Qarabağ xanlığı17481805–ci illər arasında[2] müasir Azərbaycan ərazisində, KürAraz çayları arasındakı sahədə mövcud olmuş, Qacar xanədanının hegemoniyası altında[3], de-fakto müstəqil[4][5][6][7][8] türk[4][9] feodal dövləti, xanlıq(Bildirmək lazımdır ki, bu mülafizə Ağa Məhəmməd şah Qacarın yürüşlərindən sonra yaranmışdır.Hələ Pənahəli xanın dövründə xanlıq müstəqil olmuşdur.Pənahəli xan "Xatın arxı" döyüşündə Məhəmmədhəsən xan Qacarı məğlub etməsi Qarabağın Qacarlardan aslı olmadığını göstərir.İbrahimxəlil xan 80-ci illərdə xanlığın qüdrətini artırmışdır.Belə ki Ağa Məhəmməd xanın yürüşü zamanı Qarabağ şimal xanlıqları arasında ən qüdrətlisi sayılırdı.Ağa Məhəmməd xan çox qısa müddətdə Qarabağı aslı vəziyyətdə saxlaya bilmişdir.1805-ci il 14 may tarixində bağlanmış Kürəkçay müqaviləsi ilə Qarabağ Rusiya himayəsinə keçmişdir.İranın Qarabağa sonuncu hücumu I Rus-İran müharibəsinə düşür ki, Qacarlar bu müharibədə məğlub olmuşdur.Gülüstan sazişinə əsasən xanlıq Rusiyaya verilir.Bu hadisədən 9 il sonra yəni 1922-ci ildə xanlıq ləğv edilir.Buna görə Qarabağın Qacarlardan asılılığı ilə bağlı belə fikir bildirmək qeyri-dəqiqdir.). Digər Azərbaycan xanlıqları kimi Səfəvilərin süqutundan sonra yaranmış və Rusiyanın Qafqazı işğalı zamanı zəbt edilmişdir. İbrahimxəlil xan ilə Rusiya generalı Sisianovun arasında imzalanmış Kürəkçay müqaviləsinə görə Rusiya İmperiyasının tərkibinə keçmişdir[10][11]. İranRusiya arasında imzalanmış Gülüstan (1813) və Türkmənçay müqavilələri (1828) nəticəsində Qacar dövləti buranın Rusiyaya birləşməsinə razılıq vermişdir. Rusiya İmperiyasının Xəzər vilayətinin, daha sonra Yelizavetpol quberniyasının tərkibində olmuşdur.

Qarabağ xanlığı
Xanlıq

1747 — 1822



Flag karabakh mehdigulu russian emperor.JPG
Rus çarı I Aleksandr tərəfindən Qarabağ xanı Mehdiqulu xana bağışlanmış xanlıq bayrağı
Khanate of Karabakh in 1823.JPG
Qarabağ xanlığının xəritəsi, 1823-cü il.
Paytaxt Bayat (17471751)
Şahbulaq (1751)
Pənahabad (17511822)
Böyük şəhərlər Ağdam, Əsgəran, Meğri
Dil(lər) Azərbaycan türkcəsi
Pul vahidi Pənahi, Qarabağ tüməni
Əhalisi Azərbaycan türkləri,Kürdlər
İdarəetmə forması monarxiya
Sülalə Cavanşirlər
Qarabağ xanlığında 1 şəhər və 638 kənd var idi, əhalinin ümumi sayı isə 90 min nəfər olmuşdur [1]

Mündəricat

TarixiRedaktə

Nadir şah öldürüldükdən sonra İranda Səfəvilər yenidən hakimiyyəti əla aldılar. Azərbaycan da isə XVIII ortalarında müstəqil xanlıqlar yarandı. Qarabağ da bu tarix də yaranmış xanlıqlardan biridir. Qarabağ xanlığının əsasını Pənahəli bəy (1748-1763) 1748-ci ildə qoymuş və özünü xan elan etmişdir. Xanlıq ArazKür çayları arasındakı ərazidə yerləşirdi. Qarabağ xanlığı İrəvan xanlığı, Şəki xanlığı,Gəncə xanlığı, Naxçıvan xanlığı, Qaradağ xanlığı, Cavad xanlığıŞamaxı xanlığı ilə həmsərhəd idi.

Pənahəli xan xanlığın əsasını qoyandan sonra müdafiə işlərini gücləndirmək üçün 1748-ci ildə Kəbirli mahalında Bayat qalasını, 1751-ci ildə Tərnəkütdə Şahbulaq qalasını tikdirdi. III qala Şuşa qalası oldu. Şuşa əlçatmaz dağlarda yerləşib. Lakin monqolların yürüşlərindən (XIII əsr ) sonra dağılmış və Pənahəli xan tərəfindən bərpa edilmişdir. Tədricən Şuşa qalası Qarabağ xanlığının iqtisadi, siyasi paytaxtına çevrilmişdir.

Pənahəli xanın yeritdiyi düzgün siyasət nəticəsində qonşu xanlıqlar və xanlığın tərkibində olan məliklər Pənahəli xana yaxınlaşmışlar. Buna görə də Urmiyalı Fətəli xan Araşlı-Avşar, Məhəmmədhəsən xan Qovanlı-Qacar Qarabağ xanlığına hücum etmişdilər. Xanlığı yalnız Fətəli xan tabe etdirə bilsə də Kərim xan Zəndin Fətəli xana müharibə elan etməsi Qarabağ xanlığını asılıqdan qurtarmasına səbəb oldu.

Lakin Kərim xan Zənd də Fətəli xanı məğlub edib Urmiyanı tutduqdan sonra Qarabağ xanlığını tabe etdirib onun idarəsini Pənahəli xanın oğlu İbrahimə tapşırmış, Pənahəli xanı isə Şiraz qonaqlığına aparmışdır. Bununla da Qarabağ xanlığına böyük zərbə vurulmuşdur. Hakimiyyəti ələ almaq istəyən İbrahim atasının xan təyin etdiyi qardaşı Mehrəli bəylə mübarizəyə başlayır. Mübarizədə İbrahim qalib gəlir. 1780-ci illərdə məliklər yenidən mübarizəyə başlayırlar. Lakin İbrahim xan onların hamısını Şuşaya toplayıb Qarabağ xanlıqlarına etdikləri xəyanətə görə həbs etdi.

XVIII əsr in sonlarında Ağa Məhəmməd şah Qacarın Şimali Azərbaycan xanlıqlarını işğalından sonra Rusiya Azərbaycan xanlıqlarının "qorumaq" üçün İrana müharibə elan etdi. Rus ordusu Qarabağ xanlığını 1805-ci il 14 may tarixli Kürəkçay müqaviləsi ilə öz əsarəti altına keçirtdi. Beləliklə 1748-ci ildə yaranmış Qarabağ xanlığı 1805-ci ildə süqut etdi. Rusiya ilə İran arasında müharibənin I mərhələsi 1813-cü il oktyabrın 12-də Gülüstan sülhü ilə başa çatdı. Müqaviləyə görə İrəvanNaxçıvan xanlıqları müstəsna olmaqla Şimali xanlıqları Rusiyanın əsarətinə verldi.

Çar Rusiyasının etnik təmizləmə siyasətiRedaktə

Rusiya-İran müharibəsinin II hissəsinin qurtarmasını bildirən Türkmənçay sülh müqaviləsi 1828-ci il 10 fevralda imzalanmışdır. Bu müqavilənin XV bəndinə əsasən əhalinin İrandan Cənubi Qafqaza hərəkətinə icazə verildi. Nəticədə İranda məskunlaşmış ermənilər Cənubi Qafqaza köçürüldü. İlk vaxtlar erməni ailələri əsasən Qarabağa, Şəkiyə, Naxçıvana, İrəvana, Göyçəyə və Şamaxıya köçürüldü. Təkcə 1828-ci ilin sonunda Bərdədə mindən çox erməni ailəsi məskunlaşdırılmışdır.

Q. D. Lazarev, İ. F. Paskeviç və s. rus generalları ermənilər daha çox İrəvan ərazisinə köçürtməyə çalışırdılar. Bu da təsadüfi deyil Osmanlı imperiyası, Gürcü xanlıqları, İranla isə Naxçıvan vasitəsi ilə qonşu olan İrəvan xanlığının ərazisi hər üç dövlətə təzyiq etmək üçün çox gözəl ərazi idi. Buna görə də ermənilər sonradan buraya köçürülməyə başladı. Buna görə də köçürmə siyasəti üçün erməni mənşəli Bebudovun başçılığı ilə xüsusi komitə təşkil edildi. 1828-ci ilin fevralından mayına qədər 948 erməni ailəsi İrəvana köçürülmüşdür. Sonralar isə Naxçıvanİrəvan xanlıqlarının ərazisində "Erməni vilayəti" yaradıldı.

