Məhəmməd

peyğəmbər
(Məhəmməd Peyğəmbər səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Məhəmməd (ərəb. مُحمّد‎‎ [mʊˈħæmmæd]) (tam adı: Abu Qasim Məhəmməd ibn Abdullah ibn Abd əl-Müttəlib ibn Haşim[1]; d. b.e. 570 — ö. 8 iyun b.e. 632)[2] — dini, sosial, siyasi lider və İslamın qurucusu.[3] İslam təliminə əsasən, Adəm, İbrahim, Musa, İsa və digər peyğəmbərlərin təbliğ etdiyi monoteist təlimləri təsdiq və təqdim etmək üçün göndərilmiş peyğəmbər.[3][4][5][6] Məhəmməd İslamın bütün əsas qollarında Allahın sonuncu elçisi olaraq qəbul edilir.

Məhəmməd ibn Abdullah
ərəb. مُحمّد‎‎
Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg
Mədinə şəhərində yerləşən Peyğəmbər məscidinin qapılarında qeyd edilmiş "Məhəmməd Allahın Elçisi"dir yazısı.
Rütbə Peyğəmbər
Doğum tarixi 570
Doğum yeri
Vəfat tarixi 8 iyun 632 (62 yaşında)
Vəfat yeri
Qeyd edilir İslam
Əsas məbədi Peyğəmbər məscidi
Xatirə günü Mövlud bayramı
Rəmzləri Qırmızı qızılgül
Vikimənbənin loqosu Məhəmməd Vikimənbədə
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Məhəmməd təqribi olaraq 570-ci ildə (Fil ili) Ərəbistan yarımadasında yerləşən Məkkə şəhərində doğulub. O, altı yaşından etibarən yetim qalmışdır.[7] Məhəmməd babası Əbdülmütəllibin himayəsi altında böyümüşdür. Babasının ölümündən sonra isə əmisi Əbu Talibin himayəsinə keçmişdir.[8]

Məhəmməd vaxtaşırı Məkkə yaxınlığındakı Hira adlanan mağaraya gedərdi. O, 40 yaşında Cəbrail tərəfindən ziyarət edildiyini[9][10]Allahdan ilk vəhyni aldığını bildirdi. Üç ildən sonra, 613-cu ildə,[11] Məhəmməd bu vəhyləri təbliğ etməyə başladı.[12] O, elan etdi ki, "Tanrı birdir",[13] Tanrıya təslimiyyət (İslam) doğru həyat yoludur[14] və digər İslam peyğəmbərləri kimi o da Tanrının elçisidir.[15][16][17]

Başlanğıcda, Məhəmmədin ardıcılları az idi və onlar məkkəli politeistlərin düşmənçiliyinə məruz qalırdılar. O, 615-ci ildə ardıcıllarını təqibdən qorumaq üçün onlardan bəzilərini Aksum Krallığına göndərdi. 622-ci ildə isə özü və ardıcılları Məkkədən Mədinəyə (əvvəl Yəsrib olaraq adlandırılırdı) köç etdilər. Bu hadisə, hicri təqvimi olaraq da bilinən "İslami təqvimin" başlanğıcı sayılır. Həmin il Məhəmməd Mədinədəki qəbilələri Mədinə müqaviləsi ilə birləşdirdi. Səkkiz il məkkəli qəbilələrlə aralıqlarla davam edən müharibələrdən sonra Məhəmməd 10.000 müsəlman əskərlə birlikdə Məkkə şəhərinə doğru hərəkətə başladı. Fəth böyük ölçüdə müharibəsiz keçdi və Məhəmməd şəhərə az qırğınla daxil ola bildi. Məhəmməd vida həccindən qayıtdıqdan bir neçə ay sonra, 632-ci ildə, xəstələndi və vəfat etdi. Ölümünə qədər Ərəbistan yarımdasının əksəriyyəti İslam dinini mənimsədi.[18][19]

Tanrı tərəfindən Məhəmmədə göndərilən vəhylər Quran ayələrini meydana gətirmişdir. Vəhylər müsəlmanlar tərəfindən "Allahın kəlamı" adlandırılır və dinin əsası olaraq qəbul edilir. Qurandan başqa, Məhəmmədin hədislərdəsiyərlərində yer alan təlimləri və tətbiqləri (sünnə) İslam hüququnun mənbələri olaraq dəstəklənir və istifadə edilir (bax: Şəriət).

Məhəmməd tarixdə 100 ən nüfuzlu şəxs siyahısında birinci sıradadır.

Qurandaki adları və titullarıRedaktə

 
İslam xəttatlığında sülus xətti ilə Məhəmməd adının yazılışı

Məhəmməd adı Quranda dörd dəfə keçir və "tərifə layiq" mənasına gəlir.[20] Həmçinin, Quranda Məhəmmədə ikinci şəxs olaraq müxtəlif adlarla müraciət edilir: elçi, peyğəmbər, Allahın qulu, xəbərçi (bəşir), şahid, müjdəçi (mübəşşir), xəbərdarlıq edən (Nazir), xatırladan (müdhəkkir), Tanrıya dəvət edən, Nur və işıq saçan lampa.

Həyatından bəhs edən mənbələrRedaktə

QuranRedaktə

 
Kufi xətti ilə yazılmış Quran (Abbasilər dövrü, 8-ci 9-cu əsrlər)

Quran İslamın ən ali dini mətnidir. Müsəlmanlar onun baş mələk Cəbrayıl tərəfindən Məhəmmədə çatdırılan Tanrının sözləri olduğuna inanırlar.[21][22][23] Lakin Quranda Məhəmmədin həyatı haqqında məlumat azlıq təşkil edir.[24][25]

Erkən bioqrafiyalarRedaktə

Məhəmmədin həyatı ilə əlaqədar əhəmiyyətli məlumatlar müsəlman erasının 2-ci və 3-cü əsr müəlliflərinin tarixi əsərlərində tapıla bilər (b.e-nın 8-ci 9-cu əsrləri).[26] Bunlar Məhəmmədin həyatı haqqında əlavə məlumatlar ehtiva edən ənənəvi müsəlman bioqrafiyalarıdır.[27] Ən erkən siyər (Məhəmmədin bioqrafiyası və sözləri) İbn İşaq tərəfindən təqribi olaraq 767-ci ildə yazılmış "Tanrının elçisinin həyatı" adlı əsərdir. Lakin əsər sonradan itirilmişdir. Əsər itirilməməmişdən öncə İbn Hişam tərəfindən böyük ölçüdə, əl-Təbəri tərəfindin isə kiçik ölçüdə istifadə edilmişdir.[28][29] İbn Hişam əsərdən böyük ölçüdə istifadə etsə də, İbn İşaqın yazdığı bioqrafiyadan bəzi bölümləri çıxartdığını da qeyd etmişdir.[30] Məhəmmədin həyatı haqqında digər erkən tarixi mənbələrə əl-Vaqidi tərəfindən yazılmış "Məhəmmədin səfərbərliklərinin tarixi" və onun katibi İbn Səd əl-Bağdadinin əsərləri də daxildir.[26]

Bu mənbələrin doğruluğu qeyri-müəyyən olsa da, bir çox tədqiqatçı onları həqiqi hesab edir.[28]

HədisRedaktə

Əsas məqalə: Hədis

İslamda digər mühüm mənbələr isə hədislərdir. Hədislərin tərtibi Məhəmmədin ölümündən sonra da Məhəmməd əl-Buxari, Müslüm İbn Həccac, əl-Tirmizi, əl-Nəsai, Əbu Davud, İbn Macə, Malik İbn Ənəs və əl-Daraqtuni kimi hədis alimləri tərəfindən davam etdirilmişdir.[31][32]

Bəzi qərb tədqiqatçıları hədis kolleksiyalarını dəqiq tarixi mənbə kimi görürlər.[31] Adətən İslam alimləri bioqrafik ədəbiyyat əvəzinə hədis ədəbiyyatına daha çox diqqət ayırırlar. Ona görə ki, hədislər təsdiqlənə bilən zəncirvari silsilədən ibarətdirlər. Bioqrafik ədəbiyyatda isə belə bir silsilənin olmaması onların nəzərinə görə, daha az təsdiqlənə biləndir.[33]

İslamaqədərki ƏrəbistanRedaktə

Əsas məqalə: Cahiliyyət dövrü
 
Məhəmmədin yaşamındaki başlıca qəbilələr və yaşayış yerləri

Ərəbistan yarımadası vulkanik torpaqlarla örtülü olduğu üçün böyük ölçüdə əraziləri quraq idi. Vahələr və ya su mənbələrindən uzaq olan ərazilərdə kənd təsərrüfatının vəziyyəti çətin idi. MəkkəMədinə şəhərləri yarımadanın önəmli mərkəzlərindən idilər. Mədinə böyük dərəcədə inkişaf edən aqronomik məskunlaşma məntəqəsi, Məkkə isə bir çox ətraf qəbilələr üçün mühüm maliyyə mərkəzi idi.[34] İttifaqa və ya qohumluğa əsaslanan qəbilə üzvlüyü mühüm sosial bağlılıq mənbəyi daşıyırdı.[35] Yerli ərəblər köçəri və ya oturaq idilər. Köçəri qruplar su və sürüləri üçün otlaq axtararaq davamlı səyahət edir, oturaq qruplar isə məskunlaşıb ticarət və təsərrüfatla məşğul olurdular. Köçərilərin həyatda qalması həmçinin karvanlara və vahələrə edilən basqınlara da əsaslanırdı; onlar bunu cinayət hesab etmirdilər.[36][37]

