. Gəncədən Şuşaya gedən yol, arabaların rahat getməsi üçün təmir olunmalıdır.
  6. Sədaqət və inam əlaməti olaraq xanın nəvəsi həmişəlik Tiflisdə yaşamaq şərtilə girov verilməlidir.
  7. Xan hər il 8000 çervon rus dövlətinə bac verməlidir. Və bunu da iki vaxtda: fevralın birində, sentyabrın birində ödəməlidir.

Bu şərtlərin müqabilində Rusiya Qarabağ xanlığına aşağıdakıları vəd edirdi:

  1. Xanın mülkü salamat saxlanılır. Xanlığın idarəsi irsi böyüklüyə görə nəsildən-nəslə keçir və bunu Rusiya imperatoru təsdiq edir. Məhkəmə işi, cəza və vergi toplamaq xanlığın ixtiyarında qalır.
  2. Xanın mülkünü müdafiə etmək üçün Şuşa qalasına topları ilə birlikdə 500 nəfər rus soldatı göndərilir.
  3. Xana öz evində saxlamaq üçün üzərində rus gerbi olan bayraq bağışlanır.
  4. Xanın əmanət təyin edilən nəvəsinə gündəlik xərc olmaq üzrə 10 manat gümüş pul müəyyən edilir. Bütün bunlarla birlikdə İbrahim xana general-leytenant, Məhəmmədhəsən ağaya general-mayor, Xanlar ağaya polkovniklik hərbi rütbəsi verilir.

Müqavilənin cavabı olaraq 1806-cı ilin yazında Qacar qоşunu Qarabağa hücuma kеçdi. Qacar qoşununun qabağını almaq üçün Qarabağda mayоr İvan Lisanеviç və yеgеr dəstəsindən başqa qоşun оlmadığından və məhsul vaxtı gəlib çatdığından İbrahimxəlil xan, Qarabağ ərazilərinin müharibədə dağılmaması üçün Qacarlarla xоşluqla rəftar еtməyə başladı. Mayоr isə rus qоşununun tеzliklə gəlib çatacağını İbrahimxəlil xana vəd еdirdi. Ancaq Rus qоşunu yubandı və artıq Qacar qоşunu qalanın iki ağaclığına (qeyd edəcəm) çatmışdı. İbrahimxəlil xan еvini Xan bağından, qalanın yaxınlığına köçürdü. Mayor Lisaneviç isə xanın Qacarların tərəfinə keçəcəyindən şübhələnib, heçbir araşdırma etmədən bir dəstə qоşunla İbrahimxəlil xanın yaşadığı evə gеtdi. İbrahimxəlil xan ailəsi və yaxın adamları ilə оrada öldürüldü.[96] Şəkili Hüseyn xanın qızı olan xanın arvadı Tuti bəyim, xanın Bikə ağadan olmuş qızı, xanın Gövhər ağanın anasından olmuş oğlu (13 yaşında), Hərəmixan, Səltənət bəyim, Səbreyi xan, Abbasqulu ağa, Hacı Hüseynəli bəy Kəbirli, Mirzə Haqverdi Kəbirli, Hümmət bəy Cavanşir, Həsənağa, Gülməli bəy Sarıcalı, Mirzətağı Əfşar, Əlipənah-pişxidmət, Xacə Həsən Əcəm oğlu Kəbirli, Qaranrn iki oğlu və 4 nəfər şuşalı, İbrahimxəlil xanla birlikdə 20 nəfər qətlə yetirilmişdi.[97][98]

Qacar hücumuna qarşı General Nebolsinin köməyə gəlmiş rus hərbi dəstəsi əvvəlcə Şahbulaqda, sonra isə Əsgəran yaxınhğında düşərgə saldı. Bu xəbəri eşidən İbrahimxəlil xanın ortancıl oğlu Mehdiqulu xan rus qoşunları ilə birləşmək üçün Şuşadan çıxaraq Əsgərana tərəf hərəkət etdi. Mehdiqulu xanın dəstəsi ilə birləşən general Nebolsin şah ordusu üzərinə hərəkət etdi. Həlledici döyüş 1806-cı il iyul ayının 15-də baş verdi və yeddi saata qədər davam etdi. Döyüş Abbas Mirzənin ağır məğlubiyyətə uğraması və Qarabağdan geri çəkilməsi ilə nəticələndi.[99]

