Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Azərbaycan Respublikasının ali elmi idarəsi
(Azərbaycan Elmlər Akademiyası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Azərbaycanın Milli Elmlər Akademiyası və ya qısaca: AMEAAzərbaycan Respublikasında dövlətin təsis etdiyi ali elmi qurum, Respublikanın ali elmi idarəsidir[1]

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
НАНА, AMEA, НАН Азербайджану
AMEALOGO.png
İsmailiyye palace 2008.jpg
Yaranma tarixi 23 yanvar 1945
Mərkəzi
Prezidenti Ramiz Mehdiyev
science.gov.az
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
AMEA binası

TarixiRedaktə

Azərbaycan dünyanın ən qədim elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Onun tarixi ərazisinin sakinləri minilliklər ərzində zəngin mədəni və maddi irs yaratmışlar. Qədim mədəniyyət abidələri arasında elmi əsərlərin də sayı az deyil. Azərbaycan elminin, onun intellektual dəyərlərinin milli sərvət kimi qəbul edilməsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918–20) mühüm rolu olmuşdur. Bakı Universitetinin yaranması, azərbaycanlı tələbələrin Avropa ali məktəblərinə göndərilməsi milli dilin, mədəniyyətin intişarı bütövlükdə Azərbaycan elminin inkişafına mühüm təsir göstərən amillərdən olmuşdur. 1920-ci ilin əvvəllərində respublikada elmi tədqiqatlar əsasən Azərbaycan Dövlət Universitetində mərkəzləşmişdi. 1920-1922-ci illərdə burada humanitar, tibbtəbiət bölmələrindən ibarət elmi assosiasiya təşkil edilmiş və fəaliyyət göstərmişdir. 1925-ci ildə Cəmiyyət Azərbaycan Hökumətinin sərəncamına verildi. 1923-1929-cu illər arasında Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö (Araşdırma) Cəmiyyəti fəaliyyət göstərmişdi. Həmin cəmiyyətin sədri Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, üzvlərindən biri isə Məhəmmədhəsən bəy Vəlili-Baharlı seçilmişdi.1929-cu ildə bu cəmiyyət yenidən təşkil edilərək Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutu (DETİ) adlandırılmışdı. İnstitutun təbiət, biologiya, tarixetnoqrafiya, dilçilik, ədəbiyyatincəsənət, fəlsəfə, Sovet Şərqi və xarici Şərq, dövləthüquq bölmələri var idi.

1932-ci ildə Azərbaycan DETİ əsasında SSRİ Elmlər Akademiyası Zaqafqaziya Filialının Azərbaycan Şöbəsi təşkil edildi. Şöbəyə R. Axundov rəhbərlik edirdi. Şöbədə 11 bölmə və bir neçə komissiya fəaliyyət göstərirdi. Bir sıra məşhur alimlər – F.Y. Levinson-Lessinq, İ.M. Qubkin, A.A. Qrossheym, N.Y. Marr, İ.İ. Meşşanov, A.N, Derjavin, İ.Q. Yesman, ilk Azərbaycan alimlərindən Bəkir Çobanzadə, Vəli Xuluflu, M. Əfəndiyev, Abdulla Tağızadə, Salman Mümtaz, Ağamir Məmmədov və başqaları burada elmi-tədqiqat işləri aparırdılar.

1935-ci ilin oktyabrında şöbə SSRİ EA Azərbaycan Filialına çevrildi. Filialın yanında mövcud bölmələr əsasında Kimya, Botanika, ZoologiyaTarix, EtnoqrafiyaArxeologiya, DilƏdəbiyyat Elmi-Tədqiqat institutları, habelə Energetika, Fizika, Geologiya, Torpaqşünaslıq sektorları yaradıldı. Filialın Rəyasət Heyətinin sədri əvvəl akad. İ.M.Qubkin, sonralar isə akad. S.S.Namyotkin oldu.

SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 1945-ci il 23 yanvar tarixli qərarı ilə filial Azərbaycan EA-na çevrildi. Bu vaxt akademiyanın 4 bölməsi, 16 elmi-tədqiqat institutu, elmi-tədqiqat şöbəsi, 3 muzeyi, mərkəzi elmi kitabxanası, Naxçıvan, Gəncə, XankəndiQubada elmi bazaları var idi. Həmin il Azərbaycan EA-na 15 həqiqi üzv seçildi. Onun ilk heyətinə Ü.Hacıbəyov, S.Vurğun, M.İbrahimov, Y.Məmmədəliyev, M.Qaşqay, A.A.Qrossheym, S.Dadaşov, İ.Q.Yesman, M.Mirqasımov, Ş.Əzizbəyov, Ə. Əlizadə, M.Topçubaşov, M.Hüseynov, H.Hüseynovİ.İ. Şirokoqorov daxil oldu. 1945-ci il martın 31-də akademiyanın həqiqi üzvlərinin ilk ümumi iclasında Mir Əsədulla Mirqasımov prezident seçildi. Sonrakı illərdə Yusif Məmmədəliyev (1947-1950, 1958-1961), Musa Əliyev (1950-1958), Zahid Xəlilov (1961-1967), Rüstəm İsmayılov (1967-1970), Həsən Abdullayev (1970-1983), Eldar Salayev (1983-1997), Fəraməz Maqsudov (1997-2000), Mahmud Kərimov (2001-2013), Akif Əlizadə (20132019) Akademiyanın prezidenti olmuşlar.

 
Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının ilk Rəyasət Heyətinin həqiqi üzvləri (1945-ci il): Oturanlar (soldan sağa): Səməd Vurğun (1906-1956), İosif Yesman (1868-1955), Üzeyir Hacıbəyov (1885-1948), Ələşrəf Əlizadə (1911-1985), Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti Mirəsədulla Mirqasımov (1883-1958), İvan Şirokoqorov (1869-1946), Aleksandr Qrossheym (1888-1948), Mustafa Topçubaşov (1895-1981); Ayaqüstə (soldan sağa): Yusif Məmmədəliyev (1905-1961), Mirzə İbrahimov (1911-1993), Şamil Əzizbəyov (1906-1976), Heydər Hüseynov (1908-1950), Mirəli Qaşqay (1907-1977), Sadıq Dadaşov (1905-1946), Mikayıl Hüseynov (Üseynov) (1905-1992)

AMEA-nın təsisçiləriRedaktə

Müasir dövrRedaktə

Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 21 may 2002-ci il tarixli 81 saylı qərarına əsasən AMEA-da struktur dəyişikliyi edilmişdir.

İnformasiya Telekommunikasiya Elmi Mərkəzinin (İTEM) bazasında İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu (İTİ), Radiasiya Tədqiqatları sektorunun (RTS) bazasında Radiasiya Problemləri İnstitutu (RPİ) yaradılmışdır. İTİ-nun əsas fəaliyyət istiqamətləri yeni informasiya texnologiyaları əsasında müxtəlif sahələrin informasiyalaşdırılması, intellektual kompüter şəbəkələri və sistemlərinin yaradılması, informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır. Radiasiya Problemləri İnstitutunun əsas fəaliyyət istiqamətləri radiasiya texnologiyası, radiasiya təhlükəsizliyi, qeyri-ənənəvi enerji çevrilmə problemləri, ekologiya, radioekologiyadır.

AMEA-nın prezidenti 23 oktyabr 2019-cu ildən akademik Ramiz Mehdiyevdir.[2]

StrukturuRedaktə

 
Azərbaycanın Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin binası (İsmailiyyə Sarayı)
  1. AMEA Naxçıvan bölməsi
  2. AMEA Gəncə bölməsi
  3. AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzi
  4. AMEA Quba Regional Elmi Mərkəzi
  5. AMEA Lənkəran Regional Elmi Mərkəzi
  6. Bölmələr

Fizika-Riyaziyyat və Texnika Elmləri BölməsiRedaktə

Kimya Elmləri BölməsiRedaktə

Yer Elmləri BölməsiRedaktə

Biologiya Elmləri BölməsiRedaktə

Humanitar və İctimai Elmlər BölməsiRedaktə

İctimai elmlər bölməsiRedaktə

PrezidentlərRedaktə

Aşağıdakı siyahıda Azərbaycan Elmlər Akademiyasının yarandığı gündən bu günə kimi bütün prezidentlərinin siyahısı verilmişdir.

# Soyadı, adı, atasının adı İlk tarix Son tarix Qeyd
1 Mirqasımov Mir Əsədulla Mir Ələsgər oğlu 31 mart 1945 1947
2 Məmmədəliyev Yusif Heydər oğlu 1947 1950 1-ci dəfə
3 Əliyev Musa Mirzə oğlu 1950 1958
4 Məmmədəliyev Yusif Heydər oğlu 1958 1961 2-ci dəfə
5 Xəlilov Zahid İsmayıl oğlu 1961 1967
6 İsmayılov Rüstəm Hacıəli oğlu 1967 1970
7 Abdullayev Həsən Məmmədbağır oğlu 1970 1983
8 Salayev Eldar Yunis oğlu 1983 1997
9 Maqsudov Fəraməz Qəzənfər oğlu 1997 2000
10 Kərimov Mahmud Kərim oğlu 2001 10 fevral 2013 vəfat edib
11 Əlizadə Akif Ağamehdi oğlu 25 aprel 2013 22 oktyabr 2019
12 Mehdiyev Ramiz Ənvər oğlu 23 oktyabr 2019 indi

Həmçinin baxRedaktə

İstinadlarRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə