Əsas menyunu aç

Azərbaycanda YUNESKO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısı

SiyahılarRedaktə

Nümunə siyahısıRedaktə

# Ad İllüstrasiya Növ Bölgə İl
1 Azərbaycan muğamı   ifaçılıq sənətləri 2008 39
2 Azərbaycan aşıq sənəti   ifaçılıq sənətləri 2009 253
3 Novruz bayramı[qeyd 1]   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2009 1161
4 Azərbaycan xalça toxuculuğu   ənənəvi sənətkarlıq 2010 389
5 Azərbaycan tar ifaçılıq sənəti
və onun hazırlanma ustalığı
  ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2012 671
6 Qadın baş örtüyü kəlağayının
düzəldilməsi və geyinməsi
ənənəvi incəsənəti
və onun simvolizmi
  ənənəvi sənətkarlıq ŞəkiBasqal 2014 669
7 Lahıc misgərlik sənəti   ənənəvi sənətkarlıq Lahıc 2015 675
8 Lavaş[qeyd 2]   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2016 1181
9 Dolma hazırlama
və paylaşma ənənəsi
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2017 1188
10 Kamança[qeyd 3]   ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2017 1286
11 Dədə Qorqud
dastan mədəniyyəti,
nağılları və musiqisi[2]
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2018 [4]

Təcili qorunma ehtiyacı olan qeyri-maddi irsRedaktə

# Ad İllüstrasiya Növ Bölgə İl
12 Qarabağ atı ilə oynanılan
Çovqan atüstü oyunu
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
2013 905
13 Naxçıvanın ənənəvi
qrup rəqsləri
yallı, köçəri, tənzərə
  ifaçılıq sənətləri Naxçıvan 2018 1190

Ən yaxşı mühafizə praktikalarıRedaktə

Azərbaycandan bu siyahıya heç bir nümunə daxil deyil.

NominasiyalarRedaktə

Davam edən nominasiyalarRedaktə

# Ad Rəsm Növ Bölgə İl
14 Nar bayramı,
ənənəvi nar festivalı
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Göyçay 2020 [5]
15 Azərbaycanda miniatür sənəti   ənənəvi sənətkarlıq 2020 [6]

Ehtiyatdakı nominasiyalarRedaktə

# Ad Rəsm Növ Bölgə İl
16 Balabanın hazırlanma
və ifa edilmə ustalığı
  ifaçılıq sənətləri,
ənənəvi sənətkarlıq
2013 [7]
17 Nicin mədəni mühiti   sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Nic 2012 [8]
18 Qırmızı Qəsəbənin
mədəni mühiti
  sosial təcrübələr,
ayin və bayramlar
Qırmızı Qəsəbə 2012 [9]

XəritəRedaktə

Azərbaycan mədəni irsi digər ölkələrin siyahısındaRedaktə

Ermənistan 2014-cü il və 2017-ci ildə müvafiq olaraq lavaşKöçəri rəqsini öz UNESCO siyahısına daxil etmişdir. Bunlardan birincisi 2016-ci ildə, ikincisi isə 2018-ci ildə Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Bundan başqa Ermənistanın iddiasında olduğu dolmakamança Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs siyahısı 2017-ci ildə daxil edilmişdir.

Zorxana (İran, 2010)Redaktə

  Xarici video
  Yallı Zorxana rəqsi
  Zorxana ifası
  Zorxana "Qorxma mən səninleyem 1919" filmində
  Zorxana Novruz bayramında
Əsas məqalə: Zorxana

İran sivilizasiyasının tədqiq edən İranika ensiklopediyasına görə, İrandan sonra zorxananın yayıldığı ikinci ərazi Azərbaycandır.[3]

Zorxana Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində FO0105000001 nömrəsi ilə qeyd edilib.[4]

Koroğlu (Türkmənistan, 2015)Redaktə

Əsas məqalələr: KoroğluKoroğlu dastanı
  Xarici video
  Cəngi Koroğlu
  Çartoyu Koroğlu
  Misri Koroğlu
  Dəli Koroğlu
  Koroğlunun Durnatel səfəri
  Novruzu Koroğlu

2015-ci ildə Koroğlu dastanının türkmən versiyası Türkmənistanda YUNESCO-un dünya irsi siyahısına daxil edilib. Koroğlu dastanı azərbaycanlılar arasında çox məşhurdur. Koroğlunun mənşəyi olaraq İran Azərbaycanı, Qafqaz və ya Şərqi Anadolu göstərilir. İlya Berezin Koroğlunu Azərbaycan xalq ozanı olaraq təqdim edir.[5] Koroğlunun fars-Azərbaycan dilindəki əlyazması Fransanın Milli Kitabxanasında saxlanılır. Bu əlyazmada fars nəsri və Azərbaycan dilindəki qoşmalar bir-birini əvəz edir.[6][7]

Koroğluya aid bir çox xalq mahnıları vardır. Üzeyir Hacıbəyov bu dastanın motivləri əsasında "Koroğlu" operasını yazmışdır. Bundan başqa Koroğluya Azərbaycan bir çox rəsm və heykəl əsərləri, həmçinin film həsr edilmişdir.

Koroğlu Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində FL0104010002 nömrəsi ilə qeyd edilib.[8]

Plov (Özbəkistan, 2016)Redaktə

Əsas məqalə: Plov

Hazırlanma üsuluna, tərkib zənginliyinə, süfrəyə təqdim etmə qaydalarına görə Azərbaycanda plovun üç növü – daşma plov, süzmə plov və döşəmə plov geniş yayılmışdır. Bu plov növləri içərisində daşma plov hazırlanma qaydasına görə daha bəsit olub digər plov növlərinə nisbətən qədimliyi ilə seçilir. Onu hazırlamaq üçün saxsı çölməyə tökülən düyünün üzərinə su əlavə edilir, suyu tam çəkilənə qədər bişirilir. Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində plovun bu növü “çəkmə”, südlə su qarışığında bişirilirsə, “südlü plov” adlanır. Daşma plovdan fərqli olaraq, çəkmə plovun düyüsünə xırda-xırda doğranmış ət, südlü plova isə zövqdən asılı olaraq kişmiş, qaysı, xurma, hətta doğranmış balqabaq da əlavə olunur. Daşma plov süfrəyə, bir qayda olaraq, isti-isti və ya soyuq şəkildə verilir. Lənkəran bölgəsində bu plov səfər yeməyi kimi də hazırlanır. Bunun üçün axşamdan bişirilən plov bir müddət çölməkdə saxlanır, çölməyin formasını aldıqdan sonra onu dəsmala büküb səfər yeməyi kimi yola tədarük edirlər. Çörəyin düyü ilə əvəzləndiyi bu bölgədə daşma plov yemiş-qarpızla, soğanla, şor balıqla, yağla, qatıqla yeyilir.

Plov Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində ST0901120001 nömrəsi ilə qeyd edilib.[9]

Xıdırəlləz (Makedoniya və Türkiyə, 2017)Redaktə

 
"Aşıq Qərib" dastanına çəkilmiş illüstrasiyada Xızır Nəbi obrazı
Əsas məqalə: Xızır Nəbi bayramı

2017-ci ildə Xıdırəlləz "Yaz bayramı" olaraq Türkiyə və Makedoniyada YUNESCO-un dünya irsi siyahısına daxil edilib. Bu ölkələrdən fərqli olaraq Azərbaycanda Xıdırəlləz "Qış bayramı" kimi, 10 fevralda (Kiçik Çillənin 10-cu günündə, Novruz bayramından 6 həftə əvvəl) keçirilir. Kiçik Çillə və ya Xızır Nəbi bayramı adlandırılan bu bayramda müxtəlif şənliklər təşkil edilir, gənclər və uşaqlar evləri gəzərək hədiyələr toplayır, şeirlər oxunur, oyunlar oynanılır. Yemək olaraq xəşilplov bişirilir.[10]

Azərbaycanlıların etnik qrupu olan qarapapaqların Türkiyədə yaşayan qrupu Anadolu türklərindən fərqli olaraq Xızır Nəbi bayramını mayda yox, fevralda qeyd edirlər.[11] Quba rayonunun Xınalıq kəndində Xıdır Nəbi türbə-məscid yerləşir. Bundan başqa Xızır Nəbi "Aşıq Qərib" dastanının Azərbaycan versiyasının qəhrəmanıdır. "Xıdır İlyas" Azərbaycan xalq oyunlarından biridir, ona aid nəğmələr vardır. Azərbaycan aşığı Miskin Abdal öz şeirində onun adını çəkir:

  Bu tac, bu taxt qılınc vəfa,

Şıx oğlu Şah İsmayıla.

Xızır Nəbi ol Mustafa,

Olsun pənah İsmayıla.

 

Xıdır Nəbi Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestrində DB0204010002 nömrəsi ilə qeyd edilib.[12]

QeydlərRedaktə

  1. 11 ölkə ilə birlikdə
  2. İran, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyə ilə birlikdə
  3. İran ilə birlikdə

İstinadlarRedaktə

  1. Azerbaijan - Information related to Intangible Cultural Heritage  (ing.)
  2. Qazaxıstan və Türkiyə ilə birlikdə
  3. [1]
  4. intangible.az. "Zorxana oyunları". http://intangible.az/front/az/aboutExample/21708. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  5. Березин И. Н. Путешествие по Северной Персии. — Казань, 1852. — С. 90.
  6. [2]
  7. [3]
  8. intangible.az. "Koroğlu". http://intangible.az/front/az/aboutExample/19239. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  9. "Plov". intangible.az. http://intangible.az/front/az/aboutExample/19239. İstifadə tarixi: 2018-10-02.
  10. Alaattin UCA (2007). "TÜRK TOPLUMUNDA HIDIRELLEZ - I". A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. http://www.turkiyatjournal.com/Makaleler/1246720106_Alaattin%20UCA.pdf. İstifadə tarixi: 2018-01-04.
  11. Erkan ASLAN. "KARAPAPAK-TEREKEME TÜRKLERİNDE HIDIRELLEZ GELENEĞİ". http://www.millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayi=108&Sayfa=207. İstifadə tarixi: 2018-01-04.
  12. "Xıdır Nəbi". intangible.az. http://intangible.az/front/az/aboutExample/16752. İstifadə tarixi: 2018-10-02.