İntibah dövrü

(Renesans səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

İntibah dövrü və ya renessans[2] (fr. Renaissance, it. Rinascimento — "yenidən doğulma", "dirçəlmə"[3]) — Avropa tarixinin 15 və 16-cı əsrlərini əhatə edən, Orta əsrlərdən müasirliyə keçid dövrü. O, son orta əsrlər dövrü böhranından sonra baş verdi və böyük sosial dəyişikliklə əlaqələndirildi. Standart dövrləşdirməyə əlavə olaraq uzun renessans dövrü fikrini dəstəkləyənlər bu dövrün 14-cü əsrdə başlayıb, 17-ci əsrdə sonlandığını düşünür. Ənənəvi baxış renessansın daha çox erkən modern aspektlərinə yönələrək onun keçmişdən bir qırılma olduğunu iddia etsələr də, bu gün çoxu tarixçi bu dövrü orta əsrlər aspektindən dəyərləndirərək, renessansın orta əsrlərin davamı olduğunu düşünür.[4][5]

1501-1504-cü illərdə Mikelancelo tərəfindən hazırlanmış David heykəli, Florensiya Təsviri İncəsənət Akademiyası, Florensiya, İtaliya. Heykəl intibah və dünya incəsənətinin şah əsəri hesab olunur. Əzələli yunan atleti kimi təsvir olunan peyğəmbər Davudun əzəmətli cizgiləri, duruşu və davranış tərzində xristian humanizminin idealı nəzərə çarpır. Bu idealı erkən müasir İtaliya incəsənətinin digər misilsiz nümunələrində də görmək mümkündür.[1]

İntibah dövrünün intellektual əsası onun humanizm versiyasıdır. Humanizm roma mənşəli humanitas anlayışı və hər şeyin ölçüsü insandır deyən Protaqor kimi, klassik Yunan fəlsəfəsinin yenidən kəşf edilməsindən törənmişdir. Bu yeni düşüncə incəsənət, memarlıq, siyasət, elm və ədəbiyyatda manifestə çevrildi. Dövrün ilk örnəkləri yağlı boyadakı perspektivin inkişafı və beton hazırlamadakı yenilənən biliklərdə görülür. Baxmayaraq ki, daşına bilən metal növünün ixtirası 15-ci əsrin sonundan başlayaraq sürətli şəkildə yayılmışdı, renessansdakı dəyişikliklər bütün Avropada eyni deyildi: İtalyada renessansın ilk izlərinə 13-cü əsrin əvvəllərində, xüsusilə Dantenin yazılarında və Cottonun rəsm əsərlərində rast gəlmək olur.

Mədəniyyət hərəkatı olaraq intibah müasirlərinin Petrarxa etibar etdikləri, klassik mənbələrə əsaslanan öyrənmənin XIV əsrdə canlanması ilə başlayan Latın və yerli ədəbiyyatın yenilikçi çiçəklənməsini əhatə etdi; xətti perspektivin inkişafı və rəssamlıqda daha təbii bir reallıq göstərmək üçün digər üsullar; tədricən, lakin geniş yayılmış təhsil islahatı. Siyasətdə renessans diplomatik adətlərin və konvensiyaların inkişafına, elmdə induksiyaya və müşahidəyə əsaslanan elmi tədqiqatlara töhfə verdi. Baxmayaraq ki, intibah dövrü sosial və siyasi qarışıqlıqlar da daxil olmaqla, çoxu intellektual məsələdə inqilaba səbəb olmuşdu, onun ən önəmli təsiri incəsənətin inkişafı və "renessans adamı" termininə ilham mənbəyi olan Leonardo da VinçiMikelancelo kimi polimatların töhfələri sayılır.[6][7]

İntibah dövrü İtaliyanın Florensiya bölgəsində 14-cü əsrdə başladı.[8] Dövrün mənşəyi və xarakteristikasını izah etmək üçün o dövrdə Florensiyanın sosial və vətəndaş xüsusiyyətləri də - bölgənin siyasi quruluşu, Mediçilər sülələsinin himayədarlığı[9][10]Konstantinopolun Osmanlılar tərəfindən fəthindən sonra yunan alimlərin İtalyaya köçü və yazdığı mətnlər - daxil olmaqla, fərqli faktorlar da nəzərə alınaraq müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürüldü.[11][12][13] Digər əsas mərkəzlərə Renessans papalığı dövründə Venesiya, Genuya, Milan, BolonyaRoma kimi şimali İtaliyanın şəhər dövlətləri və ya Belçikanın Brügge, Gent, Brüssel, Löven, Antverpen kimi şəhərləri daxil idi.

İntibah dövrünün uzun və qarışıq tarixşünaslığı özündə tarixin dövrləşdirilməsinə qarşı skeptisizm ehtiva edir. Belə ki, “İntibah”ın mədh edilməsi və o dövrün mədəni qəhrəmanlarının “İntibah insanları” olaraq anılması 19-cu əsrdə tarixçilər arasında çoxlu müzakirələrə səbəb olmuş, onları İntibah sözünün termin və tarixi təsvir kimi istifadəsinin əhəmiyyətli olub-olmadığını sorğulamağa vadar etmişdir.[14] İntibah konseptinə qarşı yönəlmiş bu müqaviməti nəzərdən keçirən incəsənət tarixçisi Ervin Panofski bildirmişdir:

" İtalyan İntibahının faktuallığının ədəbiyyat üzrə təhsil almış şəxslər tərəfindən istisna hallarda, incəsənət tarixçiləri tərəfindən isə daha nadirən sorğulanmasına baxmayaraq, sivilizasiyanın estetik aspektləri ilə professional cəhətdən məşğul olmaq öhdəliyi olmayan insanların - iqtisadi və sosial tərəqqini, siyasi və dini vəziyyətləri, xüsusilə də, təbiət elmlərini araşdıran tarixçələrin – onu belə mütəmadi şəkildə və həvəslə sual altına salması heç də təsadüfi deyil.[15] "

Bəzi müşahidəçilər intibahı pessimizm dövrü və ya antik dövrə duyulan nostalgiya kimi yox,[16] mədəni “tərəqqi” kimi dəyərləndirsə də, sosial və iqtisadi tarixçilər, xüsusilə də, adları “uzun müddətli” (fr. long durée) ifadəsi ilə anılanlar, Panofskinin sözləri ilə desək, “minlərlə bağ ilə” bir-birinə bağlı olan bu iki era[17] arasındakı davamlılığa fokuslanırlar.[18]

Yenidən doğulma (it. rinascita) termini ilk dəfə Corco Vazarinin "Rəssamların həyatı" (1550) adlı kitabında işlədilmiş, 1830-cu illərdə isə ingilisləşdirilərək İntibah (ing. Renaissance) adlandırılmışdır.[19] Bu sözün istifadə olunma tarixi Karolinq intibahı (8 və 9-cu əsrlər), Ottonian intibahı (10 və 11-ci əsrlər) və 12-ci əsr intibahı kimi bir sıra başqa tarixi və mədəni hərəkatlara qədər uzanır.[20]

Ümumi təsəvvürRedaktə

İntibah erkən yeni dövrdə Avropa intellektual həyatında dərindən təsir etmiş mədəni hərəkat idi. İtalyada başlayan və 16-cı əsrə qədər Avropanın qalanına yayılan intibahın təsirləri incəsənət, memarlıq, fəlsəfə, ədəbiyyat, musiqi, elm və texnologiya, siyasət, din və intellektual araşdırmanın digər aspektlərində hiss olunurdu. İntibah alimləri tədqiqatlarında humanist metoddan istifadə etdilər və incəsənətdəki insan emosiyasını və realizmini axtardılar. .[21]

Konstantinopolun 1453-cü ildə fəthi nəticəsində özləri ilə birlikdə Qərb üçün qeyri-müəyyən olan qədim Yunan əlyazmalarını gətirən yunan alimlərinin Avropaya köç etdiyi dövrdə Poccio Braççolini kimi intibah humanistləri Avropadakı monastır kitabxanalarında Latın ədəbiyyatı, antik dövrün ritorik və tarixi mətinlərinin axtarışında idilər. İntibah alimlərinin tarixi və ədəbi mətinlərə olan yeni fokusu onları mədəni mətinlər yerinə, təbiət elməri, fəlsəfə və riyaziyyatla bağlı yunan və ərəb dilində yazılmış əsərləri tədqiq edən 12-ci əsr intibah alimlərindən ayırırdı.