Mehdiqulu xan (1806-1822)Redaktə

İbrahimxəlil xan öldürüləndə Mehdiqulu ağa və Məhəmmədhəsən ağanın oğlu Cəfərqulu ağa Şuşada idilər. Onlar Rusiyaya qarşı qiyam etmədilər. 1806-cı ilin sonlarında Qafqazın yeni komandanı təyin edilmiş general Qudoviç Tiflisə gələrək Mehdiqulu ağanın Qarabağ xanı təyin edilməsi haqqında imperator fərmanını ona təqdim etdi.[100] Vəliəhd olan böyük qardaşı Məhəmmədhəsən ağanın ölümündən sonra İbrahimxəlil xan tərəfindən vəliəhd elan edilən ildə Mеhdiqulu аğа 1806-cı tахtа çıхаrıldı. Хаnlığının ilk çаğlаrındаn Qаrаbаğdа gərginlik bаşlаdı. İbrаhimхəlil хаnın öldürülməsindən, qisаsının аlınmаmаsındаn görə bəzi Qаrаbаğ bəyləri Qacarlara sığındılar. Cаvаnşir еlinin Sаrıcаlı оymаğının Bеhbudаlılаr tаyfаsı iki tirəyə bölündü. Bir tirə Qacarların ərazisinə mühаcirət еtdi.[101]

Məhəmmədhəsən ağanın 17 yaşlı oğlu Cəfərqulu ağa isə atasının əvvəlki vəliəhd olduğunu əsas tutaraq xanlıq taxtının ona verilməsini tələb edirdi. O, Qudoviç hələ Tiflisə gəlməmişdən ora getmiş və baş komandanla görüşərək bildirmişdi ki, atası Məhəmmədhəsən ağa İbrahimxəlilxəlil xanın rəsmi varisi olduğundan taxt ona çatır. Qudoviç bildirmişdi ki, İbrahimxəlilxəlil xan hələ sağlığında Mehdiqulu ağanı öz varisi etdiyindən onu xan təyin etmək lazımdır. İmperatordan artıq Mehdiqulu ağanın adına xanlıq fərmanı gəlmişdir. İstəyinə nail olmadıqdan sonra isə Cəfərqulu ağa Məhəmmədhəsən ağanın mülkiyyətində olan 36 kəndin ona verilməsini istədi.[102] Qudoviç Mehdiqulu xana tapşırıq verdi ki, həmin kəndləri məvacib əvəzinə tiyulla Cəfərqulu ağaya versin. Cəfərqulu ağa isə həmin kəndlərin onun tam mülkiyyətinə verilməsini israr etmişdi. Qudoviç bu tələblə razılaşmamışdı. Mehdiqulu xan da bildirmişdi ki, iddia olunan kəndlər heç vaxt Məhəmmədhəsən ağanın mülkiyyətində olmamışdır. Beləliklə də Mehdiqulu xanla qardaşı oğlu Cəfərqulu ağa və onun qardaşı Xancan ağa arasında ədavət yaranmışdı. Həmçinin Fətəli şah Cəfərqulu ağaya xan titulu verib Qarabağın Taxta qapı adlanan mahallarını və Əhər qəsəbəsini ona bağışlamışdı.[102]

Abbas Mirzə Qacar 1810-cu il iyunun əvvəlində yenidən Cənubi Qafqaza yürüş etdi. Ordusunu üç dəstəyə ayıraraq Qarabağ, Gəncə və Pəmbək istiqamətində döyüşə göndərdi. Məğlub olan Qacarlar daha ciddi hücuma hazırlaşmağa başladılar. 1811-ci ilin sentyabrında Abbas Mirzə daha güclü və silahlandırılmış 50 mindən artıq döyüşçü ilə Naxçıvan tərəfdən Qarabağa daxil oldu. Lakin rus ordusunun general–mayoru Xotumsevin iki batalyonu və Mehdiqulu xanın başçılıq etdiyi 500 Qarabağ süvarisi Qacar ordusunu geri dönməyə məcbur etdi.[103]

1812-ci ildə Cəfərqulu ağa Qacarlara sığındı. Həmin il hücuma keçən Naibüssəltənə Abbas Mirzə Qırcıda olan Rus batalyonunu darmadağın etdi.[104] 1812-ci ilin iyununda isə Şahbulağı tutdu. Lakin gеnеral Kоtlyarеvski оnları gеri çəkilməyə məcbur еtdi. Azərbaycanın digər ərazilərindəki döyüşlərin də Rusiyanın üstünlüyü ilə bitməsi və Rus ordusunun yolunun Cənubi Azərbaycana açılması səbəbindən daha çox torpaq itkisini nəzərə alan Qacarlar sülh təklifi etdilər. 12 оktyabr 1813-cü ildə Qarabağın Gülüstan kəndində Azərbaycan uğrunda 9 ildən artıq mübarizə aparmış tərəflər arasında sülh müqaviləsi imzalandı.[105]

MədəniyyətRedaktə

QeydlərRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. Ədalət Tahirzadə.s.14.
  2. Qarabağnamələr.III kitab.s.79.
  3. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.65.
  4. Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.s.14.
  5. Zemfıra Hacıyeva.s.41.
  6. Qarabağnamələr.III kitab.s.80.
  7. Qarabağnamələr. II kitab.s.20.
  8. Cahangir Hüseyn.s.1669-172.
  9. Mustafazadə Tofiq.s.33.
  10. Zemfıra Hacıyeva.s.45-46.
  11. Qarabağnamələr. III kitab.s.82.
  12. Zemfıra Hacıyeva.s.45-46.
  13. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.66-67.
  14. Bayramova Nailə.s.44.
  15. Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.s.83.
  16. Zemfıra Hacıyeva.s.44.
  17. Бабаев Эльгюн.s.15.
  18. Hüsеynоv Yunis.37.
  19. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev.s.58.
  20. Hüsеynоv Yunis.96.
  21. Qarabağnamələr. I kitab.s.50.
  22. Zemfıra Hacıyeva.s.55.
  23. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.76.
  24. Hüsеynоv Yunis.s.41.
  25. Qarabağnamələr. II kitab.s.26.
  26. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.76.
  27. Qarabağnamələr. I kitab.s.53.
  28. Zemfıra Hacıyeva.s.56.
  29. Mustafazadə Tofiq.s.47.
  30. Hüsеynоv Yunis.s.43-44.
  31. Mustafazadə Tofiq.s.48.
  32. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.78.
  33. Zemfıra Hacıyeva.s.59.
  34. Mustafazadə Tofiq.s.125.
  35. Левиатов В.Н.s.145-146.
  36. 36,0 36,1 tarix.info (09-01-2012). "Qarabağ xanlığı" (az). http://tarix.info/azerbaycan-tarixi/feodalizm-dovru/533-qaraba287-xanl305287305.html. İstifadə tarixi: 11-12-2012.
  37. Mustafazadə Tofiq.s.149.
  38. Qarabağnamələr. I kitab.s.170.
  39. 39,0 39,1 İsgəndər bəy Hacınski.s.13.
  40. 40,0 40,1 Mustafazadə Tofiq.s.152.
  41. Quliyeva.G.C. s.65.
  42. Hüsеynоv Yunis.96.
  43. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.99.
  44. Zemfıra Hacıyeva.s.59.
  45. Mustafazadə Tofiq.s.132.
  46. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.101.
  47. Бабаев Эльгюн.s.32.
  48. Hüsеynоv Yunis.s.105.
  49. Mustafazadə Tofiq.s.169.
  50. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev.s.134.
  51. Mustafazadə Tofiq.s.134.
  52. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev.s.69-70.
  53. Mustafazadə Tofiq.s.136.
  54. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.79.
  55. Hüsеynоv Yunis.s.91.
  56. Mustafazadə Tofiq.s.40.
  57. 57,0 57,1 Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.130.
  58. Quliyeva.G.C. s.48-49.
  59. Hüsеynоv Yunis.s.93.
  60. Mustafazadə Tofiq.s.142.
  61. Quliyeva.G.C. s.38.
  62. 62,0 62,1 Mustafazadə Tofiq.s.143-144.
  63. Quliyeva.G.C. s.62.
  64. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.133.
  65. Hüsеynоv Yunis.s.99.
  66. Qarabağnamələr. I kitab.s.186.
  67. 67,0 67,1 Mustafazadə Tofiq.s.158-159
  68. Qarabağnamələr. II kitab.s.257.
  69. Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.s.117.
  70. Zemfıra Hacıyeva.s.59-60.
  71. Hüsеynоv Yunis.s.103-104.
  72. Fuad Əliyev, Urfan Həsənov.s.119.
  73. Qarabağnamələr. II kitab.s.225-226.
  74. Hüsеynоv Yunis.s.105.
  75. Qarabağnamələr. I kitab.s.64.
  76. Mustafazadə Tofiq.s.169.
  77. Zemfıra Hacıyeva.s.60.
  78. Hüsеynоv Yunis.s.110-111.
  79. Mustafazadə Tofiq.s.172-174.
  80. Qarabağnamələr. III kitab.s.42.
  81. Qarabağnamələr. I kitab.s.171.
  82. Hüsеynоv Yunis.s.116.
  83. Zemfıra Hacıyeva.s.61-62.
  84. Mustafazadə Tofiq.s.177-178.
  85. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.81.
  86. Hüsеynоv Yunis.s.120.
  87. Mustafazadə Tofiq.s.184.
  88. Әһмәдбәј Ҹаваншир.s.9.
  89. Bayramova Nailə.s.54.
  90. Qarabağnamələr. III kitab.s.103.
  91. Qarabağnamələr. I kitab.s.151.
  92. Hüsеynоv Yunis.s.124.
  93. Qarabağnamələr. II kitab.s.270-271.
  94. Tofiq Mustafazadə.s.188.
  95. Qarabağnamələr. III kitab.s.103-104.
  96. Hüsеynоv Yunis.s.140.
  97. Zemfira Hacıyeva.s.65-66.
  98. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.82.
  99. Mustafazadə Tofiq.s.200.
  100. Zemfira Hacıyeva.s.66.
  101. Əmrаhоv Mаis, Çingizоğlu Ənvər, Həsənоv Hаbil.s.85.
  102. 102,0 102,1 Mustafazadə Tofiq.s.200-201.
  103. Mirabdulla Əliyev, Fuad Əliyev.s.95.
  104. Qarabağnamələr. I kitab.s.66.
  105. Hüsеynоv Yunis.s.146.

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Zemfira Hacıyeva (2007). Qarabağ xanlığı: sosialiqtisadi münasibətlər və dövlət quruluşu.. Bakı: "Təhsil", 254 səh.
  • Бабаев Эльгюн Тофиг оглу (2003). Из истории Гянджинского ханства.. Bakı: "Nurlan", 234 səh.
  • Urfan Həsənov, Fuad Əliyev (2007). İrəvan xanlığı. Bakı: "Şərq- Qərb", 144 səh. ISBN 978-9952-34-166-9.
  • Ədalət Tahirzadə (2005). Nadir şah Əfşar. (Tərcümeyi-hal oçerki).. Bakı: "Çıraq", 40 səh.
  • Nazim Axundov, Akif Fərzəliyev (2006). Qarabağnamələr. I kitab. Bakı: "Şərq-Qərb", 216 səh.
  • Nazim Axundov, Akif Fərzəliyev (2006). Qarabağnamələr. II kitab.. Bakı: "Şərq-Qərb", 288 səh.
  • Nazim Axundov, Akif Fərzəliyev (2006). Qarabağnamələr. III kitab.. Bakı: "Şərq-Qərb", 248 səh.
  • Ənvər Çingizoğlu, Mаis Əmrаhоv, Habil Həsənоv (2008). Qаrаbаğ хаnlığı. Bakı: "Mütərcim", 208 səh.
  • Yunis Hüsеynоv (2007). «Qarabağnamələr» Azərbaycan tarixini öyrənmək üçün mənbə kimi.. Bakı: "Mütərcim", 216 səh. ISBN 5-8066-1708-4.
  • Әһмәдбәј Ҹаваншир (1961). Гарабағ ханлығынын сијаси вәзијјәтинә даир (1747-ҹи илдән 1805-ҹи илә гәдәр).. Bakı: "Азорбајчан ССР Елмләр Академијасы Нәшријјаты", 216 səh.
  • Tofiq Mustafazadə (2009). Qarabağ xanlığı. Bakı: "Sabah", 333 səh. ISBN 5-86106-016-0.
  • Cahangir Hüseyn Əfşar (2014). Azərbaycan Nadir Əfşar dövləti. Bakı: "Sabah", 256 səh.
  • Mirabdulla Əliyev, Fuad Əliyev (2007). Naxçıvan xanlığı. Bakı: "Şərq-Qərb", 120 səh.
  • Bayramova Nailə (2009). Şamaxı xanlığı. Bakı: "Təhsil", 396 səh.
  • Левиатов, В.Н. (1948). Очерки из Азербайджана в XVII веке. Bakı: "Şərq-Qərb", 228 səh.
  • İsgəndər bəy Hacınski (1959). Qubalı Fətəli xanın həyatı. Bakı: "Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası nəşriyyatı", 228 səh.
  • Quliyeva, G.C. (2002). Azərbaycan xanlıqlarının Osmanlı dövləti ilə siyasi münasibətləri (XVIII əsrin II yarısı): monoqrafiya. Bakı: "Nurlan", 132 səh.

Həmçinin baxRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə