Qara dəniz-Xəzər çölləri

Qara dəniz-Xəzər çölləri və ya Pont çölləri Moldovanı, Şimali Qafqazı, Cənubi Ukraynanı, Cənubi Rusiyanı və Qazaxıstanın şimal-qərbinin kiçik bir hissəsini əhatə edən Avrasiya çöllərinin tərkibində olan geniş çöl diyarıdır. Palearktika regionunun da bir hissəsi olan çöllərə mülayim çəmənliklər, savannalar və kolluq biomları daxildir.

Qara dəniz-Xəzər çölləri
Pont çölləri
Обитатели Азово-Сивашского заповедника на Бирючем острове.jpg
48°21′23″ şm. e. 44°31′48″ ş. u.
Ölkə
Tabesində Avrasiya çölləri
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
  • 994.000 km²
Xəritəni göstər/gizlə
Qara dəniz-Xəzər çölləri xəritədə
Qara dəniz-Xəzər çölləri
Qara dəniz-Xəzər çölləri
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Ərazi klassik antik dövrdəki Kimmeriya, İskit və Sarmatiyaya uyğun gəlir. Çöl min illər boyu bir çoxu at sürən köçəri tayfalar tərəfindən istifadə edilmişdir ki, onların da bir çoxu Avropanı, Qərbi və Cənub Asiyanı işğal etmişdirlər.

Biocoğrafiyada Ponto-Xəzər regionu termini bu çöllərdə yaşayan bitki və heyvanlar ilə Qara dəniz, Xəzər dənizi və Azov dənizində yaşayan heyvanları təsnif etmək üçün istifadə olunur. Genetik tədqiqatlar bu zonanın ən çox ehtimal olunan atların ilk dəfə əhliləşdirildiyi yer olduğunu müəyyən edir.

Hind-Avropa xalqlarının dilləri və mənşəyi ilə bağlı həyata keçirilmiş olan tədqiqatlar nəticəsində yaradılmış Kurqan fərziyyəsi adlı nəzəriyyəyə görə, Pontik-Xəzər çölləri proto-Hind-Avropa dilinin vətənidir.

Pont çöllərinin Dnepr çayından Ural dağlarına qədər əhatə etdiyi ərazi

Coğrafiya və ekologiyaRedaktə

 
Tulipa suaveolens, baharda çöllərdə görünən ən tipik çiçəklərdən biridir.

Pontik çölləri Avropada 994.000 kvadrat kilometrlik bir ərazini əhatə edir. Ərazi Bolqarıstanın şimal-şərq, Rumıniyanın isə cənub-şərqindəki Dobrucadan, Cənubi Moldovaya, Ukraynaya, Rusiyaya və Qazaxıstanın şimal-qərbinə qədər uzanır və Ural dağları ərazinin sərhədini təşkil edir. Region ekoloji cəhətdən qarışıq çəmənlikləri, mülayim enliyarpaqlı və qarışıq meşələri əhatə edən şimalındakı Şərqi Avropa meşə-çöl zonası ilə həmsərhəddir.

Qara dənizXəzər dənizi mezozoykaynozoy eralarında mövcud olmuş və indiki Qərbi Sibir düzənliyini əhatə edən Paratetisin bir hissəsi olan Turqay dənizinin qalıqlarıdır.

Tarixdən əvvəlki mədəniyyətlərRedaktə

 
Çöllərdəki Yamnaya mədəniyyəti
  • Xətti dulusçuluq mədəniyyəti e.ə 5500–4500
  • Cucuteni-Trypillian mədəniyyəti e.ə 5300–2600
  • Xvalınsk mədəniyyəti eramızdan əvvəl 5000-3500-cü illər
  • Sredny Stog mədəniyyəti e.ə. 4500–3500
  • Yamnaya/Kurqan mədəniyyəti e.ə. 3500–2300
  • Katakomba mədəniyyəti eramızdan əvvəl 3000-2200-cü illər
  • Srubna mədəniyyəti e.ə. 1600-1200
  • Novoçerkassk mədəniyyəti e.ə. 900-650

Tarixi xalqlar və millətlərRedaktə

 
Pont çölləri, c. 650
 
Krım xanlığı Tatarları ilə döyüşən Zaporojye kazakları XIX əsr rəsmi
  • Kimmerlər: eramızdan əvvəl XII- VII əsrlər
  • Daçiyalılar: eramızdan əvvəl XI əsr - eramızın III əsri
  • İskitlər: eramızdan əvvəl VIII-IV əsrlər
  • Sarmatiyalılar: eramızdan əvvəl V əsr - eramızın Vəsri
  • Ostqotlar: III-VI əsrlər
  • Hunlar və Avarlar: IV və VIII əsrlər
  • Bolqarlar (Onoqurlar) IV və VII əsrlər
  • Alanlar: V-XI əsrlər
  • Avrasiya avarları: VI-VIII əsrlər
  • Göytürklər: VI-VIII əsrlər
  • Sabirlər VI-VIII əsrlər
  • Xəzərlər: VI-XI əsrlər
  • Peçeneqlər: VIII-XI əsrlər
  • Qıpçaqlar və Kumanlar: XI-XIII əsrlər
  • Monqol Qızıl Ordusu: XIII-XV əsrlər
  • Qazaxlar, kalmıklar, Krım xanlığı, Volqa tatarları, noqaylar və başqa türk dövlətləri və tayfaları: XV-XVIII əsrlər
  • Pont yunanları və Qafqaz yunanları: XV-XIX əsrlər
  • Rusiya İmperiyası: XVIII-XX əsrlər
  • Sovet İttifaqı: XX əsr
  • Moldova, Qazaxıstan, Rusiya FederasiyasıUkrayna: XX-XXI əsrlər