Endokrin sistemi

Endokrin sistemi və ya humoral sistem (lat. humor − "maye" deməkdir.) − bədənin müxtəlif hissələrində müxtəlif hormonlar ifraz edən və xüsusi maddələr yaradan vəzilərin yaratdığı bioloji orqanlar sistemi

HaqqındaRedaktə

Neyroendokrin (endokrin) sistemi bədənin demək olar ki, bütün orqan və sistemlərinin fəaliyyətini əlaqələndirir və tənzimləyir. Fərdin normal işləməsini təmin etmək üçün lazım olan daxili mühitin sabitliyini qoruyur, həmçinin xarici və daxili mühitin daim dəyişən şərtlərinə uyğunlaşmasını təmin edir. Endokrin sistemini endokrinolgiya elmi öyrənir. Bu elmlə məşğul olan şəxs isə endokrinoloq adlanır.

HormonlarRedaktə

Sekresiya vəzilərinin buraxdığı bioloji fəal maddələrə hormonlar deyilir. Hormonlar qanla orqanizmin hər yerinə aparılaraq bir çox orqanlar sisteminin funksiyalarına və bütün orqanizmin həyat fəaliyyətinə təsir edir. Hormonlar maddələr mübadiləsi, böyüməinkişaf proseslərini tənzimləyir. Bəzi hormonlar hər hansı orqanlar sisteminin funksiyalarına daha çox təsir edir. Bu cür orqanlara hədəf orqanlar deyilir. Hədəf orqanların hüceyrə membranı həmin hormonlara çox həssəs olur. Məsələn, cinsiyyət hormonları çoxalma orqanları sisteminin böyüməsini və inkişafını sürətləndirir. Vəzilərin hamısının işi bir-birilə sıx əlaqədardır. Hər hansı bir vəzinin çox və ya az hormon buraxması başqa vəzinin funksiyasını gücləndirir və yaxud zəiflədir. İndiyə qədər insanda 50-dən çox hormon müəyyən edilmişdir.

Endokrin sistemində nevroloji idarə mərkəzləriRedaktə

Endokrin sistemində 2 əsas idarə orqanı var. Bunlar ara beynin 2 hissəsidir:

TalamusRedaktə

Əsas görmə orqanıdır.

HipotalamusRedaktə

Bütün onurğalılarda humoral sistemin ən əsas idarə mərkəzi hipotalamusdur. 30-dan çox funksiya yerinə yetirir. Onun funksiyalarına qoxugörmə istisna olmaqla, bütün hissi orqanların tənzimlənməsi və s. aiddir.

VəzilərRedaktə

 
Daxili sekresiya vəziləri (solda) və xarici sekresiya vəzilərinin (sağda) quruluşundakı fərqlər

Vəzi sekresiya ya ekskresiyaya malik epitel hüceyrələrindən (vəzi toxumasından) təşkil olunmuş üzvə deyilir. Epitel toxuma vəzinin əsas kütləsini, birləşdirici toxuma isə onun stromasını (istinadını) təşkil edir. Endokrin sistemi daxili sekresiya vəziləri, xarici sekresiya vəziləri, qarışıq sekresiya vəzilərindən meydana gəlmişdir. Sekresiya vəziləri içərisində insanda ən əsas funksiyanı daşıyan vəzilər qalxanabənzər vəziböyrəküstü vəzidir.

Daxili sekresiya vəziləriRedaktə

Daxili sekresiya vəziləri bədənin xaricinə çıxacaqları olmayan vəzilərdir. Bu vəzilər hazırladıqları hormonları qana ifraz edir. Hipofiz, epifiz, qalxanabənzər vəzi, qalxanabənzər ətraf vəziləri, epifizböyrəküstü vəzilər bunların nümunələridir:

Epifiz vəzi və ya əzgiləbənzər cisimRedaktə

Kəllə boşluğunda yerləşir. Vaxtından əvvəl cinsi yetişkənliyin qarşısını alır. "Bioloji saat" rolunu oynayır. Yəni, bu orqanın sayəsində günün saatları və yuxu rejimi tənzimlənir. Lakin Böyük Britaniyada bəzi əsgərlərin gözlərinin retinasına (torlu qişasına) yerləşdirilmiş güzgücüklər sayəsində həmin şəxslər 36 saat oyaq qalmışdılar.

Melatonin adlanan hormon hazırlayır. Epifiz vəzinin daha bir xüsusiyyəti onun orqanizmin xəstəliklərə qarşı müqavimətinin artırılmasındakı roludur. Lakin işıq epifiz vəzinin bu sahədə gücünü zəiflədir. Buna görə də, kor insanlar işıq şüasını görmədiyi üçün onların xərçəng xəstəliyinə yaxalanma riski yoxdur.

Qalxanabənzər vəziRedaktə

Bir ədəddir. Boyunun ön və alt hissəsindədir. Bu, traxeyanın qarşısında yerləşir. Aşağı ayaqları qısa "H" hərfi şəklindədir. Dar bir orta bölmə ilə piramida şəklində iki yan paycıqdan ibarətdir. Vəzinin daxili hissəsi kolloidal cövhər ilə doludur. İçərisindəki kolloid maddə qatı və tünd, bəzən isə rənglidir. Vəzinin ifrazı orqanyod metabolizmlərini tənzimləyir. Qalxanabənzər vəzinin hormonları oksidləşmə proseslərini tənzim edib, orqanizmin böyümə və inkişafına təsir edir. Tiroksin hormonunu ifraz edir. Qalxanabənzər vəzi P (Fosfor) və Ca (Kalsium) miqdarını da normada saxlayır. Bunun üçün kalsitonin hormonu ifraz edir. Bu hormon sümükdə kalsium və fosfor duzları az olduqda bu duzların qandan sümüyə keçməsini təmin edir.

Qalxanabənzər ətraf vəziləri və ya Paratiroid vəzilərRedaktə

Qalxanabənzər vəzinin arxasındadır. Qalxanabənzər vəzi ilə əlaqəsi onların qonşu olmalarıdır. Onların işi tamamilə fərqlidir. Onların ifrazatı olduqca vacibdir. Bu vəzilər mərcimək ölçülü və şəkilli olur. Sayları 4 ədəddir. Qalxanabənzər ətraf vəziləri kalsium mübadiləsini təmin edir və qanda kalsiumfosforun səviyyəsini sabit saxlayan parathormon hormonunu hazırlayır. Bu hormon qandakı kalsium və onun duzları çatışmadığı zaman sümükdəki duzların qana keçməsini təmin edir.

Timus və ya Çəngələbənzər vəziRedaktə

Döş boşluğunda, traxeyanın qarşısında, iki ağciyər arasında olan daxili bir vəzidir. İki lobdan ibarətdir. Bu lobların ölçüləri bir-birindən fərqlənir. Bəzən isə bu 2 hissə bir-birinə bitişik ola bilər. İnsanda ölçüsü 3 yaşa qədər artır. Bu yaşdan sonra kiçilməyə başlayır. Üç yaşda çəkisi 10 qrama qədər olur. Beləliklə, 15 yaşınadək uşaqlarda olur. Sonra reduksiya edərək piy toxuması ilə əvəz olunur. Odur ki, uşaqlıq dövrü vəzilərindən hesab olunur. Endokrin sisteminin bronxiogen vəzilərindəndir. Yetkinlik yaşına çatmayan insanlarda bu vəzinin götürülməsi orqanizmin inkişafını gecikdirir. Yetkin insanda isə kiçilməməsi normal deyil. Çəngələbənzər vəzi immun sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Hipofiz vəzi və ya Beyin artımıRedaktə

Kəllə boşluğunda, beynin alt tərəfində yerləşən bir vəzidir. Lobya boydadır, ölçüsü təxminən 1 sm-ə qədərdir. Kütləsi isə 0.4 – 1 qramdır. Hipofiz vəzi həm beynin xaricində, həm də daxilində yerləşir. Hipotalamusdan xüsusi bir sap vasitəsi ilə asılmışdır. Hamiləlik vaxtı kütləsi və ölçüləri artır. Ön, orta və arxa paydan ibarətdir. Ön və orta pay birlikdə adenohipofiz adlanır və vəzinin ümumi kütləsinin 80 faizini əhatə edir. Ön hipofiz5 fərqli hüceyrə qrupları vardır ki, bunlar müxtəlif çeşidli hormonlar istehsal edir. İnsanda boyun inkişafına, cinsiyyət sisteminə təsir göstərir. Hazırladığı hormonlardan biri somatotropdur.

Böyrəküstü vəzilərRedaktə

Böyrəklərin üst hissəsində yerləşdikləri üçün belə adlandırılmışdır. Böyrəküstü vəzilər karbohidrat, yağ, zülal mübadiləsinə nəzarət edir, zülalların karbohidratlara çevrilməsinə kömək edir, duzsu mübadiləsini tənzimləyir. Hormonlarının qana ifrazatı nəticəsində insanda sevinc və kədər hisləri yaradır. Hazırladığı hormonlardan biri adrenalindir. Bu, hormon müsbət emosiyalar yaradır. Adrenalin hormonu eyni zamanda bir çox orqanların funksiyasını dəyişir. Qanda adrenlin artdıqda ürəyin işi güclənir, qan damarları daralır, bədənin temperaturu qalxır və qanda qlükozanın miqdarı artır. Adrenalin hormonunun təsiri insanda 30 saniyə çəkir. Bundan əlavə, noradrenalin adlanan hormon da ifraz edir ki, bu da mənfi emosiyalar yaradır. Sinirlərin arterial əzələlərinə təsir göstərərək, qan təzyiqini tənzimləyir. Bundan əlavə, C vitaminini sabit saxlamaq xüsusiyyəti də var. Bu vəzilər adrenal vəzi də adlanır.

Xarici sekresiya vəziləriRedaktə

Xarici sekresiya vəzilərinin axacaqları bədən xaricinə olduğundan belə adlandırılır. Bunlara ağız suyu vəziləri, tər vəzisi, süd vəzisi, mədə vəziləri, qaraciyər vəziləri, göz yaşı vəziləri, piy vəziləri, qulaq kiri vəzisi, selik vəziləri, prostat vəzi daxildir.

Ağız suyu vəziləriRedaktə

Bu vəzilər ağız suyu ifraz edir. Bunun nəticəsində dadalma hissiyyatı yaranır. Gündəlik ifraz olunan tüpürcək miqdarı 0.5–2 litrdir. Həmçinin tüpürcəyin tərkibindəki ptialin fermenti nişastamaltozaya, maltaza fermenti isə maltozaqlükozaya qədər parçalayır. Bunlardan başqa ağız suyunun tərkibindəki mutsin maddəsi qidanı yapışqan vəziyyətə gətirir, onu sürüşkən edir. Lizosim maddəsinin isə mikroblara qarşı funksiyası vardır. Ağız suyu vəziləri vəziləri yerləşməsinə görə 2 qrupa bölünür:

Ağız boşluğunda yerləşən ağız suyu vəziləriRedaktə

Ağız boşluğunda yerləşən ağız suyu vəziləri, əsasən, ağız boşluğunun divarlarında yerləşir. Sayları 600–1000 qədərdir.

Ağız boşluğu xaricində yerləşən ağız suyu vəziləriRedaktə

Ağız boşluğu xaricində 3 cür ağzı suyu vəzisi yerləşir:

Dilaltı vəziRedaktə

Dilin alt hissəsində yerləşir. Sayları 1 cütdür.

Çənəaltı vəziRedaktə

Çənənin alt hissəsində yerləşir. Sayları 1 cütdür.

Qulaqaltı vəziRedaktə

Qulağın ön-aşağı tərəfində yerləşir. Sayları 1 cütdür.

 
Dərinin quruluşu və dəri üzərində yerləşən vəzilər (Piy və tər vəziləri)

Tər vəzisiRedaktə

Bu vəzi tər ifraz edir ki, bu da bədənin temperaturunun aşağı salınmasında böyük rol oynayır. İnsanın 2 kv.m dəri səthi boyu yayılmışdır və insanda iki milyona (2000000) qədər tər vəzisi vardır. Tər vəziləri dəqiqə1 ml tər ifraz edir. Bu ədəd gün ərzində 12 litrdir. Tər vəziləri 2 cür olur:

Ekrin tər vəziləriRedaktə

Ekrin tər vəziləridəri səthinin bütün nayihələrində rast gəlmək mümkündür. Xüsusilə, ovuc və ayaq altında, qoltuq altında, alın nayihəsində sıx yerləşmişdir. Əl içi və ayaq altında hər santimetr kvadrata təxminən 700 ekrin tər vəzisi düşür. Ekrin tər vəzilərinin əsas funksiyası orqanizmin isti və soyuq balansını tənzimləməkdir.

Apokrin tər vəziləriRedaktə

Apokrin tər vəziləri daha çox qoltuqların altında, sinə və ənsə nayihələrində yayılmışdır. Apokrin vəzilərinin ifraz etdiyi tər dəri səthində olan bakteriyaların təsiri nəticəsində qoxulu hala gəlir.

Piy vəziləriRedaktə

Piy vəziləri: Piy yaranmasında iştirak edir. Piy orqanizmin qida ehtiyatını saxlayır. Lakin bu vəzinin artıq ifrazı piylənməyə səbəb olur. Həmçinin tükləri elastik və parıltılı edir. Axacaqları tüklərin soğanaqlarına açılır.

 
Süd vəzisinin quruluşu: 1. Piy; 2. Paycıq süd axacağı; 3. Paycıq; 4. Birləşdirici toxuma; 5. Süd axacağı sinusu; 6. Süd axacağı

Süd vəzisiRedaktə

Süd vəzisi: Bu vəzi südün ifraz olunmasında rol oynayır.

 
Göz yaşı sistemi:a. Göz yaşı vəzi; b. Yuxarı göz yaşı nöqtəsi; c. Yuxarı göz yaşı kanalı; d. Göz yaşı kisəsi e. Aşağı göz yaşı nöqtəsi; f. Aşağı göz yaşı kanalı; g. Burun göz yaşı kanalı

Göz yaşı vəziləriRedaktə

Göz yaşı vəziləri: Göz yaşı ifraz edir. Bunun əhəmiyyəti gözə düşən yad cisimləri uzaqlaşdırmaqdır. Həmçinin qırpma vasitəsilə gözün qurumasının da qarşısını alır.

Qarışıq sekresiya vəziləriRedaktə

Qarışıq sekresiya vəziləri həm xarici, həm də daxili sekretor funksiya daşıdığından belə adlanır. Bunlara mədəaltı vəzi, yumurtalıqlartoxumluqlar aiddir:

Mədəaltı vəziRedaktə

 
Mədəaltı vəzi və onun quruluşu

Qanda qlükozanın miqdarını tənzimləyir. Hazırladığı hormonlar insulinqlükaqondur. Mədəaltı vəzinin quruluşu baş hissə, cisim, quyruq hissədən ibarətdir.

YumurtalıqlarRedaktə

Hormonları cinsi yetişkənlik dövründə qana keçərək qızlarda ikincili cinsiyyət əlamətləri yaradır. Hazırladığı hormonlar, əsasən, estrogen, progesterondur.

Toxumluqlar və ya XayalarRedaktə

Hormonları cinsi yetişkənlik dövründə aşkar olunur və oğlanlarda ikincili cinsiyyət əlamətlərinin yaranmasına səbəb olur. Hazırladığı hormonlar, əsasən, testesteron, androgendir.

 
Toxumluqlar və ya xayalar

Endokrin sistemi xəstəlikləriRedaktə

 
ÜST-ün 2002-ci il statistikasına əsasən sekresiya vəziləri xəstəlikləri səbəbi ilə əlil olmuş insanlar

Endokrin sistemini və onun xəstəliklərini öyrənən elm sahəsi endokrinologiya adlanır. Vəzilər yunanca aden adlandığından, vəzilərin iltihabına adenit deyilir.

Endokrin sistemi xəstəliklərinin tipləriRedaktə

Endokrin sistemi xəstəlikləri, əsasən, 3 tipə bölünür:

  1. Endokrin vəzinin hiposekresiyası (Vəzliərin hormonları normadan az ifraz etməsi)
  2. Endokrin vəzinin hipersekresiyası (Vəzilərin normadan artıq hormon ifraz etməsi)
  3. Endokrin vəzinin xərçəngi (Vəzilərin xoşxassəli və bədxassəli şişləri)

Daxili sekresiya vəzilərinin xəstəlikləriRedaktə

Daxili sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri
Daxili sekresiya vəzisi Xəstəlik Xəstəliyin yaranma səbəbi Xəstəliyin əlamətləri
Qalxanabənzər vəzi Miksedema Böyüklərdə tiroksin hormonunun normadan az ifrazı Bədənin şişməsi; Gözün, burunun və s. bədənə nisbətən kiçik olması
Bazedov Tiroksin hormonunun normadan çox ifrazı Çox yeyilsə də, arıqlama; Ürək döyüntülərinin artması; Qan təzyiqinin artması
Kretinizm Uşaqlarda tiroksin hormonunun normadan az ifrazı Cılızlıq; Xarici görünüşün eybəcər hal alması
Qalxanabənzər vəzi xərçəngi
Qalxanabənzər ətraf vəziləri Hiperparatireoz Parathormon hormonunun normadan çox ifrazı Sümük ağrıları; Yorğunluq və halsızlıq
Qalxanabənzər ətraf vəzilərin xərçəngi Hiperparatireoz
Hipofiz vəzi Cırtdanboyluluq Uşaqlarda somatotrop hormonunun normadan az ifrazı İnsanın boyunun normadan balaca olması
Nəhəngboyluluq Hipofiz vəzinin şişi nəticəsində uşaqlarda somatotrop hormonunun normadan çox ifraz olunması İnsanın boyunun normadan böyük olması
Akromeqaliya Böyüklərdə somatotrop hormonunun normadan çox ifrazı
Böyrəküstü vəzilər Addison Adrenalin hormonunun normadan çox ifrazı Dəridə tunc rəngli ləkələr

Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləriRedaktə

MiksedemaRedaktə

Qalxanabənzər vəzinin fəallığının azalması və ya onun kəsilərək atılması maddələr mübadiləsinin ağır dərəcədə pozulmasına – miksedema adlanan xəstəliyə səbəb olur. Miksedema ilə xəstə adamın toxumalarında gedən oksidləşmə prosesləri zəifləyir, bədənin temperaturu düşür, ürək yığılmalarının ritmi yavaşıyır, bədən tosqunlaşır, sinir sisteminin oyanma qabiliyyəti azalır. Xəstələr heyvanların qalxanabənzər vəzilərindən hazırlanan hormon preparatlarını həkimin təyin etdiyi qaydada hər gün təyin etsələr, xəstəlik halları keçib gedir. Bu cür müalicəni arasıkəsilmədən hər gün aparmaq lazımdır.

KretinizmRedaktə

Qalxanabənzər vəzinin hazırladığı tiroksin hormonunun uşaqlarda az ifrazı kretinizm (uşaq iflici) xəstəliyinə səbəb olur. Bu xəstəlik uşaqların boy atmasının zəifləməsinə və inkişafın zəifləməsinə səbəb olur.

BazedovRedaktə

Qalxanabənzər fəaliyyəti artdıqda və tiroksin çox ifraz olunduqda mübadilə prosesləri güclənir. Bu vaxt ürək yığılmalarının sayı artır, qan təzyiqi qalxır, sinir sisteminin oyanma qabiliyyəti yüksəlir. Belə adam əsəbi olur və tez yorulur. Bunlar böyüklərdə bazedov xəstəliyinin əlamətləridir. Bazedov xəstəliyi olan adamlar daim aclıq hiss edir və çox yeyirlər. Lakin buna baxmayaraq, çox arıqlayırlar. Belə xəstələrin qalxanabənzər vəzisi böyümüş, gözləri bərəlmişdir. Bazedov xəstəliyinin müalicə etmək üçün hormonların əmələ gəlməsini zəiflədən dərmanlardan istifadə edilir. Bəzən isə qalxanabənzər vəzinin bir hissəsini kəsib atmaq lazım gəlir.

Qalxanabənzər ətraf vəzilərinin xəstəlikləriRedaktə

HiperparatireozRedaktə

Hiperparatireoz qalxanabənzər ətraf vəzilərinin ən çox rast gəlinən xəstəliklərindəndir. Bu xəstəliyin yaranma səbəbi paratiroid vəzilərin birinin və ya bir neçəsinin nəzarətsiz şəkildə parathormon hormonunu ifraz etməsinin sümüklərə təsiri nəticəsində qanda kalsiumun miqdarı artır. Hiperparatireoz xəstəliyi bir çox xəstəliyin yaranma səbəbidir: osteoparoz, müxtəlif zehni xəstəliklər, xoralar, pankreatit, böyrək daşları və s. kimi bəzi sağlamlıq problemlərinə səbəb olur

 
Sağ üst qalxanabənzər ətraf vəzin adenoması
Qalxanabənzər ətraf vəzilərin xərçəngiRedaktə

Ən az rast gəlinən qalxanabənzər ətraf vəzi xəstəliklərindəndir. Hər 1000 nəfər qalxanabənzər ətraf vəzi xəstələsinin sadəcə 1-i bu paratiroid xərçəngindən əziyyət çəkir. Paratiroid xərçəngi xoşxassəli və bədxassəli olmaqla 2 yerə ayrılır. Xəstəlik, əsasən, xoşxassəlidir.

Hipofiz vəzi xəstəlikləriRedaktə

 
Cırtdanboylu kişi
CırtdanboyluluqRedaktə

Hipofiz vəzinin somatotrop hormonunun uşaqlarda az ifrazı cırtdanboyluluğa səbəb olur.

Hal-hazırda dünyanın yaşayan ən qısaboylu insanı Kolumbiya əsilli Edvard Nino Hernandezdir. Onun boyu 72.1 sm hündürlüyündədir.

NəhəngboyluluqRedaktə

Xəstəlik uşaqlarda yaranır. Nəhəngboyluluğun başlıca səbəbi hipofiz vəzinin şişidir. Nəticədə onun ölçüləri böyüyür və vəzi somatotrop hormonunu normadan artıq ifraz edir. Bütün bunlar isə fərdin boyunun normadan daha hündür olmasına gətirib çıxarır.

Hal-hazırda dünyanın yaşayan ən hündür insanı Türkiyə əsilli Sultan Kösendir. Onun boyu 2.51 metrdir.

AkromeqaliyaRedaktə

Somatotrop hormonunun böyüklərdə çox ifrazı akromeqaliya xəstəliyinə gətirib çıxarır.

Böyrəküstü vəzilərin xəstəlikləriRedaktə

Addison xəstəliyi və ya Tunc vəstəliyiRedaktə

Addison xəstəliyinin səbəbi böyrəküstü vəzilərin adrenalin hormonunu çox ifraz etməsi nəticəsində əmələ gəlir. Dəritunc rəngli ləkələrin yaranması ilə xarakterikdir. İlk dəfə məşhur həkim Tomas Addison tərəfindən öyrənilmişdir.

Xarici sekresiya vəzilərinin xəstəlikləriRedaktə

Xarici sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri
Xarici sekresiya vəzisi Xəstəlik Xəstəliyin yaranma səbəbi Xəstəliyin əlamətləri
Ağız suyu vəziləri Ağız suyu vəzilərinin absesi Ağızda quruluq; Bədən temperaturunun yüksəlməsi; Zəiflik; Qızartı; Atıcı ağrılar; Ağızda dolğunluq hissi
Tər vəziləri Hiperhidroz Normadan 30–40 dəfə çox tərləmə

Ağız suyu vəzilərinin xəstəlikləriRedaktə

Ağız suyu vəzilərinin absesiRedaktə

Ağız suyu vəzilərinin absesi tüpürcək vəzilərinin irinli iltihabına deyilir. Patologiya, adətən, sialadenit və ya sialolitiazın ağırlaşmasıdır və bakterial etiologiyaya malikdir. Tüpürcək vəzilərinin absesi ağızda quruluq, bədən temperaturunun yüksəlməsi, zəiflik, ödem, qızartı, atıcı ağrılar və zədə nahiyəsində dolqunluq hissi ilə təzahür edir.

Xəstəliyin diaqnostikası obyektiv müayinə, vəzinin sekresiyasının bakterial və sitoloji müayinəsi, USM, sialoqrafiya və s. əsaslanır.

Tüpürcək vəzinin absesinin müalicəsi irinliyin cərrahi üsulla yarılması, drenajı və antibiotiklərlə terapiyadan ibarətdir.

Tər vəzilərinin xəstəlikləriRedaktə

HiperhidrozRedaktə

Tər vəzilərinin normadan 30–40 dəfə çox tər ifraz etməsidir.

Qarışıq sekresiya vəzilərinin xəstəlikləriRedaktə

Qarışıq sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri
Qarışıq sekresiya vəzisi Xəstəlik Xəstəliyin yaranma səbəbi Xəstəliyin əlamətləri
Mədəaltı vəzi Şəkərli diabet İnsulin hormonunun az ifrazı Artıq çəki; Həddindən artıq maye qəbulu və s.
Pankreatit Mədəaltı vəzinin iltihablaşması nəticəsində nəcisdə yağlanma; Həzm yollarında daşların əmələ gəlməsi
Xaya Varikosel Müxtəlif səbəblər ola bilər. Xayalardakı qan damarlarının genişlənməsi
Orxit Şiddətli ağrı; Xayaların şişməsi

Mədəaltı vəzi xəstəlikləriRedaktə

Şəkərli diabetRedaktə

İnsulin hormonunun çatışmaması şəkərli diabet xəstəliyi yaradır. Şəkərli diabetin 2 növü vardır:

 
2014-cü ildə dünyada diabet dərəcələri. Ümumdünya yayılması 9,2% təşkil etmişdir.
I tip şəkərli diabetRedaktə

I tip şəkərli diabet mütləq insulin çatışmazlığı səbəbindən hiperqlikemiya ilə səciyyələnən metabolik pozğunluqdur. Bu patologiya, mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrinin əsasən immun sistemin mediasiya olunan mexanizmləri tərəfindən məhv edilməsidir. Bəzi xəstələrdə mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrinin avtoimmun məhv olmasının əlamətləri olmaya bilər. Bu, idiopatik I tip şəkərli diabet adlanır.

II tip şəkərli diabetRedaktə

Əsasən, 35 yaşından yuxarı, çox yağlı yeyən, artıq çəkili, az hərəkət edən insanlarda və adətən, ailəsində (qohumlarında) şəkər xəstəliyi olanlarda rast gəlinir. Daha çox yayılmış diabet tipidir. Bu xəstələrdə əsasən insulin normal ifraz olunur. Xəstəlik yeni başlayanda aktiv hərəkət, pəhriz və antidiabetik həblərlə müalicə edilir. Ancaq bir müddət sonra mədəaltı vəzinin insulin ifraz edən hüceyrələrinin funksiyaları pozulur və insulin müalicəsinə başlamağa ehtiyac olur.

PankreatitRedaktə

Pankreatit mədəaltı vəzinin iltihabıdır. Pankreatit 2 formada olur:

Kəskin pankreatitRedaktə

Pankreasın (mədəaltı vəzinin) iltihabı sadəcə bir neçə gün davam edərsə, bu kəskin pankreatit adlanır.

Xroniki pankreatitRedaktə
 
Mədəaltı vəzi kanalında yaranmış kalsium daşları

Pankreasın (mədəaltı vəzinin) iltihabı daha uzun müddət davam edərsə, buna xroniki pankreatit deyilir. Zaman keçdikcə iltihab zədələnməyə səbəb ola bilər. Mədəaltı vəzikalsium daşları yarana bilər və bunlar bağırsağa həzm fermentlərini daşıyan pankretik kanalı tuta bilər. Nəcisyağların miqdarı arta bilər.

Əsas səbəb həddindən artıq alkoqol qəbuludur. Digər səbəblərə isə pankreatik kanalın daralması, pankreatik kanalın daş və ya şişlə tıxanması, bəzi dərman maddələri, pis qidalanma, ağciyərlərdə kistik fibroz, qanda müəyyən yağların səviyyələrinin yüksək olmasıdır. Xəstələrin 30%-də isə səbəb məlum deyildir. Xəstəliyə tutulma riski alkoqol qəbul edənlərdə və xüsusilə kişilərdə daha yüksəkdir.

Müalicənin ilkin mərhələsi alkoqol qəbulunun dayandırılmasından ibarətdir. Bundan başqa qidadakı yağların miqdarı azaldılmalı, vitaminlərin miqdarı artırılmalıdır. Pankreas xərçənginin əmələ gəlmə riskini artıra bildiyi üçün siqaret çəkməkdən imtina edilməlidir.

Xaya xəstəlikləriRedaktə

VarikoselRedaktə

Varikosel toxum ciyəsi venalarında yaranan varikoz genişlənmədir. Varikosel zamanı xaya venalarında yaranan genişlənmə eynilə aşağı ətraf venalarının genişlənməsini xatırladır. Nəticədə, damarlardakı qan geri axır ki, bu da bir çox problemlərə və sonsuzluğa səbəb ola bilər. Genişlənmə 90-92% solda, 1-2% sağ, 5-7% hallarda isə hər iki xaya venalarında rast gəlinir.

Varikoselə müxtəlif yaş qruplarında rast gəlinməsinə baxmayaraq, 90%-dən artıq hallarda 15-30 yaş arasında olan gənclərdə aşkarlanır. Müxtəlif peşə sahiblərində aşkarlana bilir, lakin əksər hallarda varikosel ağır fiziki işlə (75%) və idmanla məşğul olan insanlarda rast gəlinir.

OrxitRedaktə

Orxit toxumluqların iltihabıdır. Xəstəliyin əlamətləri xayalarda şiddətli ağrıtoxumluqların şişməsidir.

Endokrin sistemi xəstəliklərində istifadə olunan vasitələrRedaktə

Endokrin sistemi xəstəliklərində istifadə edilən dərman bitkiləriRedaktə

Endokrin sistemi xəstəliklərində ən çox istifadə olunan dərman bitkiləri bunlardır:

Dərman acıqıjısıRedaktə

Azərbaycanda 1 növü yayılmışdır − dərman acıqıjısı. Dərman məqsədilə yerüstü hissəsindən istifadə olunur.

Yerüstü hissəsi xoşagələn ətirli iyə malikdir. Tərkibində 0,09%-ə qədər xardal efir yağı, çoxlu miqdarda askorbin turşusu, karotin və s. vardır. Ən qiymətli tərkib hissəsi yoddur. Qurudulmuş otunda 0,4–0,5 mq/% yod vardır.

Sulu bişirmə, duru və quru ekstrakt formada yod tərkibli preparat kimi qalxanabənzər vəzi xəstəliklərində istifadə olunur. Xalq təbabətində təzə dərilmiş otunun şirəsi şəkər xəstəliyində, avitaminozda, qan azlığında qəbul edilir.

Tikanlı kəvərRedaktə

Azərbaycanda kəvərin yabanı halda ancaq 1 növü yayılmışdır − tikanlı kəvər.

Çiçək qönçələrində 100–150 mq/% askorbin turşusu, 25–30% azotlu maddələr vardır. Kəvərin meyvəsinin analizindən sonra məlum olmuşdur ki, onun meyvələrində yodun çoxlu üzvi birləşmələri mövcuddur. Buna görə ondan şirə hazırlanır və zob xəstəliyində, qaraciyər iltihabında istifadə edilir.

Yarpaq və cavan budaqlarını bir müddət şor suda saxlayır, sonra onu süzür və üzərinə turş alça əzməsi töküb diabetə qarşı qəbul edirlər.

Adi lobyaRedaktə

Azərbaycanda bir neçə növü yayılmışdır. Ən çox becəriləni adi lobyadır.

Adi lobyanın toxumları B1C vitaminləri, karotin, limon turşusu, zülallar ilə zəngindir. Zülalları heyvani zülallara çox yaxındır.

Meyvələrinin qabıqlarından hazırlanan fazeolin adlı ekstraktdan diabet xəstəliyində, qanda şəkərin miqdarını azladan və xəstələrin müqavimətini artıran dərman kimi işlədilir. Eyni məqsədlə meyvələrin sulu bişirməsindən də istifadə edilir.

Lobya qastritlərdə, ürək ritminin pozğunluğunda da məsləhət görülür. Sidikqovucu maddə kimi də istifadəsi vardır. Paxlasından hazırlanmış bişirmə və dəmləmə böyrək xəstəliklərində, revmatizmdə, duzların mübadiləsi pozulduqda müsbət təsir göstərir.

Aşı sumaqRedaktə

Aşı sumağının yarpaqlarının tərkibində 12–30%-ə qədər aşı maddələri vardır. Yarpaqlarında alma turşusu, C vitamini (112 mq/%) də müəyyən edilmişdir. Həmçinin K vitamini, qətranlı maddələr, üzvi turşularla da zəngindir.

ÇəpişotuRedaktə

Azərbaycanda 2 növü yayılmışdır − dərman çəpişotuŞərq çəpişotu.

Elmi təbabətdə yerüstü hissəsindən və toxumlarından istifadə olunur.

Dərman çəpişotuRedaktə

Yerüstü hissəsində 0,2–0,5% alkaloidlər cəmi müəyyən edilmişdir.

Dərman çəpişotundan hazırlanan tinktura və ekstrakt şəkər xəstəliyinin müalicəsində istifadə edilir.

Şərq çəpişotuRedaktə

Yarpaqlarında alkaloidlər (0,4%), qlikozidlər (0,12%), üzvi turşular (1,23%), C vitamini (111,86 mq/%) müəyyən edilmişdir.

Xalq təbabətində Şərq çəpişotunun yarpaq, köktoxumlarından çay dəmləyib sidikqovucu, tərlədici vasitə kimi, həmçinin ürək ağrılarını sakitləşdirmək, ana südünü artırmaq, eləcə də, qurd əleyhinə istifadə edilir.

KahıRedaktə

Kahı bədənə soyuqluq və rütubət verir. Mədənin işini yaxşılaşdırır, öd ifrazını yüngülləşdirir. Xalq təbabətində geniş istifadə olunur. Bişmiş halda olan kahı tez həzm olunur və süd yaradır.

Adi armudRedaktə

Azərbaycanda armudun 16 növü yabanı halda yayılmışdır, 2 növü becərilir – adi armudQafqaz armudu.

Ağdam rayonunda becərilən adi armudun may-iyun aylarında toplanmış yarpaqlarında alkaloidlər (0,13%), flavonoidlər (3,08%), aşı maddələr (1,04%), üzvi turşular (0,26%), C vitamini (45,5 mq/%) müəyyən edilmişdir. Meyvələrində şəkər (12%), pektin maddələri (4,2%), üzvi turşular (2,5%), aşı maddələri (1,2%), C vitamini (64,5 mq/%), karotin (5–6 mq/%), B1 vitamini tapılmışdır.

Qafqaz armudu da tərkibcə çox yaxındır və mədə-bağırsaq, həmçinin ürək-damar sisteminin xəstəliklərində faydalıdır.

Diabet xəstəliklərində armudun meyvələri çox xeyirlidir, çünki armud qidanın asan mənimsənilməsinə və həzm prosesinin yaxşılaşmasına kömək edir. Malyariya xəstəliyinə tutulanların ürək yanğısını söndürmək üçün də faydalıdır.

Endokrin sistemi xəstəliklərində istifadə olunan qida vasitələriRedaktə

Ət məhsullarıRedaktə

Ev heyvanlarının ətiRedaktə

Endokrin sistemi xəstəliklərinin müalicəsində ev heyvanlarının əti kimi ən çox bunlardan istifadə olunur:

 
Qoyun sürüsü
Qoyun ətiRedaktə

Qoyun əti bədənə istilik verir və qan yaradır.

Xalq təbabətində təzə kəsilən kimi qoyun piyini isti-isti yemək astma, öskürək, şəkərli diabet əleyhinə faydalıdır.

Dəvə ətiRedaktə

Bədənə istilik və quruluq verir. Dəvə əti cinsi fəaliyyəti və bədən orqanlarını qüvvətləndirir, şəkərli diabetdə müsbət təsir göstərir.

Quş ətiRedaktə

Endokrin sistemi üçün faydalı quş ətlərinə aşağıdakılar nümunədir:

Endokrin sistemi ilə bağlı beynəlxalq günlərRedaktə

Endokrin sistemi ilə bağlı qeyd edilən bəzi beynəlxalq günlər aşağıdakılardır:

Diabetlə Beynəlxalq Mübarizə GünüRedaktə

Hər il 14 noyabr tarixində qeyd olunur.

Dünya Qalxanabənzər Vəzi GünüRedaktə

Hər il 25 mayda keçirilir.

Həmçinin baxRedaktə

MənbəRedaktə