 
Sandro Bottiçelli tərəfindən çəkilmiş Gənc qadın portreti (c. 1480–85) (Simonetta Vespuççi)

İntibah alimlərini neoplatonizmin dirçəlişində xristianlığı inkar etmədilər, əksinə, renessansın ən möhtəşəm əsərləri buna həsr edilmişdi. Kilsə İntibah incəsənəti əsərlərinin çoxusuna himayədarlıq edirdi. Ancaq, hiss edilməyən dəyişmə intellektualların mədəni həyatın bir çox hissəsində əks etdirilən dinə qarşı yaxınlaşmalarında baş verdi.[22] Əlavə olaraq, yunan Əhdi-Cədidi də daxil olmaqla, bir çox yunan-xristian əsər Bizansdan Qərbi Avropaya geri gətirildi və son qədim dövrdən bəri ilk dəfə qərb alimləri tərəfindən öyrənildi. Yunan-xristian əsərlərlə bu yeni tanışlıq və xüsusilə, humanist Lorenzo Valla və Desiderius Erasmus tərəfindən önə çəkilən Əhdi-Cədidin yunan dilində orijinal versiyasının qayıdışı protestantlıq reformasiyasının inkişafına kömək edəcəkdi.

Xeyli sonra klassisizmə ilk bəddi qayıdış Nikola Pizanoun heykəltəraşlığında nümunələşdirildi. Mazaççonun rəhbərlik etdiyi Florentina rəssamları perpektivi icra etmək və işıqdan daha təbii istifadə etmək üçün üsullar inkişaf etdirərək insan formasını realistik olaraq çəkməyə başladılar. Ən məşhuru Nikkolo Makiavelli olan siyasi filosoflar siyasi həyatı olduğu kimi göstərmək və bunu rasional olaraq başa düşmək üçün yollar axtardılar. İtalyan İntibah hümanizminə vacib töhvə Covanni Piko della Mirandollanın De hominis dignitate (İnsan ləyaqəti haqqında nitq, 1486) əsəri ilə verildi. Bu əsərdə hər hansısa bir rəqibə qaşı əsaslı şəkildə müdafiə edilən fəlsəfə, təbii düşünmə, inanc və sehir haqqında bir sıra nəzəriyyələr var idi. Klassik yunan və latın əsərlərinin tədqiqinə əlavə olaraq, İntibah yazıçıları loru dillərin istifadəsinə də geniş şəkildə başlamışdılar. Kitab çapı texnologiyasının da kəşf edilməsi ilə bu, xüsusilə Bibliya olmaqla, daha çox insanın kitablara çatmasına səbəb olacaqdı.[23]

Nəticə olaraq, İntibah intellektuallar tərəfindən sekulyarizmi və dünyəviliyi həm antik dövrün ideyalarını dirçəlişi, həm də düşüncəyə roman yaxınlaşması vasitəsi ilə inkişaf etdirmə və öyrənmə cəhdi olaraq görülə bilər. Rodni Stark[24] kimi bəzi alimlər İntibah dövrünün əhəmiyyətini son orta əsrlər dövründəki İtalya şəhər-dövlətlərinin erkən innovasiyaları lehinə azaldırlar. Bunlar özündə həssas hökuməti, xristianlığı və kapitalizmin yaranmasını birləşdirirdilər. Bu analizə görə, Avropanın nəhəng dövlətləri (Fransa və İspaniya) mütləq monarxist, digər dövlətlər kilsənin təsirində idilər. İtalyanın müstəqil şəhər respublikaları isə monastır əmlakı üzərində formalaşan kapitalizmin təməllərini qoydular və daha əvvəl görünməmiş, İntibahı maliyyələşdirən və reallaşdıran ticarət inqilabını başlatdılar.

MənşəyiRedaktə

  Əsas məqalə: İtalyan İntibahı
 
Renessansın yarandığı Florensiyanın mənzərəsi

Bir çox tarixçilər hesab edirlər ki, İntibah dövrü üçün səciyyəvi olan idealar öz başlanğıcını XIII əsrin sonlarında Florensiyadan,Dante Aligyeri (1265-1321) və Françesko Petrarkanın (1304-1374) yazılarından, Cotto di Bondonenin (1267-1337) rəsmlərindən götürür. Bəzi tarixçilər İntibah dövrünün başlanğıcı olduqca dəqiq qeyd edirlər: onlardan biri rəqib dahilər, Lorenzo GibertiFilippo Brunelleskinin Florensiya kafedralındakı vəftizxananın qapıları üçün bürünc qapıların qoyulmasına görə müqavilə uğrunda mübarizə apardığı (hansı ki, Gilbert qalib gəlmişdi) 1401-ci ili başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edirdi.[25] Digərləri isə İntibah yaradıcılığının qığılcımı kimi Brunelleski, Giberti, Donatello və Mazaçço kimi polimat və rəssamlar arasındakı bədii sifariş üçün olan ümumi rəqabəti görürdülər. Ancaq İntibah dövrünün niyə İtalyada başlaması və ümumiyyətlə niyə, nə vaxt başlaması müzakirə mövzusu olaraq qalmaqdadır. Bu səbəbdən, onun mənşəyini izah etmək üçün bir neçə nəzəriyyə irəli sürülmüşdür.

İntibah dövründə pul və incəsənət əl-ələ gedirdi. Rəssamlar tamamilə bəddi istedadları dəstəkləmək üçün pula ehtiyacı olan himayədarlardan asılı idilər. Asiya və Avropa ilə ticarət əlaqələrinin genişləməsi 14, 15, 16-cı əsrlərdə İtalyaya sərvət gətirdi. Tirol qraflığındakı gümüş mədənçiliyi pul axışını artırdı. Səlib yürüşləri ərzində İslam dünyasından gətirilmiş dəbdəbə Genuya və Venesiya zənginliyini artırmışdı.[26]

Jül Mişle müasir bəşəriyyət və onun dünyadakı yeri anlayışını yaradan 16-cı əsr Fransız İntibahını Orta əsrlərdən qırılma olan Avropa mədəni tarixinin bir dövrü kimi izah etdi.[27]

İntibah humanizminin latın və yunan fazasıRedaktə

Latın alimlərin, demək olar ki, tamamilə təbiət elmləri, fəlsəfə və riyaziyyat barədə ərəb və yunan dillərində yazılmış əsərlərin öyrənilməsinə fokuslandığı Yüksək Orta əsrlər dövrünün əksinə,[28] İntibah alimləri daha çox latın və yunan dilində olan ədəbi, tarixi və ritorik mətinləri bərpa etmək və öyrənməkdə maraqlı idilər. Ümumi olaraq bu dövr 14-cü əsrdə, Françesko Petrarka, Kolluççio Salutati (1331–1406), Nikkolo Nikkoli (1364–1437) və Poccio Braççiolini (1380–1459) kimi intibah alim alimləri Sisero, Lukresi, Livi və Seneka kimi latın yazıçıların əsərlərini Avropa kitabxanalarında axtaranda başladı.[29] 15-ci əsrin əvvəllərinə qədər belə Latın ədəbiyyat nümunələrinin əksəriyyəti bərpa edildi. Qərbi Avropa alimləri qədim Yunan ədəbi, tarixi, ritorik və teleoji mətinləri bərpa etməyə başladıqca, İntibah humanizminin yunan fazası davam edirdi.[30]

Qədim antik dövrdən bəri Qərbi Avropada öyrənilən və qorunulan latındilli mətinlərdən fərqli olaraq, Orta əsrlər Qərbi Avropasında yunan dilində yazılmış mətinlərin öyrənilməsi çox məhdud idi. Elm, riyaziyyat və fəlsəfə haqqında olan qədim Yunan əsərləri Qərbi Avropada Yüksək Orta əsrlər dövründə və İslamın Qızıl dövründə (normal olaraq tərcümə ilə) öyrənilmişdi, ancaq Yunan ədəbi, ritorik və tarixi əsərləri (Homer, Demosfen və Fukidid kimi yunan dramatistləri) nə Latın, nə də Orta əsrlər İslam dünyasında öyrənilmişdi. Orta əsrlərdə belə mətin növləri ancaq Bizans alimləri tərəfindən tədqiq edilmişdi. Bəzilərinə görə Səmərqənddəki Teymurilər İntibahı fəthləri nəticəsində yunan alimlərinin İtalya şəhərlərinə köçməsinə səbəb olan Osmanlı İmperiyası ilə əlaqəli idi.[31][32][11][33] İntibah alimlərinin ən böyük naliyyətlərindən biri son antik dövrdən bəri ilk dəfə Yunan mədəni əsərlərinin bütün sinifini Qərbi Avropaya gətirmək oldu.

Müsəlman məntiqçilər Misiri və Levantı işğal etdikdən sonra buradakı yunan ideyalarına yiyələnmişdilər. Onların bu ideyalar üzərində tərcümə və şərhləri Ərəb dünyasının Əndəüs və Sicilya İmperiyasına doğru yönəlməsinə töhvə vermişdi. Bu bölgələr ideyaların keçidi üçün vacib mərkəzlərə çevrilmişdi. 11-ci əsrdən 13-cü əsrə qədər İberiyada fəlsəfi və elmi əsərləri klassik ərəb dilindən orta əsrlər latıncasına tərcümə etmək üçün çoxlu məktəblər yaradıldı. Bunların içində ən məşhuru Toledo Tərcüməçilər Məktəbi idi. Geniş şəkildə plansız və təşkilatsız olsa da, İslam mədəniyyətindən tərcümə edilən əsərlər tarixdə ən böyük ideya keçidlərindən biri idi.[34] Yunan ədəbi, tarixi, ritorik və teleji mətinlərin Qərbi Avropa tədris planın daxil edilməsi hərəkatının tarixi 1396-cı ildə - Kolluççio Sulutatinin Florensiyada yunan dilini tədris etməsi üçün Bizans diplomatı və alimi Manuil Xrisoloru (1355–1415) dəvət etməsi ilə başlayır.[35] Bu irs Basilios Bessarion və Leo Allatius kimi bir sıra mühacir yunan alimləri tərəfindən davam etdirildi.

İtaliyada sosial-siyasi quruluşRedaktə

 
Apennin yarımadasının siyasi xəritəsi (1494-cü il).

İtaliyanın son Orta əsrlərdəki özünəməxsus siyasi vəziyyət ölkədəki qeyri-adi sosial ab-havanın nadir mədəni tərəqqiyə səbəb olduğu fərziyyəsini ortaya çıxardı. İlkin müasir dövrlərdə İtaliya vahid siyasi quruluşa malik deyildi. O bir sıra xırda dövlətlərə parçalanmışdı. Neapol krallığı ölkənin cənubunu, Florensiya Respublikası və Papa vilayəti mərkəzini, Genuya Respublikası və Milan Hersoqluğu şimalını və qərbini, Venesiya Respublikası isə şərqini idarə edirdi. 15-ci əsr İtaliyası Avropada ən şəhərləşmiş ərazilərdən biri idi.[36] Onun şəhərlərinin çoxu qədim Roma tikililərinin qalıqları arasında ayaqda qalmışdı: elə bil İntibahın klassik təbiəti onun Roma İmperiyası mərkəzindəki mənşəyi ilə əlaqəli idi.[37]

Tarixçi və siyasi filosof Kventin Skinnerə görə, 12-ci əsrdə şimali İtaliyaya səyahət edən alman yepiskop Frayzinqli Otto (1114–1158) burada siyasi və sosial təşkilatlanmanın yeni formasının geniş şəkildə yayıldığını müşahidə etdi. Otto gördü ki, İtalya cəmiyyətinin ticarət və tacirlərə əsaslanması onu feodalizm quruluşundan çıxarmışdı. Buna bağlı olaraq güclü mesajı bərabərlik, ədalət, cümhuriyyətçilik və yaxşı idarəetmənin fəzilətlərindən bəhs edən Ambroco Lorenzettinin məşhur erkən İntibah dövrü freskosu "Yaxşı və pis hökumətin alleqoriyası"-nda əks etdirilən anti-monarxik düşüncə idi. Həm Kilsəni, həm də İmperiyanı bir yerdə saxlayan bu şəhər respublikaları azadlıq anlayışlarına həsr olunmuşdu. Skinner Florensiya dühasının təkcə incəsənət, heykəl və memarlıqda deyil, eyni zamanda "Florensiyada o günlərdə meydana çıxan möhtəşəm əxlaqi, sosial və siyasi fəlsəfənin tərəqqisi kimi" Matteo Palmieri qeydləri kimi bir çox azadlıq müdafiəsi olduğunu bildirir.[38]

İtaliya bu dövrdə özünün dəniz ticarətində xüsusi yer tutan dövlətləri ilə, o cümlədən Florensiya və Venesiya Respublikaları ilə məşhur idi. Baxmayaraq ki, oliqarxiya ilə idarə olunurdular və çox cüzi demokratiya nümayiş etdirirdilər, bu dövlətlərdə mövcud olan indiki demokratik sistemə bənzər quruluş və müəyyən siyasi sərbəstlik müxtəlif sahələrdə inkişafa yardımçı olurdu.[38][39][40] Venesiya kimi iri ticarət mərkəzlərindəki vəziyyət onları Avropanın intellektual mərkəzlərinə çevirmişdi. Nisbi siyasi azadlıq akademik və bədii inkişafa təkan vermişdi.[41] Tacirlər dünyanın müxtəlif yerlərindən, xüsusilə Levantdan (Yaxın Şərq bölgəsinə verilən ad) yeni ideyalar, elmi biliklər, yazılı mənbələr gətirirdilər. Venesiya şərqlə ticarətdə Avropanın qapıları rolunu oynayır, həm də şüşə istehsalçısı kimi tanınırdısa, Florensiya ipək və cəvahirat mərkəzi hesab olunurdu. Bu var-dövlət müxtəlif ictimai və şəxsi mədəni layihələrin həyata keçirilməsinə şərait yaradır və vətəndaşların təhsil alma imkanlarını artırırdı.[41]

Qara ölümRedaktə

  Əsas məqalə: Qara ölüm
 
Piter Breygelin Əcəlin təntənəsi (c. 1562) Orta əsrlər Avropasını məhv edən taundan sonra yaranan sosial qarışıqlığı və terroru əks etdirir.

İrəli sürülən versiyalardan birinə görə Florensiyanın və Avropanın digər ölkələrinin əhalinin kəskin şəkildə azalması ilə nəticələnən və "Qara ölüm" adlandırılan dəhşətli taun xəstəliyinə düçar olması XIV əsr İtaliyasında insanların dünyaya baxışlarının dəyişməsinə səbəb oldu. İnsanlar dini dünya görüşünün əksinə olaraq Dünya həyatına ruhlar dünyası və ölümdən sonrakı həyatdan daha çox qiymət verməyə başladılar.[42] Eyni zamanda iddia edilir ki, "Qara ölüm" dini mövzudakı sənət əsərlərinin yaradılmasının maliyyələşdirilməsinə də səbəb olub.[43] Lakin bunlar heç də İntibahın nə üçün İtaliyada yarandığını tam mənada izah etmir. "Qara ölüm" pandemiya idi və yalnız İtalyanı yox, bütün Avropanı bürümüşdü. Ola bilsin İntibahın ilk olaraq İtaliyada baş verməsi yuxarıda sadalanan səbəblərin qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir.[14]

Taun Avropaya Asiya limanlarından qayıdan gəmilərdəki birələrlə gətirilmişdi və sanitar şəraitin çatışmazlığına görə qısa müddətdə yayılmışdı: o dövrdə əhalisi 4.2 milyon olan İngiltərədə bubon taunu nəticəsində 1.4 milyon insan ölmüşdü. 1347-ci ildə Florensiya əhalisi, təxminən yarıbayarı azalmışdı. Əhalidəki bu qırğının nəticəsi olaraq işçi sinfinin dəyəri artmışdı və sıravi vətəndaşlar artan azadlıqlara malik idilər. Yaranmış əmək qüvvəsi ehtiyacını qarşılamaq üçün işçilər iqtisadi olaraq ən əlverişli yerlərə səyahət etdilər.[44]

Tauna görə yaranan demoqrafik azalmanın iqtisadi nəticələri də var idi: Avropanın çoxu hissəində 1350-1400-cü illər arasında ərzaq və torpaq qiymətləri 30-40 %-ə qədər azalmışdı..[45] Torpaq sahibləri böyük itki ilə üzləşmişdi, ancaq sadə qadın və kişilər üçün bu, göydəndüşmə idi. Taundan sağ qalanlar təkcə ucuz ərzaq qiymətlərindən yox, həm də çoxalmış boş sahələr və ölmüş qohumlarından onlara miras qalan mülklərdən faydalandılar.

Kasıb yerlərdə xəstəliyin yayılması daha sürətli şəkildə gedirdi. Epidemiyalar şəhərləri, xüsusilə də uşaqları məhv etmişdi. Taun bit, təmiz olmayan içməli su, ordular və ya zəif sanitariya şəraiti ilə yayılırdı. İmuniteti hədəf alan tifus və siflis kimi çoxu xəstəlik ən çox zəif imunitetə sahib uşaqlara ziyan verirdi. Xəstəliyin yayılması varlıların uşaqlarından daha çox qəsəbə yerlərində yaşayan uşaqlara təsir edirdi.[46]

Qara ölümün Florensiyanın sosial və siyasi quruluşunda yaratdığı qarışıqlıq sonraki epidemiyadalardan daha böyük idi. İdarəçi sinif üzvləri arasındakı böyük ölüm rəqəmlərinə rəğmən, Florensiya hökuməti bu müddət ərzində öz funksiyasını icra etməyə davam edirdi. Seçilmiş nümayəndələrin rəsmi görüşləri şəhərdə epidemiyanın pik həddə çatdığı dövrdəki xaotik vəziyyətə görə təxirə salındı, ancaq rəsmilərdən ibarət kiçik qrupa hökumətin davamlılığını təmin etmək məqsədiləri şəhər məsələlərini idarə etmə tapşırıldı.[47]

Florensiyada mədəni vəziyyətRedaktə

 
Corco Vazarinin Florensiya kralı və incəsənətin himayədarı olan Lorenso Mediçi portreti

İntibahın İtalyanın başqa bir yerində yox, məhz Floresniyada başlaması uzun müddət müzakirə mövzusu olmuşdur. Alimlərbelə bir mədəni hərəkat səbəb ola biləcək Florensiya mədəni həyatının bəzi özünəməxsus xüsusiyyətlərini ortaya qoyublar. Çoxları bankir ailə və daha sonra idarəçi sülalə olan Mediçilər ailəsinin incəsənət əsərlərinin təşviqində və maliyyələşdirilməsindəki rolunu vurğulayırdı. Öz həmvətənlərini Leonardo da Vinçi, Sandro Bottiçelli və Mikelancelo da daxil olmaqla, Florensiyanın öndə gedən rəssamlarından rəsm əsərləri sifariş etməyə cəsarətləndirən Lorenso Mediçi (1449-1492) olduqca çox sayda incəsənət əsərlərinin maliyyələşdirilməsində katalizator olmuşdu.[9] Neri di Biççi, Bottiçelli, da Vinçi və Filippino Lippinin əsərləri əlavə olaraq Florensiya, Skopetodakı San Donato qadın monastırı tərəfindən sifariş edilmişdi.[48]

Şübhəsiz ki, İntibah dövrü Lorenso de Mediçi hakimiyyətə gəlmədən, daha doğrusu, Mediçi ailəsi özü Florensiya cəmiyyətində hegemoniyanı əldə etmədən əvvəl formalaşmağa başlamışdı. Bəzi tarixçilər İntibah dövrünün doğum yerinin Florensiya olmasının sadəcə bir təsadüf olmağını, misal üçün "Böyük insanların" təsadüfən eyni ərazidə doğulmağını postulat kimi qəbul edir:[49] Lonardo da Vinçi, Bottiçelli və Mikelancelo hamısı Toskanyada dünyaya gəlmişdi. Belə bir şansı ağlasığmaz hesab edən digər tarxçilər bu "Böyük insanlar"ın sadəcə dövrün mədəni şəraitindən dolayı ön plana çıxdıqları fikrində razılaşdılar.[50]

XüsusiyyətləriRedaktə

HumanizmRedaktə

İntibah humanizmi bəzi yönləri ilə fəlsəfə deyil, bir öyrənmə metodu idi. Yazıçılar arasındakı ziddiyətləri həll etməyə yönəlmiş Orta əsrlər sxolastik ruhunun əksinə, İntibah humanistləri qədim mətinləri orijinal halda öyrənəcək və onları mühakimə və empirik sübutları birləşdirərək dəyərləndirəcəkdi. Humaist təhsil "Studia Humanitatis" proqramına əsaslanırdı. Bura daxil olan 5 humanizmə poeziya, qrammatika, tarix, əxlaq fəlsəfəsi və ritorika aid idi. Baxmayaraq ki, tarixçilər bəzən humanizmin konkret izahını verməkdə çətinlik çəkiblər, çoxu alim "müəyyən qədər ortaq olan izaha - Qədim Yunan və Roma dəyərləri, öyrənmə metodu, ədəbiyyatı və dilini bərpa, tərcümə və etmək" qərar veriblər.[51] Hamısından əlavə, humanistlər "insanın dahiliyini, insan təfəkkürünün özünə məxsus və qeyri-adi bacarığını" bildirmişdilər.[52]

 
Covanni Piko della Mirandolla "İntibahın manifesti" olaraq adlandırılan İnsan ləyaqəti haqqında nitq əsərinin məşhur yazıçısı Covanni Piko della Mirandolla.[53]

Humanist alimlər erkən müasir dövr boyunca intellektual mənzərəni formalaşdırdılar. Nikkolo Makiavelli və Tomas Mor kimi siyasət filosofları Yunan və Roma mütəfəkkirlərinin düşüncələrini canlandırdı və onlardan müasir hökumətlərin tənqidində istifadə etdi. Covanni Piko della Mirandolla "İntibah manifesti" olaraq adlandırılan, düşünmənin atəşli müdafiəsi İnsan ləyaqəti haqqında nitq-i yazdı. Della vita civile ("Sivil həyat haqqında", 1528) əsəri və Toskanya ləhcəsiToskanya dilini Latın dili ilə eyni səviyyədə təkmilləşdirməsinə görə tanınan Matteo Palmieri digər bir humanist idi. O, klassik respublikaçılığı dəstəkləyirdi. Palmieri onunla bənzər şəkildə aktiv ictimai həyatda vətəndaş və rəsmi şəxs, həmçinin nəzəriyyəçi və filosof kimi rol almış Sisero və Kvintial kimi roma filosof və nəzəriyyəçilərindən faydalandı. Yəqin ki, onun insan haqqında ən müfəssəl düşüncələri 1465-ci ildə yazdığı poetik əsər La città di vita-da da əks olunsa da, bundan əvvəl yazdığı Della vita civile daha ətraflı idi. 1430-cu il taunu dövründə Florensiyadan kənarda, Muqellodakı kənd evində keçən bir sıra dialoqlardan ibarət olan əsərdə Palmieri ideal vətəndaş keyfiyyətləri haqqında daha geniş izah verirdi. Dialoqlara mental və fiziki olaraq uşaqların necə yetişdirilməsi, vətəndaşların əxlaqi olaraq özlərini necə aparmalı olduğu, vətəndaş və dövlətlərin ictimai həyatda doğruluğu necə təmin edəcəyi və praqmatik olaraq faydalı olan ilə doğru olan arasındakı fərq haqqında önəmli debat daxil idi.

Humanistlərə görə, insan ölümdən sonrakı həyata keçid edəndə təhsillə əldə edə bildiyi mükəmməl ağıl və bədənə sahib olmalı idi. Humanizmin məqsədi fiziki və intellektual mükəmməlliyi özündə cəmləşdirən və istənilən vəziyyətdə ləyaqətli şəkildə davranan bəşəri insan yaratmaq idi.[54] Bu ideologiya uomo universale kimi, qədim Yunan-Roma idealına istinad edirdi. İntibah dövründə təhsil, əsasən antik ədəbiyyat və tarixdən ibart idi, çünki klassiklərin insan davranışının intesiv anlaşılması və əxlaqi quruluşu təmin etdiyi düşünülürdü.

Humanizm və kitabxanalarRedaktə

Bəzi İntibah kitabxanalarının özünəməxsus xüsusiyyəti onların ictimaiyyətə açıq olması idi. Bu kitabxanalara fikirlərin mübadilə edildiyi və araşdırma və oxumağın ruh və düşüncəyə həm faydalı, həm də həz verən olaraq görüldüyü yerlər idi. Azad düşünmə dövrün vacib xüsusiyyəti olduğu çoxu kitabxanada xeyli sayda yazıçının əsərlərini tapmaq olurdu. Klassik mətinlər humanist yazılarla birlikdə tapıla bilərdii. İntellektualların bu rəsmi birliyi İntibah mədəniyyətinə dərindən təsir etmişdi. Ən varlı "bibliofillərdən" bəziləri kitabxanaları kitab və elm məbədi kimi tikmişdilər. Bəzi hallarda mədəni kitabxana tikənlər də öz kolleksiyalarından başqalarıda istifadə etsin deyə çalışırdılar. Kilsənin məşhur aristokratları və şəhzadələri məhkəmələrində istifadə etmək üçün böyük kitabxanalar yaratdılar. Belə kitabxanalara "məhkəmə kitabxanaları" deyilirdi və əsasən, dəbdəbəli ağac işləmələr olan və freskalar həkk edilmiş divarlarla örtülü binalarda yaradılırdı.

İncəsənətRedaktə

İntibah incəsənətinin mədəni doğuşu Orta Əsrlərin sonu, Müasir dövrün başlanğıcına təsadüf edir. İntibah incəsənətinin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri onun yüksək dərəcədə realistik xətti perspektivinin inkişafı idi. Cotto di Bondone (1267-1377) ilk dəfə bir rəsmin kosmosa açılan bir pəncərə kimi baxılması ilə əlaqələndirilsə də, ancaq memar Filippo Brunelleskinin (1377-1446) nümayişlərinə və Leon Battista Albertinin sonrakı yazılarına qədər (1404-1472) bu perspektiv bir bədii texnika kimi rəsmiləşdirilmədi.[55]

 
Leonardo da Vinçi's Vitruvius insanı (1490) Antik yazıçıların İntibah mütəfəkkirləri üzrəində yaratdığı təsiri göstərir.

Qrafik perspektivin inkişafı incəsənətdə realizmə doğru olan geniş trendin bir hissəsi idi.[56] Rəssamlar digər üsulları, kölgə və işıq üsullarını inkişaf etdirdilər. Xüsusilə, Leonardo da Vinçinin insan anatomiyası ilə bağlı əsərində bu inkişaf nəzərə çarpır. Bədi üslubda bu dəyişikliklərin önə çıxarılması təbiət gözəlliyi təsvir etmə və estetika aksiomalarını sadələşdirmə istəyi idi. Leonardo, Mikelancelo və Rafaelin əsərləri bu mənada bədii zirvəni təmsil edirdi, onlar digər rəssamlar tərəfindən təqlid edildilər.[57] Digər tanınmış rəssamlara FLorensiyada Mediçilər üçün işləyən Sandro Bottiçelli, Donatello və Venesiyalı Tisian Veçellio misal göstərilə bilər.

Hollandiyada xüsusi olaraq incəsənət mədəniyyəti inkişaf etməkdə idi. Hüqo van der Qus və Yan van Eykin əsərləri İtalyada rəssamlığın inkişafına böyük təsir göstərmişdi. Onlar həm yağlı boya və kətan rəssamlığına texniki olaraq giriş etmə və stil olaraq naturalizmin təsviri baxımından önəmli idi. Daha sonra, Piter Breygelin əsəri də rəssamlara gündəlik mövzuları təsvir etmək üçün ilham qaynağı olacaqdı.[58]

Memarlıqda Filippo Brunellesçi antik dövrün klassik tikililərinin qalıqlarını tədqiq etmədə məşhurlaşmışdı. Birinci əsrdə yaşamış Vitruvinin bilikləri və riyaziyyat elminin çiçəklənməsindən istifadə edən Brunellesçi klassik formalarla rəqabət aparan və onu inkişaf etdirən İntibah stilini formalaşdırdı. Onun mühəndislik naliyyəti Florensiya kafedralı üçün gümbəz tikməsi idi.[59] Bu stillə inşa edilən digər bir tikili Alberti tərəfindən tikilən, Mantuadakı Müqəddəs Andryu kilsəsi idi. Yüksək İntibahın digər möhtəşəm memarlıq abidəsi Bramante, Mikelancelo, Rafael, Sanqallo və Karlo Madernonun bacarıqlarını özündə birləşdirən Müqəddəs Pyotr bazilikası idi.

İntibah dövründə memarlar sütunlarda pilyastantablementi bütövləşmiş sistem kimi istifadə etməyi hədəfləmişdilər. Roma dövründə istifadə olunan sütun növərinə Toskanya və mürəkkəb sistem daxil idi. Bunlar ya struktur, bir pasaj və ya arxitravı dəstəkləyən, ya da pilyastlar şəklində bir divara dayanan tamamilə dekorativ üslubda ola bilərdi. Pilyastlardan bütövləşmiş sistem kimi istifadə edilən ilk tikililərdən biri Brunellesçi tərəfindən tikilən Saqrestiya Veççia (1421–1440) idi.[60] Sütun başlığına sütun və ya körpü ilə birləşdirilən, yarımdairəvi (Mannerist stildə) və ya seqmental tağlar pasajlarda tez-tez istifadə edilirdi. Sütun başlığı və tağ yaylanması arasındakı hissədə antablament ola bilərdi. Alberti monumentalda tağdan istifadə edən ilk mühəndislərdən biri idi. İntibah dövrünün tağlarında zolaqlar yox idi: onlar adətən düzbucaqlı formada olan Qotik üslubdan fərqli olaraq, yarım dariəvi və ya seqmental idilər.

İntibah rəssamları paqan olmasalar da, onlar antik dövrə heyranlıq bəsləyir və Orta əsrlədən əvvəlki simvol və ideyaları qoruyurdular. Nikola Pizano (1220-127) Bibliyadakı səhnələri canlandırmaqla klasik formaları təqlid etdi. Onun Piza vəftixanasındakı "Müjdələmə" əsəri klassik modellərin İntibahın bədii hərəkat kimi formalaşmağa başlamadan əvvəl İtalya incəsənətinə təsir etdiyini göstərir.[61]

ElmRedaktə

Həmçinin bax: Tibbi intibah
 
Nikolay Kopernikin təxminən 1580-cı ildə çəkilmiş anonim portreti
 
Muhasibatın atası Luka Paçolinin portreti.[a] Yakopo de Barbari tərəfindən 1495-ci ildə çəkilən portrey Kapodimonte muzeyində saxlanılır.

Tətbiqi innovasiya ticarətə qədər genişləmişdi. 15-ci əsrin sonunda Luka Paçolinin hesabdarlıq haqqındakı yazdığı ilk əsər onu muhasibatın qurucusu etdi.[63]

Qədim mətinlərin yenidən kəşfi və çap qurğunun ixtira edilməsi öyrənməni demokratikləşdirdi və bölünmüş ideaların daha geniş şəkildə yayılmasını sürətləndirdi. İtalyan İntibahının birinci mərhələsində humanistlər bəşərpərəstliyi təbiət fəlsəfəsi və tətbiqi riyaziyyatdan üstün tutmuşdular və onların klassik mənbələrə olan pərəstişi kainatın aristotelçi və ptolemeyçi baxışlarını da müqəddəs olaraq qəbul etmələrinə səbəb olmuşdu. Təqribən 1450-ci illərdə yazan Nikolas Kusanus Nikolay Kopernikin heliosentrik nəzəriyyəsini təxmin etmişdi, ancaq fəlsəfi üslubda.

Elm və incəsənət erkən İntibah dövründə Lonardo da Vinçi kimi polimat rəssamlar tərəfindən bir-birinə qarışdırılmışdı. Da Vinçi anatomiya və təbiət haqqında müşahidələrinə əsaslanan rəsm əsərləri çəkirdi. O, suyun axışı, tibbi kəsiklər və aerodinamikanın həkərət qanunun sistemli öyrənilməsini ilə bağlı bir sıra nimzalı təcrübələr apardı. Da Vinçinin bu təcrüblər nəticəsində formalaşdırdığı araşdırma metodunun prinsipləri onu Frityof Kapra tərəfindən "müasir elmin atası" kimi adlandırılmasına səbəb olacaqdı.[64] Da Vinçinin bu dövrdəki digər töhvələrinə mərmər kəsmə və monolit daşları qaldırma üçün dizayn edilmiş mexaniki qurğular və akustika, botanika, geologiya, anatomiya və mexanikadakı yeni kəşflər daxildir.[65]

Elmi təlimi sorğulamaq üçün uyğun mühit formalaşmışdı. Xristofor Kolumb tərəfindən 1492-ci ildə Yeni Dünyanı tapmaq üçün başladılan coğrafi kəşflər klassik dünya görüşü dəyişdirdi. Xristofor Kolumb tərəfindən 1492-ci ildə Yeni Dünyanı tapmaq üçün başladılan Coğrafi kəşflər klassik dünya görüşü dəyişdirdi. Coğrafiyada Potelemeyin və tibbdə Qalenin əsərlərinin gündəlik müşahidələrlə uyğunlaşmadığı görüldü. Protestant reformasiya və Qarşı reformasiya toqquşduqca, Şimal İntibahı kəskin şəkildə aristotelçi təbiət fəlsəfəsindən kimya və bioloji elmlərə (botanika, anatomiya və tibb) yönəldi.[66] Əvvəllər doğru olaraq qəbul edilənləri sorğulamaq və yeni cavablar tapmaq arzusu böyük elmi inkişafa səbəb oldu.

Bəziləri bunu müasir dövrün başlanğıcını müjdələyən elmi inqilab kimi,[67] digərləri isə qədim dövrün başlanğıcından bugünki günə qədər dava edən prosesin sürətlənməsi kimi görürdü.[68] Bu dövr ərzində Qalileo Qaliley, Tixo Brahe və İohann Kepler tərəfindən vacib elmi irəliləyişlər qeydə alındı.[69] Kopernik De revolutionibus orbium coelestium (Göy cisimlərinin fırlanması haqqında) adlı əsərində Dünyanın Günəş ətrafında fırlandığına işarə etdi. Andreas Vezali De humani corporis fabrica (İnsan bədənin işləməsi haqqında) əsərində tibbi yarma, müşahidə və anatomiyanın mexaniki baxışı haqqında olan fikirlərini əsaslandırdı.[70]

Digər bir mühüm inkişaf aristotelçi elmi üsul kənara qoyularaq, empirik dəlillərə və riyaziyyatın əhəmiyyətinə yönəlmiş elmi metod kəşf olunmaq üzrə idi. Bu ideyaların ilk və tanınmış tərəfdarlarına Kopernik, Qalileo və Frensis Bekon daxildir.Early and influential proponents of these ideas included Copernicus, Galileo, and Frensis Bekon.[71][72] Yeni elmi metod astronomiya, fizika, biologiya və anatomiya sahələrində böyük töhvələr verdi.[b][73]

Naviqasiya və coğrafiyaRedaktə

Ətraflı bax: Coğrafi kəşflər
 
Pietro Kopponun dünya xəritəsi, Venesiya, 1520

İntibah dövrünün 1450-1650-ci illər aralığında[74] cənub qütb qitəsi olaraq bilinən Antarktida istisna olmaqla, avropalılar bütün qitələrə səyahət etmiş və xəritələrini hazırlamışdı. Bu inkişaf özünü holland kartoqraf Yan Blau tərəfindən hazırlanan geniş dünya xəritəsində özünü göstərir. Nova Totius Terrarum Orbis Tabula adlı xəritə 1648-ci ildə Vestfaliya sülhünün xatirəsinə hazırlanmışdı.


Dehli sultanlığına dəniz yolu bir başa marşrut axtaran Xristofor Kolumb 1492-ci ildə İspaniyadan hərəkət edərək Atlantik okesanı keçmişdi. O, təsadüfən Amerikaya gəlib çıxmış, ancaq buranın Şərqi Hind olduğuna inanmışdı.

1606-cı ildən holland səyyah Villem Yanszon VOC-un gəmisi Duyfken Şərqi Hinddən səyahətə başladı və Avstraliyaya gəldi. O, Kvinslenddəki Keyp-York yarımadasının 300 km-lik qərb sahilinin, onun ardınca, otuzdan artıq holland ekspedisiyası şimal, qərb və cənub sahillərinin xəritəsini hazırladı. Abel Tasman 1642-1643-cü illərdə qitənin ətrafında səyahət etdi və buranın o dövrdə fərziyyə olaraq düşünülən cənub qütb qitəsi ilə quru əlaqəsinin olmadığını sübut etdi.

1650-ci ilə qədər holland kartoqraflar Nyu-Holland olaraq adlandırdıqları qitənin şərq sahili xaricində, bütün sahil xəttinin xəritəsini yaratmışdılar. Şərq sahilinin xəritəsi 1770-ci ildə Kapitan Kuk tərəfindən tərtib edilmişdi.

Uzun müddət nəzəri olaraq qəbul edilən, cənub qütb qitəsi nəhayət 1820-ci ildə kəşf edildi. İntibah dövrü boyunca Terra Australis Incognita və ya qısaca "Australia" olaraq bilinmişdi. Ancaq, 19-cu əsrdə o ad Nyu-Hollanda dəyişdirildikdən sonra, Antarktida adı cənub qütb qitəsinə verildi.[75]

MusiqiRedaktə

  Əsas məqalə: İntibah musiqisi
Həmçinin bax: İntibah rəqsi

Bu dəyişikliklər cəmiyyətdə ortaq, birləşdirici musiqi dili yaratdı. Franko-flamand məktəbinin polifonik üslubu buna örnəkdir. Nəşiyyatın inkişafı musiqinin geniş ölçüdə paylaşılmasına səbəb oldu. Musiqinin əyləncə və təhsilli həvəskarlar üçün fəaliyyət olaraq tələb edilməsi burjuaziya sinfinin yaranması ilə artdı. Şanson, motetmessaların Avropa boyunca yayılması polifonik praktikanın birləşməsinin axıcı üsluba keçidi ilə üst-üstə düşürdü. Bu üslub 16-cı əsrin ikinci yarısında Tomas Luis de Viktoriya, Orlando di Lasso, Covanni PalestrinaUilyam Byordun kimi bəstəkarların əsərlərində zirvə dövrünü yaşamışdır.

DinRedaktə

Ətraflı bax: İntibah papalığı, Reformasiya, və Əksreformasiya
 
Borciya Papası VI Aleksandır rüşvətxorluq əməlləri ilə məşhur idi.

Xüsusilə Şimal İntibahında humanizmin yeni idealları, baxmayaraq ki müəyyən aspektlərdə daha sekulyar idilər, xristianlığın təməlinə qarşı inkişaf etdi. Hamısı da olmasa, yeni incəsənət nümunələrinin əksəriyyəti kilsə tərəfindən sifariş edilmiş və ya ona həsr edilmişdi.[22] Ancaq, İntibahın xüsusən Tanrı və insan arasındakı əlaqənin insanlar tərəfindən dərk edilmə yolu başda olmaqla, müasir teologiya üzərində mühüm təsiri oldu.ref name="openuni" /> Dövrün məşhur teoloqlarının çoxu Erasmus, Svinqli, Martin LüterJan Kalvin daxil olmaqla, humanist metodun davamçıları idi.

İntibah dini qarışıqlığın olduğu vaxtlarda başlamışdı. Son Orta əsrlər Papalıq ətrafındakı siyasi intriqalar dövrü idi. Bu intriqalar üç şəxsin özünü eyni anda Roma yepiskopu elan etdiyi Qərb parçalanması ilə kulminasiya nöqtəsinə çatmışdı.[76] Konstanz Məclisi 1414-cü ildə parçalanmanın qarşısını aldı. Bu hadisələr nəticəsində papanın gücünü məhdudlaşdırmağa çalışan Konsiliarizm adlı reform hərəkatı başladı. Papalıq sonradan, 1511-ci ildə Beşinci Lateran Məclisi tərəfindən kilsə məsələlərində üstün mövqeyə gətirilsə də, kilsə davamlı şəkildə rüşvətxorluqla ittiham edilirdi. Korrupsiya ilə ən çox adı hallanan Papa VI Aleksandır kardinal olduğu müddətdə kilsədəki vəzifəsindən sui-istifadə etmək, qohumbazlıq və dörd uşağın atası olmaqla (uşaqlar evlilikdən kənar dünyaya gəlmişdilər, gümanki bu iqtidarı gücləndirmə üçün edilmişdi) günahlandırıldı.[77]

Erasmus və Lüter kimi kilsə xadimləri Əhdi-Cədidin humanist hərfi tənqidinə əsaslanan kilsə islahatı təklif etdi.[22] Lüter 1517-ci ilin oktyabrında papalığın səlahiyyətinə meydan oxuyan və onun korrupsiya, əsas da indulgensiyaların satılması hallarını tənqid edən 95 tezisi nəşr etdi.[c] 95 tezis əvvəllər Qərbi Avropada hegemoniyasını elan etmiş Roma Katolik kilsəsi ilə qırılma olan reformasiyaya gətirib çıxardı. Bu səbəbdən, humanizm və İntibah reformasiyada, o cümlədən o dövrdə baş vermiş çoxu dini mübahisə və münaqişədə bir başa qığılcım rolu oynamışdı.

ÖzünüdərkRedaktə

YayılmasıRedaktə

İngiltərəRedaktə

  Əsas məqalə: İngilis İntibahı

FransaRedaktə

AlmaniyaRedaktə

  Əsas məqalələr: Alman İntibahıVezer İntibahı

MacarıstanRedaktə

Ətraflı bax: Mərkəzi və Şərqi Avropada İntibah memarlığı

Aşağı ərazilərdə İntibah dövrüRedaktə

Şimali AvropaRedaktə

  Əsas məqalə: Şimal İntibahı

PolşaRedaktə

  Əsas məqalə: Polşa İntibahı

PortuqaliyaRedaktə

  Əsas məqalə: Portuqal İntibahı

RusiyaRedaktə

İspaniyaRedaktə

  Əsas məqalə: İspan İntibahı

Digər ölkələrRedaktə

  • Xorvat İntibahı
  • Şotland İntibahı

TarixşünaslığıRedaktə

KonsepsiyaRedaktə

İnkişafı barədə debatlarRedaktə

Digər İntibahlarRedaktə

Həmçinin baxRedaktə

QeydlərRedaktə

  1. Rombikuboktaedrı Leonardo da Vinçinin çəkmiş ola biləcəyi düşünülür.[62]
  2. Cozef Ben-Deyvid yazır:
      17-ci əsrdən bəri elmi inkişafın xarakteristikası olaraq qəbul edilən biliyin sürətli şəkildə toplanması o dövrə qədər baş verməmişdi. Yeni elmi fəaliyyət növü Qərbi Avropada yalnızca bir neçə əsr sonra ortaya çıxdı və təxminən iki yüz il ərzində kiçik bir ərazidə məhdudlaşdı. (19-cu əsrdən sonra elmi biliklər dünyanın qalan hissəsi tərəfindən mənimsənilmişdi.)  
  3. Bəzən kilsənin bir qurum kimi o dövrdə indulgensiyaları rəsmi şəkildə satdığı düşünülür. Ancaq, bu, praktika deyildi. Tez-tez ianələr qəbul edilsə də, yalnız mandatı olan şəxslər tənqid edilirdi.

İstinadlarRedaktə

  1. Hertzel, David (2009). The World History Workbook: The Ancient World to the Present. 106.
  2. İsmayılov, Rafiq; Nəcəfov, Elxan (2016). Dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti. Bakı: Altun Kitab.
  3. Əlizadə A.A. Antik fəlsəfə tarixi. Ali məktəblərin tələbələri üçün dərs vəsaiti. Bakı, 2016.- səh. 31.
  4. Monfasani, John (2016). Renaissance Humanism, from the Middle Ages to Modern Times. Taylor & Francis. ISBN 978-1-351-90439-1.
  5. Boia, Lucian (2004). Forever Young: A Cultural History of Longevity. Reaktion Books. ISBN 978-1-86189-154-9.
  6. BBC Science and Nature, Leonardo da Vinci Retrieved May 12, 2007
  7. BBC History, Michelangelo Retrieved May 12, 2007
  8. Burke, P., The European Renaissance: Centre and Peripheries 1998
  9. 1 2 Strathern, Paul The Medici: Godfathers of the Renaissance (2003)
  10. Peter Barenboim, Sergey Shiyan, Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel, SLOVO, Moscow, 2006. ISBN 5-85050-825-2
  11. 1 2 Encyclopædia Britannica, "Renaissance", 2008, O.Ed.
  12. Harris, Michael H. History of Libraries in the Western World, Scarecrow Press Incorporate, 1999, ISBN 0-8108-3724-2
  13. Norwich, John Julius, A Short History of Byzantium, 1997, Knopf, ISBN 0-679-45088-2
  14. 1 2 Brotton, J., The Renaissance: A Very Short Introduction, OUP, 2006 ISBN 0-19-280163-5.
  15. Panofsky, Renaissance and Renascences in Western Art 1969:38; Panofsky's chapter "'Renaissance – self-definition or self-deception?" succinctly introduces the historiographical debate, with copious footnotes to the literature.
  16. Huizanga, Johan, The Waning of the Middle Ages (1919, trans. 1924)
  17. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; starn adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  18. Panofsky 1969:6.
  19. The Oxford English Dictionary cites W Dyce and C H Wilson’s Letter to Lord Meadowbank (1837): "A style possessing many points of rude resemblance with the more elegant and refined character of the art of the renaissance in Italy." And the following year in Civil Engineer & Architect's Journal: "Not that we consider the style of the Renaissance to be either pure or good per se." See Oxford English Dictionary, "Renaissance"
  20. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; mur adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  21. Perry, M. Humanities in the Western Tradition, Ch. 13
  22. 1 2 3 Open University, Looking at the Renaissance: Religious Context in the Renaissance (Retrieved May 10, 2007)
  23. Open University, Looking at the Renaissance: Urban economy and government (Retrieved May 15, 2007)
  24. Stark, Rodney, The Victory of Reason, Random House, NY: 2005
  25. Walker, Paul Robert, The Feud that sparked the Renaissance: How Brunelleschi and Ghiberti Changed the Art World (New York, Perennial-Harper Collins, 2003)
  26. Severy, Merle; Thomas B Allen; Ross Bennett; Jules B Billard; Russell Bourne; Edward Lanoutte; David F Robinson; Verla Lee Smith (1970). The Renaissance – Maker of Modern Man. National Geographic Society. ISBN 978-0-87044-091-5.
  27. Brotton, Jerry (2002). The Renaissance Bazaar. Oxford University Press. 21–22.
  28. For information on this earlier, very different approach to a different set of ancient texts (scientific texts rather than cultural texts) see Latin translations of the 12th century, and Islamic contributions to Medieval Europe.
  29. Reynolds and Wilson, pp. 113–123.
  30. Reynolds and Wilson, pp. 123, 130–137.
  31. The Connoisseur, Volume 219, p. 128.
  32. Europe in the second millennium: a hegemony achieved?, p. 58
  33. Harris, Michael H. History of Libraries in the Western World, Scarecrow Press, 1999, ISBN 0-8108-3724-2.
  34. Western Civilization: Ideas, Politics, and Society, Marvin Perry, Myrna Chase, Margaret C. Jacob, James R. Jacob, 2008, pp. 261–262.
  35. Reynolds and Wilson, pp. 119, 131.
  36. Kirshner, Julius, Family and Marriage: A socio-legal perspective, Italy in the Age of the Renaissance: 1300–1550, ed. John M. Najemy (Oxford University Press, 2004) p. 89 (Retrieved May 10, 2007)
  37. Burckhardt, Jacob, The Revival of Antiquity, The Civilization of the Renaissance in Italy Arxivləşdirilib aprel 7, 2007, at the Wayback Machine (trans. by S.G.C. Middlemore, 1878)
  38. 1 2 Skinner, Quentin, The Foundations of Modern Political Thought, vol I: The Renaissance; vol II: The Age of Reformation, Cambridge University Press, p. 69
  39. Stark, Rodney, The Victory of Reason, New York, Random House, 2005
  40. Martin, J. and Romano, D., Venice Reconsidered, Baltimore, Johns Hopkins University, 2000
  41. 1 2 Burckhardt, Jacob, The Republics: Venice and Florence, The Civilization of the Renaissance in Italy Arxivləşdirilib aprel 7, 2007, at the Wayback Machine, translated by S.G.C. Middlemore, 1878.
  42. Barbara Tuchman (1978) A Distant Mirror, Knopf ISBN 0-394-40026-7.
  43. The End of Europe's Middle Ages: The Black Death Arxivləşdirilib mart 9, 2013, at the Wayback Machine University of Calgary website. (Retrieved on April 5, 2007)
  44. Netzley, Patricia D. Life During the Renaissance. San Diego: Lucent Books, Inc., 1998.
  45. Hause, S. & Maltby, W. (2001). A History of European Society. Essentials of Western Civilization (Vol. 2, p. 217). Belmont, CA: Thomson Learning, Inc.
  46. "Renaissance And Reformation France" Mack P. Holt pp. 30, 39, 69, 166
  47. Hatty, Suzanne E.; Hatty, James (1999). Disordered Body: Epidemic Disease and Cultural Transformation. SUNY Press. səh. 89. ISBN 9780791443651.
  48. Guido Carocci, I dintorni di Firenze, Vol. II, Galletti e Cocci, Firenze, 1907, pp. 336–337
  49. Burckhardt, Jacob, The Development of the Individual, The Civilization of the Renaissance in Italy Arxivləşdirilib oktyabr 3, 2008, at the Wayback Machine, translated by S.G.C. Middlemore, 1878.
  50. Stephens, J., Individualism and the cult of creative personality, The Italian Renaissance, New York, 1990 p. 121.
  51. Burke, P., "The spread of Italian humanism", in The Impact of Humanism on Western Europe, ed. A. Goodman and A. MacKay, London, 1990, p. 2.
  52. As asserted by Gianozzo Manetti in On the Dignity and Excellence of Man, cited in Clare, J., Italian Renaissance.
  53. Oration on the Dignity of Man (1486) wsu.edu Arxivləşdirilib yanvar 4, 2011, at the Wayback Machine
  54. Hause, S. & Maltby, W. (2001). A History of European Society. Essentials of Western Civilization (Vol. 2, pp. 245–246). Belmont, CA: Thomson Learning, Inc.
  55. Clare, John D. & Millen, Alan, Italian Renaissance, London, 1994, p. 14.
  56. Stork, David G. Optics and Realism in Renaissance Art Arxivləşdirilib iyun 14, 2007, at the Wayback Machine (Retrieved May 10, 2007)
  57. Vasari, Giorgio, Lives of the Artists, translated by George Bull, Penguin Classics, 1965, ISBN 0-14-044164-6.
  58. Peter Brueghel Biography, Web Gallery of Art (Retrieved May 10, 2007)
  59. Hooker, Richard, Architecture and Public Space Arxivləşdirilib may 22, 2007, at the Wayback Machine (Retrieved May 10, 2007)
  60. Saalman, Howard (1993). Filippo Brunelleschi: The Buildings. Zwemmer. ISBN 978-0-271-01067-0.
  61. Hause, S. & Maltby, W. (2001). A History of European Society. Essentials of Western Civilization (Vol. 2, pp. 250–251). Belmont, CA: Thomson Learning, Inc.
  62. MacKinnon, Nick (1993). "The Portrait of Fra Luca Pacioli". The Mathematical Gazette. 77 (479): 143. doi:10.2307/3619717. JSTOR 3619717.
  63. Diwan, Jaswith. Accounting Concepts & Theories. London: Morre. 1–2. id# 94452.
  64. Capra, Fritjof, The Science of Leonardo; Inside the Mind of the Great Genius of the Renaissance, New York, Doubleday, 2007. Exhaustive 2007 study by Fritjof Capra shows that Leonardo was a much greater scientist than previously thought, and not just an inventor. Leonardo was innovative in science theory and in conducting actual science practice. In Capra's detailed assessment of many surviving manuscripts, Leonardo's science in tune with holistic non-mechanistic and non-reductive approaches to science, which are becoming popular today.
  65. Columbus and Vesalius – The Age of Discoverers. JAMA. 2015;313(3):312. DOI:10.1001/jama.2014.11534
  66. Allen Debus, Man and Nature in the Renaissance (Cambridge: Cambridge University Press, 1978).
  67. Butterfield, Herbert, The Origins of Modern Science, 1300–1800, p. viii
  68. Shapin, Steven. The Scientific Revolution, Chicago: University of Chicago Press, 1996, p. 1.
  69. "Scientific Revolution" in Encarta. 2007. [1]
  70. Brotton, J., "Science and Philosophy", The Renaissance: A Very Short Introduction Oxford University Press, 2006 ISBN 0-19-280163-5.
  71. Van Doren, Charles (1991) A History of Knowledge Ballantine, New York, pp. 211–212, ISBN 0-345-37316-2
  72. Burke, Peter (2000) A Social History of Knowledge: From Gutenberg to Diderot Polity Press, Cambridge, Massachusetts, p. 40, ISBN 0-7456-2484-7
  73. Hunt, Shelby D. (2003). Controversy in marketing theory: for reason, realism, truth, and objectivity. M.E. Sharpe. səh. 18. ISBN 978-0-7656-0932-8.
  74. Woodward, David (2007). The History of Cartography, Volume Three: Cartography in the European Renaissance. Chicago and London: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-90733-8.
  75. Cameron-Ash, M. (2018). Lying for the Admiralty: Captain Cook's Endeavour Voyage. Sydney: Rosenberg. 19–20. ISBN 978-0-6480439-6-6.
  76. Catholic Encyclopedia, Western Schism (Retrieved May 10, 2007)
  77. Catholic Encyclopedia, Alexander VI (Retrieved May 10, 2007)

Ümumi mənbələrRedaktə

Əlavə ədəbiyyatRedaktə

  • Cronin, Vincent (1969), The Flowering of the Renaissance, ISBN 0-7126-9884-1
  • Cronin, Vincent (1992), The Renaissance, ISBN 0-00-215411-0
  • Campbell, Gordon. The Oxford Dictionary of the Renaissance. (2003). 862 pp. online at OUP
  • Davis, Robert C. Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age. (2011). ISBN 978-1-60606-078-0
  • Ergang, Robert (1967), The Renaissance, ISBN 0-442-02319-7
  • Ferguson, Wallace K. (1962), Europe in Transition, 1300–1500, ISBN 0-04-940008-8
  • Fisher, Celia. Flowers of the Renaissance. (2011). ISBN 978-1-60606-062-9
  • Fletcher, Stella. The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530. (2000). 347 pp.
  • Grendler, Paul F., ed. The Renaissance: An Encyclopedia for Students. (2003). 970 pp.
  • Hale, John. The Civilization of Europe in the Renaissance. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; excerpt and text search
  • Hall, Bert S. Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics (2001); excerpt and text search
  • Hattaway, Michael, ed. A Companion to English Renaissance Literature and Culture. (2000). 747 pp.
  • Jensen, De Lamar (1992), Renaissance Europe, ISBN 0-395-88947-2
  • Johnson, Paul. The Renaissance: A Short History. (2000). 197 pp.; excerpt and text search; also online free
  • Keene, Bryan C. Gardens of the Renaissance. (2013). ISBN 978-1-60606-143-5
  • King, Margaret L. Women of the Renaissance (1991) excerpt and text search
  • Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. Renaissance Thought and its Sources (1979); excerpt and text search
  • Nauert, Charles G. Historical Dictionary of the Renaissance. (2004). 541 pp.
  • Patrick, James A., ed. Renaissance and Reformation (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia
  • Plumb, J.H. The Italian Renaissance (2001); excerpt and text search
  • Paoletti, John T. and Gary M. Radke. Art in Renaissance Italy (4th ed. 2011)
  • Potter, G.R. ed. The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520 (1957) online; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of 1950s.
  • Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England (2007) 459 pp.
  • Rowse, A.L. The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society (2000); excerpt and text search
  • Ruggiero, Guido. The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. online review
  • Rundle, David, ed. The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance. (1999). 434 pp.; numerous brief articles online edition
  • Turner, Richard N. Renaissance Florence (2005); excerpt and text search
  • Ward, A. The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902); older essays by scholars; emphasis on politics

Tarixşünaslığı ilə bağlıRedaktə

  • Bouwsma, William J. "The Renaissance and the drama of Western history." American Historical Review (1979): 1–15. in JSTOR
  • Caferro, William. Contesting the Renaissance (2010); excerpt and text search
  • Ferguson, Wallace K. "The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis." Journal of the History of Ideas (1951): 483–495. online in JSTOR
  • Ferguson, Wallace K. "Recent trends in the economic historiography of the Renaissance." Studies in the Renaissance (1960): 7–26.
  • Ferguson, Wallace Klippert. The Renaissance in historical thought (AMS Press, 1981)
  • Grendler, Paul F. "The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years," Sixteenth Century Journal Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp. 182+
  • Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012.
  • Ruggiero, Guido, ed. A Companion to the Worlds of the Renaissance. (2002). 561 pp.
  • Starn, Randolph. "A Postmodern Renaissance?" Renaissance Quarterly 2007 60(1): 1–24 in Project MUSE
  • Summit, Jennifer. "Renaissance Humanism and the Future of the Humanities". Literature Compass (2012) 9#10 pp: 665–678.
  • Trivellato, Francesca. "Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work", Journal of Modern History (March 2010), 82#1 pp: 127–155.
  • Woolfson, Jonathan, ed. Palgrave advances in Renaissance historiography (Palgrave Macmillan, 2005)

Vacib mənbələrRedaktə

  • Bartlett, Kenneth, ed. The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook (2nd ed., 2011)
  • Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. The Portable Renaissance Reader (1977); excerpt and text search

Xarici keçidlərRedaktə

İnteraktiv mənbələr

Mühazirələr və qalleriyalar