İslamaqədərki Ərəbistanda Tanrı və Tanrıçalar fərdi qəbilələrin qoruyucusu hesab edilirdilər, onların ruhları müqəddəs ağaclar, daşlar, bulaqlar və quyularla əlaqələndirilirdi. Məkkədəki Kəbə illik ziyarət yeri olmasından əlavə burada qəbilə qoruyucusu olan Tanrıların (hər qəbilənin öz qoruyucu Tanrısı vardı) 360 ədəd bütü yerləşirdi. Üç Tanrıça Tanrının qızları hesab edilirdi: Əl-Lat, Mənatəl-Uzza. Ərəbistanda xristianlaryəhudilər də daxil olmaqla monoteist icma da var idi.[38] Hənif adlanan ərəblər, qatı monoteistik inanca sahib idilər.[39] Müsəlman ənənəsinə görə, Məhəmmədin özü Hənif olub, İbrahimin oğlu İsmayılın nəslindəndir.[40]

VI əsrin ikinci yarısı Ərəbistanda siyasi iğtişaşlar dövrü sayılır.[41] Yarımadadakı dini parçalanmalar iğtişaşların mühüm səbəblərindən biri idi.[42] Yəməndə yəhudilik, İran körfəzində isə xristianlıq dominant din sayılırdı.[42] Bu dövrdə bölgədəki çoxtanrılı dinlərin tərəfdarlarının sayı azalmağa və daha ruhani dinlərə maraq artmağa başlamışdı.[42] Çoxları ruhani dinlərə istəksiz bir şəkildə müraciət etsə də, bu inanclar onların intellektual və mənəvi istinad nöqtələrini təmin edirdi.[42]

Məhəmmədin həyatının ilk illərində, aid olduğu Qureyş qəbiləsi Qərbi Ərəbistanda dominant bir qüvvə halına gəlmişdi.[43] Onlar Qərbi Ərəbistandaki bir çox qəbilənin üzvlərini Kəbə ilə bağlayan və Məkkə ziyarətgahının nüfuzunu artıran hums dini birliyini qurmuşdular.[44] Anarxiyanın qarşısını almaq üçün Qüreyş, bütün zorakılıqların qadağan oldunduğu müqəddəs aylar quruluşunu dəstəklədi və beləliklə, təhlükəsiz Həcc ziyarətləri və yarmarkalara qatılmaq mümkünləşdi.[44] Hums birliyi əsasən dini əhəmiyyət daşısa da, Məkkə üçün də əhəmiyyətli iqtisadi nəticələrə səbəb olmuşdu.[44]

HəyatıRedaktə

Uşaqlıq dövrü və erkən həyatıRedaktə

Həmçinin bax: Mövlud bayramı
Məhəmmədin həyatının xronologiyası
Məhəmmədin hayatında mühüm olan tarixlər və yerlər
c. 569 Atası Abdullahın ölümü
c. 570 Mümkün olan doğum tarixi: 12 yaxud 17 Rabiüləvvəl, Məkkə, Ərəbistan
c. 577 Anası Aminənin ölümü
c. 583 Babasının onu Suriyaya göndərməsi
c. 595 Xədicə binti Xüveylid ilə evlənməsi
597 Qızı Zeynəbin anadan olması. Sonradan anadan olmuş digər qızları: Rüqəyya, Ümmü Gülsüm, Fatimə
610 Məkkə yaxınlığındada yerləşən Cəbəl əl-Nur dağının Hira mağarasında Qurani vəhyin başlanması
610 Məhəmməd 40 yaşında ikən mələk Cəbrayılın dağda ona görünüb onu "Allahın peyğəmbəri" adlandırması
610 Məhəmmədin gizli şəkildə ardıcıllarını toplamağa başlaması
c. 613 Məhəmmədin Məkkədə hər kəsə açıq şəkildə İslami təbliğata başlaması
c. 614 Müsəlmanlara qarşı ağır təqiblərin başlanılması
c. 615 Bir qrup müsəlmanın Aksum krallığına köç etməsi
616 İki güclü Qureyş klanının Bəni Haşimə qarşı boykot başlatması
619 Xədicə binti Xüveylid (xanımı) və Əbu Talibin (əmisi) ölümü. Bu il həmçinin "Hüzün ili" də adlandırılır
619 Bəni Haşimə qarşı olan boykotun sona çatması
c. 620 İsra və Merac səyahətinin baş tutması
622 Hicrət, Mədinəyə (Yəsrib) köç
623 Bədr döyüşü
625 Uhud döyüşü
627 Xəndək döyüşü
628 Məkkənin Qureyş qəbiləsi və Mədinədəki müsəlman icması arasında "Hüdeybiyyə" adlı 10 illik sülh müqaviləsinin imzalanması
629 Məkkənin fəthi
632 Vida həcci, Qədir-xum hadisəsi və Məhəmmədin vəfatı

Məhəmməd təqribən 570-ci ildə[9] Məkkədə doğulub.[45] Onun doğum gününün Rəbiüləvvəl ayına təsdüf etdiyinə inanılır.[46] Məhəmməd Qureyş qəbiləsindən olan Bəni Haşim klanına mənsub idi. Onun ailəsi Məkkənin qabaqcıl ailələlərindən biri sayılırdı.[17][47] İslam ənənəsinə görə Məhəmmədin doğum ili Fil ili olaraq qəbul edilir.[48][49][50] Həmçinin bəzi 20-ci əsr tədqiqatçıları onun doğum ilinin 568 və ya 569-cu illərə təsadüf etdiyini də iddia edirlər.[8]

Məhəmmədin atası Abdullah, o, doğulandan təxminən altı ay sonra vəfat etmişdir.[51] İslam ənənəsinə görə, Məhəmməd doğulmasından dərhal sonra səhradaki bədəvi ailələrindən birinə göndərilib, çünki səhra həyatı körpələrin sağlamlığı üçün daha münasib hesab edilirdi; bəzi qərb tədqiqatçıları isə bu ənənənin tarixiliyini qəbul etmirlər.[52] Məhəmməd iki yaşına qədər analığı Həlimə bint Abi Züheyb və onun əri ilə birlikdə yaşayıb. Altı yaşında isə Məhəmmədin anası Aminə xəstələnib vəfat etmişdir.[52][53] Sonraki iki il ərzində Məhəmməd səkkiz yaşına qədər babası Əbdülmütəllibin himayəsi altında qaldı. Əbdülmütəllibin ölümündən sonra o, əmisi Əbu Talibin himayəsinə keçdi.[54]

Yeniyetməliyi dövründə Məhəmməd ticarətdə təcrübə qazanmaq üçün əmisi ilə birlikdə Suriyaya səyahətlərə qatılırdı.[54] İslam ənənəsinə görə, Məhəmməd Suriyaya gedən karvanları müşayiət edərkən doqquz və ya on iki yaşında idi və ona peyğəmbər olacağını qabaqcadan gördüyünü söyləyən Bahira adında xristian keşişlə tanış olmuşdu.[55]

Məhəmmədin gəncliyi haqqında məlumatlar azdır. Mövcud məlumatların isə araşdırılmasında müəyyən çətinliklər əmələ gəlir. Belə ki, bu məlumatların tarix olan hissələrini, əfsanə olan hissələrindən ayırmaq çətindir.[54] Məhəmmədin tacir olduğu və "Hind okeanı ilə Aralıq dənizi arasındaki ticarətdə" iştirak etdiyi bilinir.[56] Xarakterinə görə ona "etibarlı"[57] mənasına gələn əl-Əmin (ərəb: الامين) və "doğurçu" mənasına gələn əl-Sadiq ləqəbini vermişdilər.[10][17][58] Nüfuzu səbəbi ilə 595-ci ildə Xədicə binti Xüveyliddən evlənmək təklifi aldı və təklifi qəbul etdi.[56]

İbn İşaqın məlumatına görə 605-ci ildə Məhəmməd Kəbənin divarındaki Qara Daşın yerləşdirilməsində iştirak etmişdi. Müqəddəs sayılan Qara Daş Kəbənin bərpası zamanı çıxardılmışdı. Məkkənin rəhbər şəxsləri kimin Qara Daşı yerinə qaytarması barədə qərara gələ bilmirdilər. Ən nəhayətdə qərara aldılar ki, qapıdan daxil olan bir sonraki adam Qara Daşı yerinə qaytarmaq səlahiyyətinə malik olsun. Bu zaman Məhəmməd qapıdan içəri daxil oldu. Beləliklə, Məhəmməd daşı bir parçanın ortasına yerləşdirdi. Digərləri isə kənarlarından tutdular və birlikdə Qara Daşı apardılar. Sonra isə Məhəmməd daşı yerinə yerləşdirdi. Bu hadisə Cəbrailin ona ilk vəhy gətirməsindən 5 il əvvəl baş vermişdi.[59][60]

Quranın başlanğıcıRedaktə

Həmçinin bax: Vəhy
 
Müsəlman inancına görə, Məhəmməd ilk vəhyini aldığı Cəbəl əl-Nur dağındakı Hira mağarası

Məhəmməd hər il bir neçə həftə tək başına Məkkə yaxınlığındakı Hira adlı mağarada qalırdı.[61][62] İslam ənənəsinə görə, 610-cu ildə bu mağaraya olan ziyarətlərinin birində, mələk Cəbrayıl ona görünmüş və ona sonradan Qurana daxil ediləcək ayələri oxumağı buyurmuşdur.[63] Quranın ilk sözlərinin Ələq surəsinin ilk ayələri olduğu barədə fikir birliyi vardır.[64] Məhəmməd ilk vəhylərini aldıqdan sonra dərin sıxıntı keçirmişdi. O, evə döndükdən sonra Xədicə binti Xüveylid və əmisi oğlu Varaka ibn Nofəl tərəfindən təsəlli edilmişdi.[65] O, həmçinin başqalarının onun iddialarını rədd edəcəklərindən qorxurdu.[37] Şiə ənənəsinə əsasən, Məhəmməd mələyin görünməsinə təəccüblənməmiş və ya qorxmamışdı. Daha doğrusu sanki, mələyin gələcəyini gözləyirmişcəsinə onu salamlamışdı.[66] İlk vəhydən sonra 3 illik fasilə dövründə (fətrə dövrü olaraq da bilinir) Məhəmməd özünü məyus hiss etmiş və bu 3 illik dövrü ibadətə və mənəvi hazırlığa həsr etmişdi.[64] Vəhylər davam etdikcə Məhəmmədə təskinlik verilmiş və təbliğata başlanması əmr edilmişdi: "Rəbbin nə səni tərk etmişdi, nə də (sənə) acığı tutmuşdu".[67][68]

 
Məhəmməd Cəbrayıldan ilk vəhyni alır. Fəzlullah Rəşidəddinin əlyazmasından, Cəmi ət-Təvarix, 1307, (Elxanilər dövrü)

Qurana əsasən Məhəmmədin əsas vəzifələrindən biri, iman gətirməyənləri esxatoloji cəzalarından xəbərdar etmək idi. Bəzi hallarda Quran qiyamət gününə açıq şəkildə istinad etməsə də, nəsli kəsilmiş qövmlərdən misallar gətirərək Məhəmmədin müasirlərini bənzər fəlakətlərdən xəbərdar edirdi.[69] Məhəmməd təkcə Tanrının vəhyni rədd edənləri xəbərdar etmir, o, eyni zamanda pisliyi tərk edən, ilahi sözləri dinləyən və Tanrıya xidmət edənlərə müjdələr verirdi.[70] Məhəmmədin missiyası həmçinin tək Allahı təbliğ etməkdən ibarət idi. Quran Məhəmmədə Rəbbinin adını elan və tərif etməsini, bütlərə sitayiş etməməsini və ya digər Tanrıları onunla əlaqələndirməməsini əmr etmişdi.[69]

Yaradan Rəbbinin adı ilə oxu!—O, insanı qan laxtasından yaratdı. Oxu! Sənin Rəbbin (müqayisəsiz) səxavətə malikdir. —O, qələmlə (yazmağı) öyrətdi.—İnsana bilmədiklərini öyrətdi.

Quran (96:1–5)

Erkən Quran ayələrinin əsas mövzuları insanın yaradıcısı qarşısında olan məsuliyyətini əhatə edirdi. Buraya ölülərin dirilməsi, cəhənnəmdəki işgəncə və cənnətdəki zövqlərin təsviri və hayatın hər sahəsində Tanrının əlamətləri daxil idi. Həmin vaxtlar inananlardan tələb olunan dini vəzifələr çox az idi: Tanrıya inanmaq, günahların bağışlanmasını istəmək, tez-tez dua etmək, ehtiyac içində olanlara yardım etmək, fırıldaqçılığı və sərvət sevgisini rədd etmək (Məkkənin ticarət həyatında əhəmiyyətli olduğu hesab edilir), ismətli olmaq və qız uşaqlarına qarşı cinayət törətməmək.[17]

Müqavimətlə üzləşməsiRedaktə

 
Nəcm surəsindən son ayə: "Siz Allaha səcdə qılın və (Ona) ibadət edin!". Məhəmmədin monoteizm mesajı ənənəvi qaydaya meydan oxudu.

Müsəlman ənənəsinə görə, Məhəmmədin xanımı Xədicə onun peyğəmbər olduğuna inanan ilk şəxs idi.[71] Sonra Məhəmmədin on yaşındaki əmisi oğlu Əli ibn Əbu Talib, yaxın dostu Əbu Bəkr və oğulluğa götürdüyü Zeyd də onun peyğəmbərliyinə iman gətirdilər.[71] 613-cü ildən etibarən Məhəmməd İslamın açıq təbliğatına başladı.[12][72] Bir çox məkkəli tərəfindən lağa qoyulub, əhəmiyyət verilməməsinə rəğmən, Məhəmmədin artıq bir neçə ardıcılı var idi. Başlanğıcda İslamı qəbul edən üç əsas qrup vardı: varlı tacirlərin oğulları və ya kiçik qardaşları; qəbilə başçılığından salınmış və ya qəbilə başçılığını əldə etməkdə uğursuz olan insanlar və zəif, əsasən müdafiəsiz əcnəbilər.[73]

İbn Sədə görə, Məhəmmədə qarşı müxaliflik bütpərəstliyi və çoxtanrılığı qınayan ayələri təbliğ etdiyi zaman başladı.[74] Lakin Quranın təfsirinə görə, ona qarşı müxalifətçilik, Məhəmmədin İslamı xalqa təbliğ etməsiylə başladı.[75] Ardıcılları artdıqca Məhəmməd Məkkənin dini həyatında əsas yer tutan və sərvəti Kəbəyə əsaslanan bölgənin yerli qəbilələri üçün təhdid meydana gətirdi. Məhəmmədin Məkkənin ənənəvi dinini qınaması xüsusi ilə Kəbənin qoruyucuları olan və özünün də üzvü olduğu Qureyş qəbiləsi üçün "təhqiramiz" sayılırdı.[73] Böyük tacirlər Məhəmmədi təbliğatını dayandırması üçün yola gətirməyə çalışırdılar. Ona tacirlər arasına daxil edilmək və sərfəli nigah təklifi etdilər. O, bu təkliflərin ikisini də qəbul etmədi.[73]

Məgər ona iki gözü Biz verməmişikmi? Bir dillə iki dodaq (verməmişikmi)? Ona iki yoxuşlu yola yönəltmədikmi? O isə sərt yoxuşu aşmağa can atmadı. Sən nə bilirsən ki, sərt yoxuş nədir? O,bir kölə azad etməkdir və ya aclıq günündə (möhtaca) yemək verməkdir qohumluq əlaqəsi çatan bir yetimə, yaxud (aclıqdan) yerə uzanmış kasıba! Sonra isə o, iman gətirən, bir-birinə səbr və mərhəmət tövsiyə edənlərdən olmaqdır.

Quran (90:8–17)

İslam ənənəsi bu dövrdə Məhəmməd və ardıcılarına qarşı uzun müddət davam edən zülmü və pis rəftarı qeydə almışdır.[17] Tanınmış məkkəli lider olan Əbu Cəhlin qulu Süməyyə bint Hübbat İslamın ilk şəhidi olaraq tanınır. O, inancından imtina etməyi qəbul etmədiyinə görə sahibi tərəfindən nizə ilə öldürülmüşdü. Başqa bir müsəlman qul olan Bilal inancına görə Üməyyə ibn Xələf tərəfindən sinəsinin üzərinə ağır daş qoyularaq işgəncəyə məruz qalmışdı.[76][77]

615-ci ildə Məhəmməd ardıcıllarından bəzilərini təqiblərdən qorumaq üçün Aksum krallığına göndərdi. Onlar Aksumda xristian olan efiyopiyalı hökmdar Əşəmə ibn Əbcərin himayəsi ilə kiçik bir koloniya qurdular.[17] İbn Səd həmin dövrdə Efiyopiyaya iki ayrı köçdən bəhs edir. Ancaq İbn HişamTəbəri Efiyopiyaya olan yalnızca bir köç haqqında yazıblar. Əl-Təbəridə qorunan məşhur Ürvə ibn əl-Zübeyrin məktubuna görə, İslamın getdikcə güclənməsi və Ömər ilə Həmzə kimi yuxarı dərəcəli və güclü məkkəlilərin İslamı qəbul etməsi ilə müsəlmanların əksəriyyəti vətənlərinə geri qayıtmışdılar.[78]

617-ci ildə iki mühüm Qüreyş klanı olan Maxzum və Bəni Abd-Şəmsin liderləri ticari rəqibləri olan Bəni Haşimə qarşı boykot tətbiq etdilər. Boykotun səbəbi isə Məhəmmədin mühafizə edilməsi idi. Boykot üç il davam etdi, lakin nəticəsiz oldu və dağıldı.[79][80]

İsra və MeracRedaktə

Həmçinin bax: Merac
 
Qüdüsdəki əl-Haram əş-Şərif kompleksinin bir parçası olan 705-ci ildə tikilmiş Məscidül-Əqsa, Məhəmmədin gecə səyahətinindəki mümkün yerin şərəfinə "ən uzaq məscid" olaraq adlandırılmışdır.[81]

İslam ənənəsinə görə, Məhəmməd 620-ci ildə Cəbrayıl ilə birlikdə öncə Qüdsə sonra isə səmaya səyahət etmişdi. Bu vaxt ərzində Məhəmmədin cənnəticəhənnəmi gəzdiyi və İbrahim, Musaİsa kimi əvvəlki peyğəmbərlərlə görüşdüyü deyilir.[82] Məhəmmədin ilk bioqrafiyasının müəllifi İbn İşaq bu hadisəni mənəvi təcrübə olaraq təqdim edir. Əl-Təbəri və İbn Qatir kimi tarixçilər isə bu hadisəni fiziki səyahət olaraq təqdim edirlər.[82]

Hicrətə yaxın dövrdə baş vermiş hadisələrRedaktə

 
Qübbətüs-Səhra üzərindəki Quran yazıları. Məhəmmədin cənnətə qalxdığına inanılan yeri işarət edir.[83]

Məhəmmədin xanımı Xədicə və əmisi Əbu Talib 619-cu ildə vəfat etdilər. Bu il "Hüzün ili" olaraq da bilinir. Əbu Talibin ölümü ilə birlikdə Bəni Haşimin rəhbərliyinə Məhəmmədin qatı düşməni olan Əbu Ləhəb keçdi. Tezliklə Əbu Ləhəb Məhəmmədin Bəni Haşim tərəfindən mühafizəsini ləğv etdi. Beləliklə, Məhəmməd təhlükə qarşısında qaldı. Həmçinin Bəni Haşimin mühafizəni götürməyi öldürüldüyü təqdirdə qan qisasının alınmayacağı mənasına da gəlirdi. Bundan sonra Məhəmməd Ərəbistandaki mühüm şəhərlərdən olan Taif şəhərinə sığınmaq istəsə də, səyi uğursuz oldu və şəhər sakinlərinin hücumuna məruz qaldı.[17][80] Bu hadisələrdən sonra Məhəmməd Məkkəyə qayıtmaq məcburiyyətində qalmışdı. Mütim ibn Abdi adlı şəxsin (Bəni Nöhvəl qəbiləsinin mühafizəçisi) təşəbbüsü ilə Məhəmməd doğma şəhərinə təhlükəsiz bir şəkildə qayıda bildi.[17][80]

Başverənlərdən sonra Məhəmməd özü və ardıcılları üçün yeni bir yurd axtarışına başlamışdı. Bunun üçün bir neçə cəhd edilsə də, müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. Ancaq sonradan müəyyən bir ümid yarandı. Belə ki, yəsriblilər (sonradan Mədinə adlandırılmışdır) ilə danışıqlardan sonra şəhərə köç etmək üçün müsbət nəticə əldə olundu.[17]

Yəsribin ərəb əhalisi təktanrıçılıq ilə tanış idi. Həmçinin şəhərdə yaşayan yəhudilər də yeni peyğəmbərin gəlişini gözləyirdilər. Həbəşistana olan köç kimi, Qureyş Mədinəyə olan köçün də qarşısını almağa çalışdı. Ancaq, demək olar ki, bütün müsəlmanlar köç etməyə müvəffəq oldular.[84]

HicrətRedaktə

Əsas məqalə: Hicrət

622-ci ildə Məhəmməd və ardıcıllarının Məkkədən Mədinəyə köç etməsi "hicrət" adlanır. 622-ci ilin iyununda Məhəmməd ona qarşı sui-qəsd həyata keçiriləcəyi barədə xəbər aldı. Əlinin köməyi ilə bu sui-qəsdin qarşısı alındı.[85] O, gizlicə Məkkədən çıxaraq ardıcılları ilə birlikdə Məkkədən 450 kilometr (280 mil) şimalda yerləşən Mədinəyə köç etdi.[86][87]

Mədinə dövrüRedaktə

Məhəmmədin Mədinədəki həyatının xronolgiyası
c. 622 Mədinəyə köç (Hicrət)
624 Bədr döyüşü
624 Əl-Küdr toqquşması
624 Saviq döyüşü, Əbu Süfyanın ələ keçirilməsi
624 Bəni Qəynuqanın qovulması
624 Zi Əmrin qəsb edilməsi, Məhəmmədin Qatəfan qəbilələrinə basqını
624 Xalid ibn Süfyan və Abdullah ibn Atikin qətli
625 Uhud döyüşü
625 Bir Maona və Əl-Raci traqediyası
625 Həmra əl-Əsəd döyüşü, düşmənin geri çəkilmək üçün müvəffəqiyyətlə qorxuya salınması
625 Bəni Nadir qəbiləsinin qəsbdən sonra qovulması
625 Nəcdin işğalı, Bədrin işğalıDumətul cəndalın işğalı
627 Xəndək döyüşü
627 Bəni Qureyzənin işğal edilməsi, müvəffəqiyətli mühasirə
628 Hudeybiyə sülhü, Kəbəyə girişin əldə olunması
628 Xeybər vahəsinin fəthi
629 İlk həcc ziyarəti
629 Bizans imperiyasına müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnən hücum: Mütə döyüşü
629 Məkkənin qan tökülmədən fəth edilməsi
629 Hüneyn döyüşü
630 Taifin mühasirəsi
631 Ərəb yarımadasının əksər hissəsininin idarə edilməsi
632 Qassanilərə hücum: Tabuk
632 Vida həcci
632 Vəfatı, 8 iyun Mədinə

Mədinə xalqı Məkkədən köç edənlərdən (mühacirlər), onlara yardım edən İslamı qəbul etmiş ənsarlardan (EvsHəzrəç qəbilələri) və Bəni Qureyzə, Bəni Qeynuqa, Bəni Nadir adlı yəhudi qəbilələrindən ibarət idi. Onlar arasında birlik yaratmaq olduqca çətin görünürdü. Məhəmmədin niyyəti Mədinədə birliyi təmin etmək idi. O, mühacirlər ilə yerli xalqı qardaş elan etdi. Həmçinin yəhudilər ilə soyuqluğu aradan qaldırmağı bacardı və Mədinə şəhər dövlətinin əsasını qoydu. Habelə, Mədinə xalqının hüquq və vəzifələrini müəyyən edən 47 maddədən ibarət Mədinə müqaviləsi də qəbul edildi. [Mənbə göstərin]

Bu dövrdə yəhudilərin İslama qarşı çıxmaları və bəzilərinin müsəlman kimi görünməsinə baxmayaraq keçmiş dinlərində qalmaları rəvayət edilir. Məhəmməd Mədinədəki həyatı dövründə başda məkkəlilər olmaqla bir çox qəbiləyə qarşı 100-ə qədər hərbi əməliyyata imza atmışdır.

Silahlı qarşıdurmanın başlamasıRedaktə

Əsas məqalə: Bədr döyüşü

Müsəlmanlar Mədinəyə köç etdikdən sonra məkkəlilər onların əmlaklarını ələ keçirmişdilər.[88] Başverənlər gələcəkdə məkkəlilər ilə müsəlmanlar arasında müharibəyə gətirib çıxaracaqdı. Bu hadisədən sonra müsəlmanların məkkəlilər ilə döyüşməsinə icazə verən Quran ayələri nazil oldu (Əl-Həcc surəsinin 39 və 40-cı ayələri).

Ənənəvi təsvirə görə, 11 fevral 624-cü ildə Mədinədəki İkiqibləli məsciddə ibadət edərkən Məhəmmədə üzünü Qüdsdən Məkkəyə doğru çevirməsi haqqında vəhy gəldi. Məhəmməd və ardıcılları yeni əmrə uyğunlaşdılar və üzlərini Məkkəyə tərəf çevirdilər.[89]

Zülmə məruz qaldıqlarına görə vuruşanlara (kafirlərə qarşı Allah yolunda döyüşməyə) izin verilmişdir. Allah onlara kömək etməyə, əlbəttə, qadirdir! O kəslər ki, haqsız yerə, ancaq “Rəbbimiz Allahdır” – dediklərinə görə yurdlarından (Məkkədən) çıxarıldılar. Əgər Allah insanların bir qismini digər qismi ilə (müşrikləri möminlərlə) dəf etməsəydi, sözsüz ki, içərisində Allahın adı çox zikr olunan soməələr (rahiblərin yaşadığı monastırlar), kilsələr, məbədlər (yəhudi məbədləri) və məscidlər dağılıb gedərdi (darmadağın edilərdi). Allah Ona (öz dininə) yardım edənlərə, şübhəsiz ki, yardım edər. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət, qüdrət sahibidir!

Quran (22:39–40)

624-cü ildə Məhəmmədin başçılığı ilə məkkəlilərə qarşı 300 nəfərdən bir qədər çox müsəlman qüvvəsi yaradıldı. Onların məqsədi məkkəlilər tərəfindən qarət edilən əmlaklarının geri alınması idi. Müsəlmanlar Bədrdə məkkəli-müşrik karvanına qarşı pusqu qurdular. Plandan xəbərdar olan Məkkə karvanı müsəlmanlardan sıyrılmağı bacardı. Karvanın təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün Məkkədən qüvvə göndərildi və karvanın təhlükəsizlikdə olduğunu xəbər aldıqdan sonra müşriklər müsəlmanların üzərinə yeriməyə davam etdilər. Beləliklə, Bədr döyüşü başlandı. Saylarının xeyli az olmasına baxmayaraq müsəlmanlar qələbə qazandılar. Döyüşdə müsəlmanlardan on dörd nəfər, qarşı tərəfdən isə azı qırx beş nəfər həlak oldu. Həlak olan məkkəlilər arasına Əbu-Cəhl də başda olmaqla bir çox yüksək rütbəli şəxs daxil idi. Müsəlmanlar tərəfindən əsir götürülən yetmiş nəfərin bir çoxu fidyə qarşılığında geri verildilər.

Bu dövrdə Məhəmməd üç əsas yəhudi qəbiləsindən biri olan Bəni Qeynuqanı Mədinədən qovdu, lakin bəzi tarixçilər bu hadisənin Məhəmmədin ölümündən sonra həyata keçirildiyini yazırlar.[90] Bədr döyüşündən sonra Məhəmməd Hicazın şimal hissəsindən gələcək hücumlardan qorunmaq üçün bir sıra Bədəvi qəbilələrlə qarşılıqlı ittifaq qurdu.

Məkkə ilə konfliktRedaktə

Əsas məqalə: Uhud döyüşü
 
"Məhəmməd peyğəmbər və ordusu Uhud döyüşündə", Siyəri-Nəbinin 1595-ci ildəki nəşrindən, Məmluk.

Məkkəlilər məğlubiyyətlərinin qisasını almağa can atırdılar. İqtisadi rifahı təmin etmək üçün Məkkəlilər Bədr döyüşündə azaldılmış olan nüfuzlarını yenidən qazanmalı idilər. Bundan sonrakı aylarda məkkəlilər Mədinəyə pusqu komandaları göndərirkən, Məhəmməd Məkkə ilə müttəfiq qəbilələrə qarşı səfərlər həyata keçirdi və basqınçıları Məkkə karvanlarına yolladı. Əbu Sufyan 3000 nəfərlik ordu yığdı və Mədinəyə hücum üçün yola çıxdı.

Bir kəşfiyyatçı Məhəmmədə Məkkə ordusunundan və bir gün sonra isə onların sayı barədə xəbər çatdırdı. Növbəti səhər, müsəlman müharibə konfransında Məkkəlilərə necə qalib gəlmək barəsində münaqişə çıxdı.Məhəmməd və bir çox yüksək dərəcəli şəxslər Mədinə daxilində döyüşmənin daha təhlükəsiz olacağını və ağır istehkam qalalarından faydalana biləcəklərini irəli sürdülər. daha gənç müsəlmanlar isə Məkkəlilərin məhsulları məhv edəcəyini və istehkam qalalarına toplanmağın müsəlmanların nüfuzunu alçaldacağını dedilər. Məhəmməd nəhayət gənc müsəlmanların dediyi ilə razılaşdı və müsəlman qüvələrini döyüşə hazırladı. Məhəmməd qüvələri, kənara, Uhud dağına (Məkkəli qüvələrin düşərgəsinin yeri) doğru apardı,
23 mart 625-ci ildə Uhud döyüşü başlamış oldu. Müsəlman ordunun erkən qarşılaşmalarda üstünlük qazanmasına baxmayaraq, yerləşdirilmiş oxçuların stratejik cəhətdən intizamının pozulması müsəlmanların məğlubiyyətinə gətirib çıxardı; müsəlman ənənəsində ən tanınmış şəhidlərdən biri Məhəmmədin əmisi Həmzə də daxil olmaqla 75 müsəlman öldürüldü. Məkkəlilər onların üzərinə yerimədi, bunun əvəzində isə qələbəni elan etmək üçün Məkkəyə qayıtdılar. Elan yəqin ki, Məhəmmədin yaralanması və öldüyünü düşünülməsi səbəbindən idi. Məhəmmədin yaşadığı ortaya çıxdıqda, Məkkəlilər onun yardımına gələn yeni qüvələr haqqındaki səhv məlumatlar səbəbi ilə geri qayıtmadı. Hücum müsəlmanları tamamilə məhv etmək məqsədinə müvəffəq olmadı. Müsəlmanlar ölüləri dəfn edib və Mədinəyə qayıtdı. Məğlubiyyətin səbəbləri barədə yığılmış suallara Məhəmməd Quran ayələrini (3:152) verərək məğlubiyyətin ikiqat olduğunu ifadə etdi: qismən itaətsizlik üçün cəza, qismən də dəyanət sınağı.

Əbu Sufyan səylərini Məkkəyə qarşı başqa bir hücuma istiqamətləndirdi. O Mədinənin şimalındaki və şərqindəki köçəri qəbilələrdən dəstək aldı; Məhəmmədin zəyifliyini, qənimət vədləri, Qureyş nüfuzu və rüşvət vasitəsi ilə bütpərəstləri istifadə edərək. Məhəmmədin yeni siyasəti ona qarşı ittifaqların qarşısını almaq idi. Mədinəyə qarşı nə vaxt ittifaqlar qurulurdusa Məhəmməd onları dağıtmaq üçün ekspedisyalar göndərirdi. Məhəmməd Mədinyə qarşı düşməncə niyyətlə kütləvi hərəkətlənməni eşitdi və buna sərt reaksiya göstərdi. Misal olaraq yahudi qəbiləsi olan Bəni Nadirin başçısı Kəb ibn əl-Əşrəfin Məhəmmədin əmri ilə öldürülməsidir. Əl-Əşrəf Məkkəyə getmiş və Məkkənin qəmini, hiddətini və Bədr döyüşündən sonra qisas almaq arzusunu oyandıran şeirlər yazmağa başlamışdı. Təqribən bir il sonra Məhəmməd Bəni Nadir qəbiləsini Mədinədən qovmuş və Suriyaya köç etməyə məcbur etmişdi; o, əmlaklarını da yanlarında götürməyə icazə vermişdi. Mülklərinin geri qalanları Məhəmməd tərəfindən Tanrı adına tələb edildi, çünki qan tökülmədən qazanılmışdı. Məhəmməd hesabagəlməyən bir qüvvə yığaraq ərəb qəbilələrini individual şəkildə təəccübləndirdi bu da onu məhv etmək üçün düşmənlərinin birləşməsinə səbəb oldu. Məhəmmədin özünə qarşı olan ittifaqların qarşısını almaq təşəbbüslərinin uğursuz olmasına baxmayaraq, o, öz qüvvələrini artırmağa müvəffəq oldu və potensial qəbilələrin düşmənlərə qatılmasına maneə oldu.

Mədinənin mühasirəsiRedaktə

 
İkiqibləli məscid, Məhəmməd bu məsciddə ibadət üçün yeni Qibləni və ya istiqaməti qurdu.
Əsas məqalə: Xəndək döyüşü

Sürgündəki Bəni Nadir qəbiləsinin köməyi ilə Qureyş hərbi lideri Əbu Sufyan 10 000 nəfərlik ordu yığdı. Məhəmmədin təxminən 3000 nəfərlik bir qüvvə hazırladı və o dövrdə Ərəbistanda bilinməyən bir müdafiə forması mənimsədi; müsəlmanlar Mədinənin süvari hücumuna açıq qalan yerində xəndək qazdılar. Bu fikir İslamı qəbul etmiş, miliyyətcə fars olan Salman Farsiyə istinad edilir. Mədinənin mühasirəsi 627-ci il 31 mart tarixində başladı və iki həftə davam etdi. Əbu Sufyanın dəstəsi istehkam üçün hazırlıqsız idi və effektsiz mühasirə sonrasında koalisiya evə dönməyə qərar verdi. Quranda bu müharibə əhzab sürəsinin 9-27 ayələrində müzakirə edilir. Döyüş zamanı Məkkənin cənubundaki Bəni Qüreyzə qəbiləsi Məhəmmədə qarşı isyan etmək üçün Məkkəli qüvvələrlə danışıqlara girişdi. Uzun müddət davam edən danışıqlardan sonra, qismən Məhəmmədin keşikçiləri tərəfindən təxribat cəhdlərinə görə heç bir razılığa gəlinmədi. Koalisiyanın geri çəkilməsindən sonra, müsəlmanlar Banu Qurayzanı xəyanətdə ittiham etdilər və onları 25 gün onların qalalarını mühasirəyə aldılar. Bəni Qureyza axırda təslim oldu; İbn İşaqa görə, qadınlar və uşaqlar kölələşdirilmiş, İslamı qəbul edən bir neçə adamdan başqa qalanlarının başları kəsilmişdi. Valid N.Ərafat və Bərəkət Əhməd İşaqın rəvayətini müzakirə etmişlər. Ərafat hesab edir ki, İşaqın hadisədən 100 il sonra bəhs edən yəhudi mənbələri bu açıqlama ilə yəhudi tarixində əvvəllər baş vermiş qətliyamların xatirələrini birləşdirdi; o, qeyd edir ki, İbn İşaq müasiri Malik ibn Ənas tərəfindən etibarsız tarixçi və İbn Həcər tərəfindən isə "qəribə heykayələr"in nəql edicisi olaraq hesab edilirdi.Əhməd iddia edir ki, bəzi qəbilələrin bir hissəsi öldürülüb, bəzi döyüşcülərin isə bir hissəsi əsr götürülmüşdü. Vat Ərəfatın arqumentlərini "tamami ilə inandırıcı" olmadığını hesab edərkən, Meir C.Kister Əhməd və Ərəfatın arqumentlərinin təzad təşkil etdiyini hesab edir.

Mədinənin mühasirəsində Məkkəlilər müsəlman icmasını məhv etmək üçün əlindəki mövcud qüvvəni istifadə etdilər. Müvəffəqiyətsizlik mühüm dərəcədə nüfuzun düşməsinə səbəb oldu; Suriya ilə olan ticari ilaqələri kəsilidi. Xəndək döyüşündən sonra Məhəmməd şimala iki ekspedisiya həyata keçirdi, ikisi də hər hansı bir mübarizə olmadan sona çatdı. Bu səfərlərdən birindən (ya da bir neçə il əvvəl, erkən digər hesabatlara görə) qayıdarkən, Məhəmmədin həyat yoldaşı Aişəyə qarşı zina ittihamı irəli sürüldü. Məhəmməd Ayişənin təqsirsiz olduğunu və zina itihamını edənin dörd şahid gətirməli olduğunu əmr edən vəhy aldığını elan edərək Aişəni təmizə çıxartdı (sura 24,Ən-Nur).

Hudeybiyə sülh müqaviləsiRedaktə

Əsas məqalə: Hüdeybiyyə sülhü

Məhəmməd müsəlmanlara Həcc mərasimini yerinə gətirməsini əmr edən ayələr təqdim etdiyinə baxmayaraq, müsəlmanlar Qureyşin düşmənliyi səbəbindən bunu yerinə yetirmədilər. Şəvval 628-ci ildə Məhəmməd ardıcıllarına qurbanlıq heyvanlar tapmaqlarını və Məkkəyə Həcc ziyarəti üçün hazırlanmalarını əmr etdi. 1400 müsəlmanın yaxınlaşdığını eşitdikdən sonra, Qureyş onları dayandırmaq üçün 200 süvari göndərdi. Məhəmməd təqibçiləri Məkkənin kənarındaki əl-Hudeybiyə çatmalarına imkan yaradaraq, daha çətin yol izləyib onlardan qaçındı. Vatta görə, Məhəmmədin həcci yerinə yetirmə qərarını yuxusuna əsaslandırmasına baxmayaraq, o, həmçinin Məkkəlilərə göstərmək istəyirdi ki, İslam Məkkənin müqəddəs ziyarətgahlarının nüfuzunu təhdid etmir.

Danışıqlar Məkkəyə və Məkkədən gedib-gələn elçilər ilə təşkil olundu. Danışıqlar davam edərkən müsəlman elçilərdən olan Osman ibn Əffanın öldürüldüyü şaiyəsi yayıldı. Məhəmməd zəvvarlardan situasiyanın Məkkə ilə müharibəyə yol açması vəziyyətində onalara qaçmamağı və qalıb döyüşmək üçün biyət etmələrini istədi. Bu biyət "Rizvan biyəti" və ya "Ağac altında biyət" olaraq bilinir. Osmanın təhlükəsizliyinə dair xəbərlər danışıqların davam etməsinə imkan yaratdı və Müsəlmanlar və Qurayş arasında on il davam edəcək müqavilə imzalandı. Müqavilənin əsas məqamları: düşmənliyin dayandırılması, Məhəmmədin növbəti ilə həcc ziyarətinin təxirə salınması və qoruyucularından icazə almadan Mədinəyə köç etmiş Məkkəlilərin geri göndərilməsi.

Bir çox müsəlman müqavilədən məmnun deyildi. Ancaq, Quranın Fəth surəsi onlara əminlik verdi ki, ekspedisiya uğurla nəticələnən olacaq. Daha sonra Məhəmmədin ardıcılları müqavilənin ardındayı faydanı anladılar. Bu faydalara daxil idi; Məkkəlilərin Məhəmmədi barəbar olaraq tanımaları zəruriyyəti, Mədinənin qüvvə qazanmağına imkan yaradacaq hərbi fəaliyyətin dayandırılması və Həcc mərasimlərindən təsirlənən Məkkəlilərin heyranlığı.

Barışığın imzalanmasından sonra Məhəmməd Xeybər döyüşü olaraq da bilinən yəhudi Xeybər vahəsinə ekspedisiya həyata keçirdi. Bu ekspedisiyaların səbəbi olaraq Məhəmmədə qarşı düşmənçilik edən Bəni Nadir qəbiləsinə onların sığıncaq vermələri və ya Hudeybiyə müqaviləsnin qane edici olmayan nticələrinin ortaya çıxmasından istifadə edə biləcəkləri ehtimalı hesab edilir. Müsəlman ənənəsinə görə, Məhəmməd həmçinin bir çox hökmdarlara məktub göndərərək İslamı qəbul etmələrini istədi (dəqiq tarix mənbələrdə müxtəlif şəkildə verilib). O, Bizans imperatoru I İrakliyə (Şərqi Roma imperiyası), Sasanilər imperatoru II Xosrova, Yəmənin başçısı və başqalarına elçilər göndərdi (məktublar ilə birlikdə). Hubeydiyə atəşkəsinin hökm sürdüyü sonraki illərdə Məhəmməd Mütə döyüşündə Transiordaniyalı Bizans torpaqlarındaki ərəblərə qüvvələrini yönləndirdi.

Son illəriRedaktə

Məkkənin fəthiRedaktə

Hudeybiyə barışığı iki il müddətində tətbiq edildi. Bəni Xüəzanın Məhəmmədlə münasibətləri yaxşı idi, Bəni Bəkr qəbiləsi isə Məkkəlilər ilə müttəfiq olmuşdular. Bəkr qəbiləsinindən bir klan Xüəza qəbiləsinə gecə bir basqın həyata keçirdi və bir neçə üzvünü öldü. Məkkəlilər Bəni Bəkirə silahlarla kömək etdi və bəzi mənbələrə görə, vuruşmaya bir neçə Məkkəli də qatılmışdı. Bu hadisədən sonra Məhəmməd Məkkəlilərə üç şərt ehtiva edən bir məktub göndərdi və şərtlərdən birini seçmələrini istədi. Bu şərtlər: yə Məkkəlilər Xüəza qəbiləsindən öldürülənlər üçün qan pulu verməli didilər, ya Bəni Bəkr klanı ilə müttəfikliklərini bitirməli idilər, ya da Hudeybiyə sülhünün keçərsiz olduğunu bildirməli idilər.

Məkkələr son şərtləri qəbul etdiklərini cavablandırdılar. Tezliklə onlar səhv etdikləini anlayıb və Əbu Sufyanı Hudaybiyya müqaviləsini yeniləmək üçün göndərdilər, ancaq istək Məhəmməd tərəfindən rədd edildi.

Məhəmməd səfərbərlik üçün hazırlanmağa başladı. 630-cu ildə 10 000 müsəlmanla Məkkəyə girdi. Minimal itki ilə Məkkəninin kontrolnu ələ keçirdi. O, " cinayət və digər suçlardan təqsirkar olan və ya müharibəni qığılcımlandıran və sülhü pozan" on kişi və qadın istisna olmaqla, keçmiş suçlara görə əfv elan etdi. Bunlardan bəziləri daha sonra əfv edildi. Əksər Məkkəli İslamı qəbul etdi və Məhəmməd Kəbədə və ətrafında ərəb Tanrının bütün heykəllərini məhv etməyə başladı. İbn İshaq və əl-Azraqi tərəfindən toplanan məlumata görə, Məhəmməd şəxsən Məryəm və İsanın rəsmlərini və fresklərini saxladı, ancaq digər ənənələr bütün rəsmlərin ortadan qaldırıldığını göstərir.

Ərəbistanın fəthiRedaktə

Məkkənin fəthindən sonra Məhəmməd onun hərbi qüvvələrinin iki qatı qədər ordu yığmış Həvazinin ittifaq qəbilələrinin təhdidi ilə alarma keçdi. Bəni Həvazin Məkkəlilərin köhnə düşmənləri idi. Həvazin qəbiləsinə Məkkəlilərin nüfuzunun azalması səbəbi ilə onlara anti-Məkkə siyasəti yeridən Bəni Saqif (Təif şəhərində yaşayırlar) qəbiləsi də qoşuldu. Məhəmməd Hüneyn döyüşündə Həvazin və Saqif tayfalarını məğlub etdi.

Həmin il Məhəmməd əvvəl Mütə döyüşündəki məğlubiyyətləri və müsəlmanlara qarşı düşmənçilik hesabatları səbəbi ilə şimali Ərəbistana qarşı hücum həyata keçirdi. Məhəmməd böyük çətinliklərlə 30 000 nəfər ordu yığdı. Baxmayaraq ki, Məhəmməd Tabukda düşmən qüvvələr ilə qarşılaşmadı, ancaq bölgənin bəzi lokal rəhbərlərinin tabeçiliyini əlinə keçirdi.

Həmçinin Şərqi Ərəbistanda qalan paqan bütlərin məhv edilməsini əmr etdi. Qərbi Ərəbistanda müsəlmanlara qarşı düşmənçilik edən tək şəhər Taif idi. Məhəmməd onların təslim olmalarını İslamı qəbul etmədikcə və əl-Latın heykəllərini məhv etməyə imkan yaratmayıncaya qədər qəbul etmədi.

Tabuk döyüşündən bir il sonra Bəni Taqif Məhəmmədə təslim olmaq və İslamı qəbul etmək üçün ona elçilər göndərdi. Bir çox bədəvi hücumlara qarşı qorunmaq və döyüş qənimətlərindən faydalanmaq üçün Məhəmmədə müraciət eti. Halbuki bədəvilər İslam sisteminə yad idi və öz müstəqiliklərini qorumaq istəyirdilər: onların fəzilət və atalarının ənənələrinin kodu. Məhəmmdə onlardfan hərbi və siyası razılaşma tələb etdi. Razılaşmaya görə, onlar "Mədinənin suverinliyini iqrar etməli, müsəlmanlara və onların müttəfiqlərinə qarşı hücmdan çəkinməli və müsəlmanların vergisi olan zəkatı ödəməli idilər".

Vida həcciRedaktə

632-ci ildə, Mədinəyə hicrətindən on il sonra, Məhəmməd Həcc olaraq bilinən Böyük Ziyarətin nümunəsi olan özünün ilk İslami ziyarətini tamamladı. Zilhiccə ayının 9-da Məhəmməd Məkkənin şərqində yerləşən Ərəfat dağında vida xütbəsini oxudu. Xütbədə Məhəmməd ardıcıllarına bəzi İslam öncəsi adətlərə riyayə etməməyi tövsiyə etdi. Misal üçün, o, nə ağın qaraya nə də qaranın ağa öz təqvası və yaxşı əməllərindən başqa bir üstünlüyünün olmadığını dedi. O, keçmiş qəbilə sisteminə əsaslanan köhnə qan qisasçılığını və ixtilaları ləğv edi, köhnə vədlərin yeni İslam cəmiyyətinin yaranmasının nəticələri olaraq qaytarılmasını istədi. Qadınların zəiflikliklərini şərh edən Məhəmməd kişi ardıcıllarına dedi: "qadınlarınızla yaxşı rəftar edin, çünki onlar evinizdəki zəif əsirlərdir. Onları Allahın etimadı ilə aldınız və Allahın Kəlamı ilə cinsi münasibətlərinizi qanuniləşdirdiniz, buna görə ağlınızı başınıza yığın və sözlərimi eşidin…" Məhəmməd onlara dedi ki, arvadlarını tərbiyyə etmək hüququna sahibdirlər, ancaq bunu nəzakətlə həyata keçirməlidirlər. O, miras məsələlərinə toxunaraq davamçılarına sərvətlərini vəsiyyətçi varisçilərinə buraxmağı qadağan etdi. O, həmçinin dörd müqəddəs ayların üstünlüyünü dilə gətirdi. Süni təfsirinə görə, bu hadisə zamanı bu ayələr enmişdir: (…) "Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və bir din olaraq sizin üçün İslamı bəyənib seçdim." Şiə təfsirinə görə, bu, Əli ibn Əbu Talibin Xumm hovuzunda Məhəmmədin varisi olaraq təyin olunmasına istinad edir. Bu, bir neçə gün sonra müsəlmanlar Məkkədən Mədinəyə dönərkən baş vermişdi.

Ölümü və məzarı Redaktə

Vida həccindən sonra Məhəmməd xəstələnib və temperatur qalxmasından, baş ağrısından və zəiflikdən əziyyət çəkdi. 8 İyun 632-ci ildə bazar ertəsi günü, Mədinədə 62 və ya 63 yaşında həyat yoldaşı Aişənin evində vəfat etdi. Başını Aişənin qucağına söykəyərək ondan sonuncu dünya mallarını (yeddi sikkə) yerbəyer etməsini istədi, sonra son sözlərini dedi: Ya Allah, ər-Rafiq əl-Əlaya (uca dost, cənnətdəki ən uca dost)

İslam ensiklopediyasına görə, Məhəmmədin ölümünə fiziki və əqli yorğunluqdan şiddətlənən Mədinə qızdırmasının səbəb olduğu ehtimal edilir.

Akademik Reşit Haylamaz və Fatih Harpci, ər-Rafiq əl-Əlanın Allaha istinad etdiyini söyləyirlər. Məhəmməd Aişənin evində öldüyü yerdə dəfn edildi. Əmvi xəlifəsi I əl-Vəlidin dövründə Məscidül-Nəbi Məhəmmədin qəbrini əhatə edəcək şəkildə genişləndirildi. Türbənin üstündəki Yaşıl Günbəz, Məmlük sultanı əl-Mansur Kalavun tərəfindən 13-cü əsrdə qurulmuşdur, baxmayaraq ki, yaşıl rəng 16-cı əsrdə Osmanlı sultanı Süleyman Qanuni tərəfindən əlavə edilmişdir. Məhəmmədin qəbrinin yanında ilk xəlifələr Əbu BəkrÖmərin qəbri vardır, bir digər boş olan qəbir də vardır ki, İslam inancına görə, gələcəkdə zühr edən İsa ölümündən sonra oraya basdırılacaq. Bin Səud 1805-ci ildə Mədinəyi ələ keçirdiyi vaxt Məhəmmədin məzarı qızıl və cəvahir ornamentlərindən təmizləndi. Vəhhabilik bağlı olan, bin Səudun ardıcılları Mədinədəki təxminən hər məzar günbəzini onlara ehtiram və ziyarətin qarşısını almaq üçün dağıtdılar. Oxşar hadisələr Səud əsgərləinin toplanıb şəhəri tutduğu vaxt baş vermişdi. İslamın Vəhabi interpretasiyasına əsasən, dəfnin yeri işarəsiz məzar olmalıdır. Səudiyyəlilər tərəfindən qaşqabaqlıqla qarşılanmasına rəğmən, bir çox zəvvar məzarlara ziyarət ritualını davam etdirirlər.

Məhəmməddən sonraRedaktə

Məhəmməd ömrünün son illərinə yaxın Ərəbistan qəbilələrinin bir çoxunu tək müsəlman dini idarəsi ilə birləşdirdi. Məhəmmədin ölümü ilə, varisinin kim olacağı ilə bağlı fikir ayrılıqları yarandı. Məhəmmədin yaxın dostu olan Ömər ibn Xəttab onun dostu və əməkdaşı Əbu Bəkri namizəd göstərdi. Əlavə dəstəklə Əbu Bəkr ilk xəlifə olaraq təsdiq edildi. Bu seçim Məhəmmədin Qədir Xumda Əli ibn Əbu Talibi varisi təyin etdiyini söyləyən yandaşları tərəfindən narazılıqla qarşılandı. Müsəlman tarixçilərinin sonralar Riddə döyüşü olaraq adlandırdığı bir hadisədə Ərəb qəbilələri tərəfindən yaradılan üsyanı basdırmaq məcburiyyətində olmasına rəğmən, Əbu Bəkr dərhal əvvəlki məğlubiyyətlərinə görə Bizans (ya da Şərqi Roma İmperiyası) qüvvələrinə qarşı vuruşmağa başladı.

Preislami Orta Şərq BizansSasani imperatorluqlarının hakimiyiyəti altında idi. İki arasındakı Roma-Fars müharibələri bölgəni viran edərək imperiyaları lokal qəbilələr arasında populiyarlıqdan saldı. Bundan əlavə, müsəlmanların fəth edəcəyi ərazilərdəki xristianlar (Nestorianlar, Monofizitlər, YakobitlərQibitlər) onlara kafir damğası vuran Şərqi pravoslav kilisəsindən narazı idilər. On il ərzində müsəlmanlar Mesopotamiya, Bizans Suriyasını, Bizans Misirini, İranın böyük hissələrini fəth etdilər və Raşidi xilafətini qurdular.

İslami sosial reformlarRedaktə

Uilyam Montqomeri Vatta görə, Məhəmməd üçün din şəxsi individual məsələ deyil, "şəxsiyyətin özünü tapdığı ümumi vəziyyətə ümumi cavab,
həm də çağdaş Məkkənin məruz qaldığı iqtisadi, sosial və siyasi təzyiqlərə də cavab verirdi." Bernard Luis İslamda iki vacib siyasi ənənənin olduğunu söyləyir; Məhəmməd — Mədinədə bir dövlət xadimi, Məkkədə isə üsyançı. Onun fikrincə, İslam yeni cəmiyyətlərə təqdim edildiyi zaman inqilaba bənzəyən böyük bir dəyişikliyə uyğundur.

Məhəmmədin vəzifəsi dövrü və Rəşidun xilafətini Quran dörd xələfinin hakimiyyəti dövrüdə daxil olmaqla 610-661-ci illərdə İslamda bir çox sosial dəyişikliklər baş verdi. Bir sıra tarixçilər mövcud ərəb cəmiyyətində sosial müdafiə, ailə quruluşu, köləlik və qadınların hüquqları kimi dəyişikliklərin əvvələki cəmiyyətə görə yaxşılaşdığını söylədi. Məsələn, Bernard Luisin fikrincə, İslam "ilk elan edilmiş aristokratik imtiyazdan, iyerarxiyanı rədd etdi və istedadlara açıq olan karyera düsturunu qəbul etdi". Baxmayaraq digər alimlər bu fikirlə razılaşmırlar, Leyla Əhməd qeyd edir ki, İslamaqədərki Ərəbistan Luis kimi alimlərin İslamla əlaqəli olduğunu güman etdiyi mütərəqqi adətlərin çoxunu ehtiva etdiyini göstərən tarixi dəlillər var.

İstinadlarRedaktə

  1. Muhammad Arxivləşdirilib 9 fevral 2017 at the Wayback Machine Encyclopedia Britannica Retrieved 15 February 2017
  2. Elizabeth Goldman (1995), p. 63, gives 8 June 632 CE, the dominant Islamic tradition. Many earlier (primarily non-Islamic) traditions refer to him as still alive at the time of the invasion of Palestine. See Stephen J. Shoemaker,The Death of a Prophet: The End of Muhammad's Life and the Beginnings of Islam, page 248, University of Pennsylvania Press, 2011.
  3. 1 2 Alford T. Welch; Ahmad S. Moussalli; Gordon D. Newby (2009). "Muḥammad". In John L. Esposito (ed.). The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Oxford: Oxford University Press. 11 February 2017 tarixində arxivləşdirilib. The Prophet of Islam was a religious, political, and social reformer who gave rise to one of the great civilizations of the world. From a modern, historical perspective, Muḥammad was the founder of Islam. From the perspective of the Islamic faith, he was God's Messenger (rasūl Allāh), called to be a "warner," first to the Arabs and then to all humankind.
  4. Esposito (2002b), pp. 4-5.
  5. Peters, F.E. (2003). Islam: A Guide for Jews and Christians. Princeton University Press. səh. 9. ISBN 978-0-691-11553-5.
  6. Esposito, John (1998). Islam: The Straight Path (3rd ed.). Oxford University Press. 9, 12. ISBN 978-0-19-511234-4.
  7. "Early Years". Al-Islam.org (ingilis). İstifadə tarixi: 18 October 2018.
  8. 1 2 Watt (1974), p. 7.
  9. 1 2 *Conrad, Lawrence I. (1987). "Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 50 (2): 225–40. doi:10.1017/S0041977X00049016.
  10. 1 2 Encyclopedia of World History (1998), p. 452
  11. Howarth, Stephen. Knights Templar. 1985. ISBN 978-0-8264-8034-7 p. 199
  12. 1 2 Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments, pp. 26-27. UK Islamic Academy. ISBN 978-1-872531-65-6.
  13. "Islam: An Overview – Oxford Islamic Studies Online". www.oxfordislamicstudies.com (ingilis). İstifadə tarixi: 25 July 2018.
  14. Anis Ahmad (2009). "Dīn". In John L. Esposito (ed.). The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Oxford: Oxford University Press. 5 December 2017 tarixində arxivləşdirilib. A second important aspect of the meaning of the term emerges in Meccan revelations concerning the practice of the Prophet Abraham. Here it stands for the straight path (al-dīn al-ḥanīf) toward which Abraham and other messengers called the people [...] The Qurʿān asserts that this was the path or practice followed by Abraham [...] In the final analysis, dīn encompasses social and spiritual, as well the legal and political behaviour of the believers as a comprehensive way of life, a connotation wider than the word "religion."
  15. F.E. Peters (2003), p. 9.
  16. Esposito (1998), p. 12; (1999) p. 25; (2002) pp. 4-5
  17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Buhl, F.; Welch, A.T. (1993). "Muḥammad". Encyclopaedia of Islam. 7 (2nd). Brill. 360–376. ISBN 978-90-04-09419-2.
  18. "Muhammad", Encyclopedia of Islam and the Muslim world
  19. See:
    • Holt (1977a), p. 57
    • Lapidus (2002), pp. 31-32
  20. "Muhammad" Arxivləşdirilib 15 dekabr 2014 at the Wayback Machine. Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  21. Nasr, Seyyed Hossein (2007). "Qurʾān". Encyclopædia Britannica Online. 5 May 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 September 2013.
  22. Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths, Mary Pat Fisher, 1997, p. 338, I.B. Tauris Publishers.
  23. Şablon:Quran-usc
  24. Clinton Bennett (1998). In search of Muhammad. Continuum International Publishing Group. 18–19. ISBN 978-0-304-70401-9. 30 September 2015 tarixində arxivləşdirilib.
  25. Francis E. Peters (1994). Muhammad and the origins of Islam. SUNY Press. səh. 261. ISBN 978-0-7914-1876-5. 24 September 2015 tarixində arxivləşdirilib.
  26. 1 2 Watt (1953), p. xi
  27. Reeves (2003), pp. 6-7
  28. 1 2 S.A. Nigosian (2004), p. 6
  29. Donner (1998), p. 132
  30. Holland, Tom (2012). In the Shadow of the Sword. Doubleday. 42. ISBN 978-0-7481-1951-6.
  31. 1 2 Lewis (1993), pp. 33-34
  32. Jonathan, A.C. Brown (2007). The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon. Brill Publishers. səh. 9. ISBN 978-90-04-15839-9. 18 October 2017 tarixində arxivləşdirilib. We can discern three strata of the Sunni ḥadīth canon. The perennial core has been the Ṣaḥīḥayn. Beyond these two foundational classics, some fourth-/tenth-century scholars refer to a four-book selection that adds the two Sunans of Abū Dāwūd (d. 275/889) and al-Nāsaʾī (d. 303/915). The Five Book canon, which is first noted in the sixth/twelfth century, incorporates the Jāmiʿ of al-Tirmidhī (d. 279/892). Finally, the Six Book canon, which hails from the same period, adds either the Sunan of Ibn Mājah (d. 273/887), the Sunan of al-Dāraquṭnī (d. 385/995) or the Muwaṭṭaʾ of Mālik b. Anas (d. 179/796). Later ḥadīth compendia often included other collections as well. None of these books, however, has enjoyed the esteem of al-Bukhārīʼs and Muslimʼs works.
  33. Nurullah Ardic (21 August 2012), Islam and the Politics of Secularism, Routledge, səh. 99, ISBN 978-1-136-48984-6, 22 January 2018 tarixində arxivləşdirilib
  34. Watt (1953), pp. 1-2
  35. Watt (1953), pp. 16-18
  36. Loyal Rue, Religion Is Not about God: How Spiritual Traditions Nurture Our Biological,2005, p. 224
  37. 1 2 John Esposito, Islam, Expanded edition, Oxford University Press, pp. 4-5
  38. See:
    • Esposito, Islam, Extended Edition, Oxford University Press, pp. 5-7
    • Quran 3:95
  39. Ueberweg, Friedrich. History of Philosophy, Vol. 1: From Thales to the Present Time. Charles Scribner's Sons. səh. 409. ISBN 978-1-4400-4322-2.
  40. See:
    • Louis Jacobs (1995), p. 272
    • Turner (2005), p. 16
  41. Christian Julien Robin (2012). Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA. 297–299. ISBN 978-0-19-533693-1. 16 May 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  42. 1 2 3 4 Christian Julien Robin (2012). Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA. 302. ISBN 978-0-19-533693-1. 1 May 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  43. Christian Julien Robin (2012). Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA. 286–287. ISBN 978-0-19-533693-1. 4 June 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  44. 1 2 3 Christian Julien Robin (2012). Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA. səh. 301. ISBN 978-0-19-533693-1. 17 May 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  45. Rodinson, Maxime (2002). Muhammad: Prophet of Islam (ingilis). Tauris Parke Paperbacks. səh. 38. ISBN 9781860648274. İstifadə tarixi: 12 May 2019.
  46. Esposito, John L., ed. (2003). The Oxford Dictionary of Islam. səh. 198. ISBN 978-0-19-512558-0. İstifadə tarixi: 19 June 2012.
  47. See also Şablon:Cite quran cited in EoI; Muhammad
  48. Marr J.S., Hubbard E., Cathey J.T. (2014): The Year of the Elephant. figshare. DOI:10.6084/m9.figshare.1186833 Retrieved 21 October 2014 (GMT)
  49. The Oxford Handbook of Late Antiquity; edited by Scott Fitzgerald Johnson; p. 287
  50. Muhammad and the Origins of Islam; by Francis E. Peters; p. 88
  51. Meri, Josef W. (2004). Medieval Islamic civilization. 1. Routledge. səh. 525. ISBN 978-0-415-96690-0. 14 November 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 January 2013.
  52. 1 2 Watt, "Halimah bint Abi Dhuayb Arxivləşdirilib 3 fevral 2014 at the Wayback Machine", Encyclopaedia of Islam.
  53. Watt, Amina, Encyclopaedia of Islam
  54. 1 2 3 Watt (1974), p. 8.
  55. Armand Abel, Bahira, Encyclopaedia of Islam
  56. 1 2 Berkshire Encyclopedia of World History (2005), v. 3, p. 1025
  57. Khan, Majid Ali (1998). Muhammad the final messenger (1998). India: Islamic Book Service. səh. 332. ISBN 978-81-85738-25-3.
  58. Esposito (1998), p. 6
  59. Dairesi, Hırka-i Saadet; Aydin, Hilmi (2004). Uğurluel, Talha; Doğru, Ahmet (eds.). The Sacred Trusts: Pavilion of the Sacred Relics, Topkapı Palace Museum, Istanbul. Tughra Books. ISBN 978-1-932099-72-0.
  60. Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments, p. 24. UK Islamic Academy. ISBN 978-1-872531-65-6.
  61. Emory C. Bogle (1998), p. 6
  62. John Henry Haaren, Addison B. Poland (1904), p. 83
  63. Brown (2003), pp. 72-73
  64. 1 2 Wensinck, A.J.; Rippen, A. (2002). "Waḥy". Encyclopaedia of Islam. 11 (2nd). Brill Academic Publishers. 54. ISBN 978-90-04-12756-2.
  65. Esposito (2010), p. 8
  66. See:
    • Emory C. Bogle (1998), p. 7
    • Rodinson (2002), p. 71
  67. Brown (2003), pp. 73-74
  68. Uri Rubin, Muhammad, Encyclopedia of the Quran
  69. 1 2 Uri Rubin, Muhammad, Encyclopedia of the Qur'an
  70. Daniel C. Peterson, Good News, Encyclopedia of the Quran
  71. 1 2 Watt (1953), p. 86
  72. Ramadan (2007), pp. 37-39
  73. 1 2 3 Watt, The Cambridge History of Islam (1977), p. 36
  74. F.E. Peters (1994), p. 169
  75. Uri Rubin, Quraysh, Encyclopaedia of the Qur'an
  76. Jonathan E. Brockopp, Slaves and Slavery, Encyclopedia of the Qur'an
  77. W. Arafat, Bilal b. Rabah, Encyclopedia of Islam
  78. Horovitz, Josef (1927). "The Earliest Biographies of the Prophet and Their Authors". Islamic Culture. 1 (2): 279–284. doi:10.1163/157005807780220576.
  79. F.E. Peters (2003b), p. 96
  80. 1 2 3 Moojan Momen (1985), p. 4
  81. Oleg Grabar (1 October 2006). The Dome of the Rock. Harvard University Press. səh. 14. ISBN 978-0-674-02313-0. 15 June 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 December 2011.
  82. 1 2 Encyclopedia of Islam and the Muslim World (2003), p. 482
  83. Jonathan M. Bloom; Sheila Blair (2009). The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture. Oxford University Press. səh. 76. ISBN 978-0-19-530991-1. 15 June 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 December 2011.
  84. Peterson (2006), pp. 86-89
  85. Moojan Momen (1985), p. 5
  86. Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments, pp. 30-31. UK Islamic Academy. ISBN 978-1-872531-65-6.
  87. Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments, p. 29. UK Islamic Academy. ISBN 978-1-872531-65-6.
  88. Fəzlur Rəhman (1979), p. 21
  89. William Montgomery Watt (7 February 1974). Muhammad: Prophet and Statesman. Oxford University Press. 112–14. ISBN 978-0-19-881078-0. İstifadə tarixi: 29 December 2011.
  90. Zeitlin, Irving M. (2007). The Historical Muhammad. John Wiley and Sons. səh. 148. ISBN 978-0-7456-5488-1.

Həmçinin baxRedaktə

BiblioqrafiyaRedaktə

EnsiklopediyalarRedaktə

KitablarRedaktə

OnlaynRedaktə

  • Muḥammad, in The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, by Ahmad S. Moussalli, Gordon D. Newby, Ahmad Moussalli
  • Muhammad: Prophet of Islam, in Encyclopædia Britannica Online, by Nicolai Sinai and W. Montgomery Watt

Xarici keçidlərRedaktə