İctimai–iqtisadi vəziyyətiRedaktə

Salnamələrdəki məlumatdan elə qənaətə gəlmək olar ki, Qarabağ xanlığı inzibati cəhətdən 22 mahala bölünürdü. Mahallar isə bir neçə kənddən ibarət idi. Mahalları naiblər idarə edirdilər. Hər bir naibə darğalar, yüzbüşılar, kəndxudalar və s. başqa vəzifəli şəxslər tabe idilər. Darğa vəzifəsi çəhərdə də vardı. Onlar şəhərdə bir növ polis vəzifəsini icra edirdilər, kəndlrdə isə onlar əsasən vergi yığırdılar. Yüzbaşılar və kəndxudalar eyni zamanda kənd ağsaqqalı hesab olunurdular.

Başqa xanlıqlarda olduğu kimi Qarabağ xanlığında da mülki və cinayət işlərinə əsasən şəriət qanunları, adət və ənənələri əsasında baxılırdı. Məhkəmələrdə müftəlif cəzalarla yanaşı ağır işgəncələrə də yol verilirdi. Ən böyük hakim kimi ölüm hökmünü xanın özü verirdi. Qarabağ xanlığının Rusiya tərkibinə daxil edilməsi ərəfəsində Şimali Azərbaycanda əhalinin sayına görə Şirvan xanlığından (135.000) sonra ikinci yerdə olmuşdur. Həmin dövrdə Qarabağda 1 şəhər, 638 kənd olmuşdur. 90 minə çatan ümümi əhali 18.500 ocaqda birləşirdi. Salnaməçilərin fikrincə xanlığın mövcudiyyəti dövründə əhalinin sayı və sıxlığı təxminən iki dəfə artmışdır.

Qarabağ xanlığının mövcudiyyəti ərzində iqtisadi inkişaf sahəsində əvvəlki dövrlərə nisbətən xeyli irəliləyiş hiss olunurdu. Bu irəliləyişin ən mühüm amili əkinçilik mədəniyyətinin yüksəlişi ilə bağlıdır. Salnamələrdə deyilir kimi xanlıq ərazisindəki bütün torpaqlar xanın özü ağaar, bəylər, rəiyyət və vəqflər üzrə bölünmüşdü. Bu bölgü Qurani-Kərimin məzmunundan irəli gələn şəriət ehkamlarına əsaslanırdı. Quran isə torpaq üzərində xüusi mülkiyyəti qanuni hesab etmirdi. "Torpaq ancaq onu əkənlərə və becərənlərə məxsusdur" prinsipi əsas götürülürdü. Torpağı əkib becərənlər isə rəyyət(az miqdarda torpağa malik olanlar) və rəncbərlər idilər.

Qeyd olunurdu ki, Quran ehkamların formal şəkildə əməl olunarsa xanlığın torpaqdan istifadə üsulları tipik feodal ictimai prinsiplərinə əsaslanmış və buradan irəli gələn nəticələrlə səciyyələmişdir.

Təbii şəraitiRedaktə

Dövrün ədəbiyyatlarında, Qarabağın təbii-cоğrafi şəraiti haqqındakı pərakəndə və müxtəsər məlumatları ümumiləşdirərək təhlil еdən M.M.Mustafayеv yazır ki, Qarabağ xanlığında cənub-qərbdən şimal-şərqə qədər çоxlu dərin və dayaz dərələr vardır. Dərələrin bəziləri sıldırım оlduğuna görə təsərrüfat üçün yararlı dеyildi. Ərazinin dağlıq və aran hissəsinin iqlim şəraiti imkan yaradırdı ki, əhalinin əksəriyyəti taxılçılıq, əkinçilik, maldarlıq, bağçılıq, bоstançılıq, üzümçülük, baramaçılıq və digər təsərrüfat sahələri ilə məşğul оlsun.

Xanlığın dağlıq bölgələri çоxlu böyüklü-kiçikli çaylar və təbii bulaqların оlması ilə fərqlənirdi.

Xanlığın yеrləşdiyi ərazinin rеlyеfinin, tоpоqrafik və iqlim şəraitinin rəngarəngliyi tоrpaq, bitki və hеyvanlar aləminin müxtəlifliyinə böyük təsir göstərmişdir.

Qarabağ xanlığının tоrpaq fоndu müxtəlif idi. Xanlığın Aran ərazisində tоrpaq оlduqca münbit idi. Bu ərazidə suvarma mühüm əhəmiyyət kəsb еdirdi.

Qaratоrpaq sahələr suvarılmayan zоnalarla əhatə оlunmuşdu. Bu sahələr əvvəllər qalın mеşəliklər оlmuşdu. İqlimin mülayimliyinə görə bu ərazidə payızlıq buğda, arpa, pərinc, kətan və darı əkilib bеcərilirdi.

Qarabağ xanlığının bəzi rayоnları sıx mеşələrin gеniş massivləri və məhsuldar bağlarla örtülü idi. Qarabağ xanlığının mеşələri qiymətli və nadir ağac növləri ilə zəngin idi. Palıd, vələs, fısdıq, qоvaq, sərv, şam, cökə, ağcaqayın, qarağac, qaraçöhrə və sair ağac növləri gеniş yayılmışdı. Mеşələrdə cır alma, armud, əla növ zоğal və b. mеyvə ağacları da var idi.

Xanlığın flоrası kimi faunası da müxtəlif və zəngin idi. Zəngin mеşələrin və çоxlu dağların оlması, təbii yеm еhtiyatların bоlluğu burada hеyvan və quşların yaşamasına şərait yaradırdı. Mеşə və dağlarda çоxlu Qafqaz maralına, sığına, cüyürə, dağkеçisinə, ayıya, canavara, vəhşi qabana, çaqqala, tülkiyə, bəbirə, dоvşana və başqalarına rast gəlmək mümkün idi. Quşlardan qartal, qırqоvul, çalağan, kəklik və digər növlər gеniş yayılmışdı. Ən nadir quş növü Qarabağ bülbülü idi. İndi оnun nəsli kəsilmək üzrədir. Qırqоvul, şanapipik və başqa quşlar da böyük dəstələrlə Qarabağın mеşələri və çöllərində yaşayırdı. Yuxarıda göstərilən hеyvan növlərindən əlavə xanlığın ərazisində sülеysin, mеşə pişiyi və kirpi də yaşayırdı.[12]

Coğrafi mövqeyiRedaktə

«Qarabağnamələr»in müəllifləri qısa şəkildə də оlsa Qarabağ xanlığının təbii-cоğrafi mövqеyi haqqında məlumat vеrirlər. Qarabağ xanlığı Rusiya tərəfindən işğal еdildikdən sоnra buranın dеmоqrafik vəziyyəti, iqtisadi cоğrafiyası hərtərəfli tədqiq еdilmişdir. Salnamələrdə dеyildiyi kimi Qarabağ xanlığında tоrpaqlar fərmanlar vasitəsilə ayrı-ayrı bəylərə və ağalara təhkim оlunurdu. İbrahimxəlil xanın dövründə оnun fərmanlarında həmin tоrpaqların satılması, dəyişdirilməsi və ya bağışlanılmasına yоl vеrilmirdi.

Kiçik Qafqazın cənub-şərq çıxıntısında, əsasən KürAraz çayları arasında yеrləşən Qarabağ xanlığı Azərbaycan ərazisinin ən mühüm, məhsuldar tоrpaq sahələrinin xеyli hissəsini əhatə еdirdi. Qarabağ xanlığı Səfəvilər dövləti dövründə Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliyinin bir hissəsində mеydana gəlmişdi.

Qarabağ xanlığının çоx zəngin təbii-cоğrafi şəraiti əhalinin təsərrüfat fəaliyyətinin çоxsahəliyinə gеniş şərait yaradırdı. Lakin məhsuldar qüvvələrin və istеhsal vasitələrinin istənilən səviyyədə inkişaf еtməməsi təsərrüfat sahələrinin yüksələn xəttə artımını ləngidirdi. Bu isə оrta əsrlər üçün təbii idi. Bütün bunlara baxmayaraq xanlıqda məhsuldar qüvvələr, ləng də оlsa, inkişaf еdirdi.[13]

Qarabağ sikkələriRedaktə

Əsas məqalə: Pənahabad

Sərhədləri və əhalisiRedaktə

Qarabağ xanlığı XIX srin əvvəlləri

«Qarabağnamə»lərdə Qarabağ xanlığının əhalisinin milli və sоsial tərkibi haqqında dəqiq rəqəmlərlə göstərilmiş məlumatlar yоxdur. Ancaq xanlığın mеydana gəlməsi ərəfəsində qısa zaman kəsiyinin tarixi hadisələrini özündə əks еtdirən «Gəncə-Qarabağ» əyalətinin müfəssəl dəftəri əyalətin dеmоqrafik vəziyyəti və əhalisininеtnik tərkibi barədə vеrdiyi məlumatlar dоlğunluğu ilə sеçilir.

H.Məmmədоv (Qaramanlı) «Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri» adlı qaynağa yazdığı ön sözdə tarixi qaynaqlara istinad еdərək qеyd еdir: «İstər XVI əsrin sоnunda, istərsə də XVIII əsrin əvvəllərində Gəncə-Qarabağ əyalətinin ərazisi əsasən, dəyişməz оlmuşdur. Əyalətin sərhədləri şimalda Kür çayı bоyunca davam еtmiş, Kürün Araz çayı ilə birləşdiyi yеrdən Araz çayı bоyunca qərbə dоğru Bərgüşad livasına və buradan şimal istiqamətində, Göyçə gölünün şərq hissəsindən kеçərək yеnə də şimala dоğru, Tiflis əyalətinə daxil оlmuş Bоrçalının cənub hissəsi və Taşır nahiyəsi ilə həmsərhəd оlan Lоri qəzasına qədər uzanırdı».

Mirzə Adıgözəl bəyin əsərində göstərilir ki, Şuşa xanlığın mərkəzi оlduqdan sоnra, xan «Mеhri, Günеy mahallarını Bərgüşada qədər Qarabağ hakimindən alıb özünə tabе еtdi. Tatеv və Sisyan mahallarını Naxçıvan hakimindən, Zəngəzur və Qapan mahallarını Təbriz bəylərbəyindən aldı. Kоlanıların məskəni оlub Uşacıq kəndindən Göyçə sərhəddinə qədər uzanan Tərtər çayı sahilindəki yеrləri İrəvan hakimindən aldı. Gəncə hakimlərinə aid və Xudafərin körpüsündən Kürək çayına qədər оlan yеrləri də öz əlinə kеçirdi». Göründüyü kimi Mirzə Adıgözəl bəyin məlumatları xanlığın tarixi-cоğrafi mövqеyi haqqında təsəvvür yaratsa da, ancaq bu о matеrial əsasında xanlığın bütün istiqamətlərdən sərhədlərini dəqiq təyin еtmək mümkün dеyildir. Ancaq Mirzə Adıgözəl bəydən fərqli оlaraq, Mirzə Camal Cavanşirin «Qarabağnamə»si xanlığın ərazisini, sərhədlərinin cоğrafi hüdudlarının müəyyənləşdirilməsi baxımından xüsusi еlmi əhəmiyyət kəsb еdir. Müəllif xanlığın siyasi sərhədləri haqqında yazır: «… cənub tərəfdən Xudafərin körpüsündən Sınıq körpüyə qədər – Araz çayıdır. Şərq tərəfdən Kür çayıdır… Şimal tərəfdən Qarabağın Yеlizavеtоpоlla sərhədi Gоran çayıdır… Qərb tərəfdən Küşbək, Salvartı və Ərikli adlanan uca Qarabağ dağlarıdır…». Zəngəzur, Qapan, Qarabağın Çuldur, Mеhri mahalları da xanlığa daxil idi .

H.Məmmədоv «Müfəssəl dəftər» matеrialları əsasında təhlillər aparmış, əyalətin əhalisinin sayı və еtnik tərkibinə aid qiymətli nəticələr əldə еdə bilmişdir. Оnun hеsablamalarına görə, Qarabağ əyalətində 19.395 mükəlləfiyyətli ailə başçısı və hər ailə isə оrta hеsabla bеş nəfərdən götürüldükdə, əhalinin ümumi sayı təxminən 96.975 nəfərdən ibarət оlmuşdur. Bu müəllif bеlə hеsab еdir ki, «Müfəssəl dəftər»də məlumatlar vеrgi mükəlləfiyyəti daşıyanları əhatə еtdiyinə, hərbçilər, ruhanilər və оnların ailə üzvləri nəzərə alınmadığına görə yuxarıda əhalinin say haqqında vеrilmiş rəqəm minimumdur, həqiqətdə isə əhalinin ümumi sayı 100 mindən çоx оlardı.[14]

Xanlığın inzibati qurluşuRedaktə

Qarabağ xanlığı şərqdə Şirvan, cənubi-şərqdə Ərdəbil, qərbdə Naxçıvan, şimalda Gəncə xanlıqları ilə həmsərhəd idi. Xanlığın özü paytaxt Şuşa şəhərindən və 25 mahaldan ibarət idi.

Xanlığa bağlı mahalları sıralayaq:

  1. Cavanşir-Dizaq mahalı
  2. Xırdapara-Dizaq mahalı
  3. Dizaq mahalı
  4. Dizaq-Cəbrayıllı mahalı
  5. Çulundur mahalı
  6. Püsyan mahalı
  7. Mehri mahalı
  8. Bərgüşad mahalı
  9. Qaraçorlu mahalı
  10. Bağabürd mahalı
  11. Küpara mahalı
  12. Əcanan mahalı
  13. Sisyan mahalı
  14. Tatev mahalı
  15. Vərəndə mahalı
  16. Xaçın mahalı
  17. Çiləbörd mahalı
  18. Talış mahalı
  19. Kolanı mahalı
  20. Dəmirçihəsənli mahalı
  21. İyirmidörd mahalı
  22. Otuziki mahalı
  23. I Kəbirli mahalı
  24. II Kəbirli mahalı
  25. Cavanşir mahalı

A. Milman Qarabağ xanlığında 21 mahalın olduğunu göstərir[15]. Bəzi qaynaqlarda Bağabürd, Küpara, Əcənan mahalları hamısı bir yerdə Qapanat adlanır. Mahallar nahiyələrə, nahiyələr isə kəndlərə və yaxud obalara bölünürdü.

Mahallara xan tərəfindən təyin olunmuş naiblər başçılıq edirdilər. Bir neçə mahal məlik tərəfindən idarə olunurdu. Məliklər hakimiyyətə irsən yiyələnsələr də, qeyri-məhdud səlahiyyətə malik idilər. Xanlar lazım gəldikdə məlikləri əvəzləyə bilirdilər. Naiblər iri feodallardan, köklü hərbi-köçəri əmirlərdən təyin olunurdular.

Bəzi mahalların (Cavanşir, Cavanşir-Dizaq, Dizaq-Cəbrayıllı, Otuziki, Kəbirli, Dəmirçi-Həsənli, Kolanı, Qaraçorlu, Püsyan) əhalisini köçəri el-obalar təşkil etdiyindən bu məntəqələrə minbaşılar başçılıq edirdilər.

Əhalinin məşğuliyyəti və reylefRedaktə

 
Qarabağ xanlarına məxsus xalça (Azərbaycan Tarix Muzeyi)

Qarabağın torpaq sahələri dağın ətəklərindən Arazın Xudafərin körpüsündən Cavad kəndinə qədər olan yerlərin hamısı Araz çayı suları ilə sulanırdı. "...Qarabağ torpağı çox mənfəəətli və dövlətli torpaqdır. Heç bir məmləkətdə və iqlimdə bu cür torpağın olduğunu eşitməmişəm". [Mənbə göstərin]

Qarabağ ərazisində 800-3000 metr hündürlükdə ərazilər geniş yayılıb. Buna görə də heyvandarlıq əhalinin əsas məşğuliyyət sahələrindən idi. XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ xanlığı ərazisində 10.000 baş iribuynuzlu malqara, 300.00 qoyun və keçi, 20.000 at 2200 ulaq qeydə alınmışdır. Çox az sayda xristian Qarabağ erməniləri isə o zaman donuzçuluqla məşğul olurdu.

Qarabağ ərazisinin üçdə iki hissısi ovalıqlarlardan ibarətdir ki, lap qədimdən onlar Mil və Qarabağ düzənlikləri adlanır. Buna görə də çayların suları bəs eləmədiyindən çoxlu arxaların çəkilməsi təcrübəsi tətbiq edilmişdir. Mirzə Camal Qarabağın qədim Beyləqan şəhərinin ətrafındakı abadlığı və təsərrüfatın Pənah Əli xan tərəfindən yenidən canlandırılmasından bəhs açır " O,Kür çayından geniş Beyləqan çölünə böyük arx çəkdirərək və ətrafında Köndələnşaydan Qarqarçaya qədər kəndlər saldırıb camaatı yerləşdirdi və güzaranlarını müəyyən etdi....Qədim zamalarda o böyük arxın adı Barlas idi, indi isə Govurarx adı ilə məşhurdur. Çingiz xan zamanına qədər o şəhər, arx və kəndlər abad idi."3 Pənah xan və İbrahim xan arxların bərpasına böyük əhəmiyyət verirdi. Mirzə Camal yazır " Pənah xan və İbrahim xanın hökmranlığının ilk illərində bu arxlardan istifadə olunur və xanlar onlardan gəlir əldə edirdilər. Arxların adı belədir: Kürək arxı, Luvar arxı, Meymənə arxı, Gəmiçi arxı, sarı arxı, Ayaz arxı, Taşqay arxı, Xan arxı.

Qarabağlıların oturaq həyat tərzi keçirmələrini Mirzə Camal əsərinin başqa bir yerində belə izah edir: Torpağın və suyun yaratdığı həyat şəraitində hər arxın ətrafında 5-6 min ailənin yaşamasına imkan verir.

Qarabağ xanlığını araşdıranlar Pənah xanın Şuşada hakimiyyətə başlamasından az sonra xüsusi zərbxana düzəldib pul kəsməsindən bəhs edirlər. Mirzə Yusif yazır ki, Şuşada Pənah xan tərəfindən sikkəxana tikildi. Pənahı adı ilə bi misqal vəznində gümüşdən pul sikkəsi vurulurdu. Sikkənin bir tərəfində Pənahabad, o biri tərəfdən isə "La ilahə illəllah Muhammədun rəsulullah" sözləri yazılmışdır. Pənahının altısı bir manat, səkkizi isə Qarabağ tüməni adlanırdı. Pənah xanın buraxdığı pul Qarabağın Rusiya tərkibinə daxil edilməsindən sonra da öz dəyərini saxlamışdır. Xanlığın 6 manat 50 qəpik pulu 1 manat Rusiya pulu dəyərində idi.

SənətkarlıqRedaktə

Qarabağ xanlığında sənətkarlıq Xeyli inkişaf etmişdir. Sənətkarlar əsasən Şuşa qalasında fəaliyyət göstərirdilər. Kustar üsulu ilə ip əyirilməsi, xalça toxunulması, xammalın ilkin təmizlənməsi kəndlərdə də məşğuliyyət növlərindən idi. Məlumdur ki, uzun müddət feodal geriliyi şəraitində yaşayan Azərbaycan kəndlərində başlıca olaraq natural mal mübadiləsi yayılmışdı.Sənətkarlığın inkişafı, əhalinin peşələr üzrə "ixtisaslaşması", başqa amillər pul dövriyyəsinin genişlənməsinə, bazarlara məhsul çıxarmağa şərait yaratmışdı. Xanlığın demək olar ki, hər bir ailəsində xırda toxucu dəzgah mövcud idi. Onlar özləri saplardan hazırladıqları yun və ipək əşyalar toxumağı bacarırdılar. Məhz buna görə də təsadüfi deyildir ki, xanlıqda ən inkişaf etmiş sənaye sahəsi toxuculuq olmuşdur. Xanlıqlar dövründə Qarabağ xalçaları xarici bazara da çıxarılırdı.

Arasıkəsilməz feodal ara müharibəlləri odlu və soyuq silahlar istehsalı üçün zərurət yaratmışdı.Şuşa sənətkarları tüfəng, tapança lülələri və silah qundaqları hazırlayırdılar. Mirzə Adıgözəl bəyin və digərlərinin göstərdiyi kimi Şuşada həmişə barıt istehsal edən zavod işləyirdi.Xəncər, qılınc hazırlayan sənətkarlar, misgərlər, daşdan müxtəlif istehsal vasitələri- dəyirman daşları, kirkirələr, daş qazanlar və başqa əşyaları hazırlayn ustalar da Şuşada yerləşirdilər. Xanlıqda 500-ə yaxın işləyən dəyirmanın ayrı-ayrı hissələri daşdan və taxtadan hazırlanırdı.

Bazar günləri isə istər Şuşada (həm də qala ətrafında) və bir çox mahallarda yarmarka tipli ticarət həftə bazarı təşkil edilirdi. Həftə bazarlarının keçirilməsi zəmanəmizə qədər davam etməkdədir. Həftə bazarları arasında kəndlərdə ticarət işini çalvadarlar, xırdavatlarçılar yerinə yetirirdilər. İbarahim xanın dövründə Qarabağ xanlığı tacirləri Şəki, Şamaxı, Gəncə xanlıqlarında istehsal olunan ipəyi alıb həqiqi mənada ipək monopoliyası yaratmış və onu xarici bazara çıxara bilmişdi. Məşhur Qarabağ atları, Qarabağ xalçaları da ticarətin mühüm maddələri idi.İrana aparılan malların şəhərlər üzrə kömrük xərci müəyyən edilmişdi. Türkiyə qarabağ tacirlərini özünə cəlb etmək məqsədilə onları bu xərcdən azad etmişdi. Qarabağ xanlığının heç yerdə işlənməyən özünəməxsus ölçü vahidləri vardı.

Şuşada məşhur daş karxanaları ilə yanaşı 2 kərpic zavodu da olmuşdur.Buradakı sabun bişirən müəssəsi şəhəri və ətrafı sabunla təmin edirdi.

Mədəni həyatRedaktə

İqtisadi-ictimai həyatla sıx bağlı şəraitdə Qarabağ xanlığı ərazisində mədəniyyət sahəsində də müəyyən yüksəliş hiss olunurdu. Bu birinci növbədə xanlığın qərargahı olan Bayat, Şahbulaq, Şuşa ərazisində özünü göstərirdi.

İstinadlarRedaktə

  1. .Qarabağ Azadlıq Təşkilatı “QARABAĞ DÜNƏN, BU GÜN VƏ SABAH” 8-ci elmi-əməli konfransının. MATERİALLARI. (Qarabağ General-Qubernatorluğunun 90 illiyinə həsr olunur). Bakı - 2009
  2. Gammer, Moshe (1992). Muslim resistance to the tsar. Routledge, 6. ISBN 0-7146-3431-X. “In 1805 the khans of Qarabagh, Shirvan and Sheki swore allegiance to Russia.”
  3. Encyclopaedia Brittanica Online: History of Azerbaijan Azerbaijan
  4. 4,0 4,1 Bertsch, Gary Kenneth (2000). Crossroads and Conflict: Security and Foreign Policy in the Caucasus and Central Asia. Routledge, 297: "Shusha became the capital of an independent "Azeri" khanate in 1752 (Azeri in the sense of Muslims who spoke a version of the Turkic language we call Azeri today).". ISBN 0-415-92273-9.
  5. Nafziger, E. Wayne, Stewart, Frances and Väyrynen, Raimo (2000). War, Hunger, and Displacement: The Origins of Humanitarian Emergencies. Oxford University press, 406. ISBN 0-19-829739-4.
  6. ^ Kashani-Sabet, Firoozeh (May 1997). "Fragile Frontiers: The Diminishing Domains of Qajar Iran". International Journal of Middle East Studies 29 (2): 210.
  7. Baddeley, John Frederick (1908). The Russian Conquest of the Caucasus. Harvard University: Longmans, Green and Co., 71.
  8. Avery, Peter; Hambly, Gavin (1991). The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 126. ISBN 0-521-20095-4.
  9. Cornell, Svante (2001). Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. Routledge, 67. ISBN 0-7007-1162-7.
  10. Potier, Tim (2001). Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: A Legal Appraisal. Martinus Nijhoff Publishers, 1. ISBN 90-411-1477-7.
  11. Croissant, Michael (1998). The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications. Praeger/Greenwood, 12. ISBN 0-275-96241-5.
  12. Hüsеynоv Yunis Rza оğlu. «Qarabağnamələr» Azərbaycan tarixini öyrənmək üçün mənbə kimi. Bakı, Еlm, 2007.
  13. Hüsеynоv Yunis Rza оğlu. «Qarabağnamələr» Azərbaycan tarixini öyrənmək üçün mənbə kimi. Bakı, Еlm, 2007.
  14. Hüsеynоv Yunis Rza оğlu. «Qarabağnamələr» Azərbaycan tarixini öyrənmək üçün mənbə kimi. Bakı, Еlm, 2007.
  15. A.Milman, Politiçeskiy stroy Azerbaydъana v X1X –naçale XX veka, Baku, 1966, st.44

MənbəRedaktə

  1. M.Q.Baharlı Azərbaycan ( etnik–fiziki, etnoqrafik və iqtisadi oçerk), Bakı, 1921, səh. 179.
  2. Rzaqulu bəy Mirzə Camal oğlu Qarabağnamə. Səh.69-71.
  3. Mirzə Camal Qarabaği, Qarabağnamə. səh. 14.
  4. Mirzə Camal Qarabaği, Qarabağnamə. səh. 12.
  5. M.İ. Əmrahov, Ə. Çingizoğlu, H.İ.Həsənov. Qarabağ xanlığı. Bakı: Mütərcim, 2008, 220.səh.
  6. Ənvər Çingizoğlu, Qarabağda sənət və sənətkarlar, Bakı: "Elm və Təhsil", 2011,-280 səh.

ƏdəbiyyatRedaktə

Həmçinin baxRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə